Deze hemel

Bennie Roeters

Deze hemel

roman

Uitgeverij Passage, Groningen 2021

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Omslag: Nadescha Broere

Foto auteur: Henk Veenstra

© Bennie Roeters, Amsterdam, Diever

Niets van deze uitgave mag worden verveelvuldig en/of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Passage, Sint Janstsstraat 15, 9712 JM Groningen

www.uitgeverijpassage.nl

ISBN 97890 5452 399 4 / NUR 301

e-book 97890 5452 890 6

Eerder verschenen:

Tonton Macoute

Engelenlach

Beest

Bangkok Blues

I

Stel u zit in de auto. Zodra u even naast u kijkt, bijvoorbeeld omdat uw gezelschap iets zegt wat uw aandacht vraagt, een mooi gekozen beeld, een passage uit de krant of een onverwacht kille opmerking die terugslaat op een woordenwisseling van een paar kilometer terug, dan bent u Trautorf al voorbij. Het zou u niet opvallen.

Als u de auto zou stilzetten of de moeite neemt om uw fiets te laten uitrollen, dan zal de stilte er u overvallen. In de hallen van Loonbedrijf Koops staan de kolossen roerloos, de zelflossers, maaidorsers, rooimachines en tractoren. De blinden van supermarkt De Cirkel even verderop zijn neergelaten, aan de overkant is een bushalte waar niemand staat te wachten. Als er iets gebeurt in Trautorf, is het al gebeurd, of het gaat nog gebeuren. Wat overblijft, is gefluister.

De kans is groot dat u, als u het erf van het loonbedrijf oploopt, achter het keukenraam van de familie Koops een meisjesgezicht ziet dat naar buiten staart, niet naar de machines, maar naar de hemel, waar zware wolken traag voortbewegen. Polly houdt van de hemel, meer dan van alles, maar zoiets zeg je niet want dat is raar en ondankbaar. Er zijn er genoeg die van haar houden, vader en moeder Koops, en de broers Steef, Ward en Tim – haar nieuwe familie. Ze heeft bij hen een eeuwigdurende schuld die ze nooit zal kunnen terugbetalen. Noem het geen schuld, zegt vader Koops, maar dankbaarheid, niet jegens ons maar jegens de Here die in de Hemel is. Polly wil iets zeggen. ‘Hoeft niet,’ zegt moeder Koops, ‘het lag op onze weg.’

Het moest zo zijn. Er gebeurt niets wat niet uitgestippeld is. Gods hand is overal voelbaar en leidt ons zacht maar resoluut door de dagen, hoe moeilijk die ook zijn. U zou het aan Polly’s schaterlach niet aflezen, maar ze kent die dagen vol duisternis en als ze dan opkijkt naar deze hemel en de wolken ziet die hun eigen gang gaan, soms bedaard, soms onrustig of als er een Boeing hoog over de hemel trekt vol reizigers met dromen, dan weet ze dat al die wolken, die vliegtuigen, er voor haar zijn en iets duidelijk willen maken. Dat zegt ze niet hardop, want dat zou niemand begrijpen; de hemel is voor de engelen die uit het onmetelijke koninkrijk Gods uitvliegen om de mensen op te nemen en goed te doen. Daarom zegt ze maar niets over de vliegtuigen, helikopters en de zwaluwen en mussen en de buizerds die door de hemel buitelen op de wind. Dan stelt u de vraag. Waarom moest de duisternis juist haar treffen?

1.

MEINIE

‘Ik ben Meinie, maar eigenlijk heet ik Meindert. Dus u mag best kiezen. De ene kiest Meinie, de ander Meindert. Daar ben ik aan gewend. Ik luister naar beide. Ik vind Meinie mooier, maar u mag me ook Meindert noemen. Mijn moeder noemt me altijd Meinie, en als ze Meindert zegt, is ze kwaad.

Ze is veel kwaad. Ik doe ook veel verkeerd. Maar ik probeer te verbeteren. Als ik het veld ben opgegaan en een nieuwe weg naar de kerk heb gevonden bijvoorbeeld. Dan komt ze me zoeken. Maar ze hoeft zich geen zorgen te maken dat ik verdwaal want de kerktoren zie ik altijd. Dan weet ik dat ik niet ver ben.

Ik heb de witte drab gezien, op de monitors boven de winkel. We hebben een supermarkt en ik heb toezicht op de gangpaden. Opdracht van mijn moeder, ze is bij iedereen bekend, Lucie. De Cirkel is van haar. De laatste tijd hebben we kleur op de monitor. De Aldi begon ermee. Als er iets aan de hand is, moet ik op de knop duwen. Dan verschijnen ze om te helpen. Mijn moeder eerst en als er trubbel is, de beveiliging. Maar dat is allemaal veranderd, ik kan nu alleen maar kijken, iets doen, dat kan ik niet.

Nu komt het. In het gangpad precies tussen de bami en de kruiderij was een enorm pak yoghurt gevallen. Yoghurt gaat alle kanten op, er zit veel meer in zo’n pak dan je denkt, vooral halfvolle. Dan krijg je een wit meertje op de tegels.

Maar ik kon niet helpen. Ik ben te ver weg. Ik kijk goed. Van boven kan ik zien wie er omheen staat. Ik kan zo op hun kop kijken. Mijnheer Van Reek heeft een kale plek. Hij heeft de pik op me. Hij noemt me een halve zool. Hij staat gebogen over de witte plas maar doet verder niets. Naast hem staat Christien met haar mandje. Ze koopt nooit zoveel. Ze heeft niemand en is arm. Ze koopt vaak een halfje maar jongen dit is geen halfje, dit is een overstroming. Yoghurt ruikt, een beetje naar... yoghurt. Het blijft nog wel een dag hangen in de winkel. Dan moet je het snel op bezemen met de trekker, opscheppen, in de container storten op de parkeerplaats of in de wc, kan ook.

Ik kan niets. Niemand doet iets. Ze kijken alleen maar. Oom Ferdie komt anders nooit, maar die gaat er ook bij staan. Ze kíjken alleen. Ze geloven vast niet wat ze zien. De schoenen die oom elke avond oppoetst, hebben nu witte vlekken. Hoeveel yoghurt er uit zo’n pak kan komen! Er stroomt steeds meer uit en niemand doet iets. Ik ook niet. Ik kan niet.

Ik zeg alleen, hoe zeg je dat, zodat iedereen me begrijpt en me niets kwalijk neemt, eigenlijk dat niemand iets kwalijk neemt, want het is niemands schuld wat er gebeurd is, dat vind ik en dat vraag ik.’

LUCIE HUIZING (48) supermarkthoudster, moeder van Meinie

‘Ja oké, ik ben een beetje labiel, soms. Maar niet altijd. Dat is heel begrijpelijk, zei dokter Fabrius en niemand zal hem ongelijk geven, toch? Het zal minder worden met de tijd, zei hij en hij gaf me een recept voor kalmerende middelen, ik weet de naam niet meer, maar ze werkten als een tiet, te goed eigenlijk, ik zat maar wat stom voor me uit te staren en tv te kijken maar wat er uitgezonden werd, wist ik me dan niet te herinneren, en als daarop iemand dicht bij me kwam, een klant, en me voor de duizendste keer vroeg of wij ook dat-en-dat product hadden, wat ze alleen bij de Lidl verkopen, dan stond ik niet meer voor mezelf in en dan nam ik nog een pilletje, was het niet Xerostatine? Iets met een x.

Nou goed, ik ben ermee opgehouden want er kwam maar geen eind aan en dan zat ik ineens te huilen op de wc, het was niks, labiel. Niks hielp, ook therapie niet, in de stad, een psychologe, ja een vrouw natuurlijk, die begrijpen elkaar tenminste, maar ik ben afgehaakt, want het kost alleen maar geld en dat heb ik niet op mijn rug groeien, dus mijn rug op met die vrouw, die was zelf ook niet helemaal honderd als je het mij vraagt, af en toe keek ze naar buiten terwijl ik over mijn problemen praatte en dan dacht ik, mens luister nou, dat deed ze niet, ze had haar eigen problemen, vast in de steek gelaten, vechthuwelijk of zoiets, want dan keerde ze zich naar me om en dan pakte ze een tissue die ze eigenlijk voor mij had klaargelegd, nee, je moet alleen voor jezelf zorgen en dan wordt het met de tijd minder, zoals de dokter zei, en dan ben ik weer helemaal thuis.

Goed, ik stond bij de kassa en ik hoorde ineens een rare plof, nooit gehoord verder, en het werd ineens stil in de zaak, alsof het geluid was uitgezet en de pauzeknop werd ingeduwd. Ik was de enige die bewoog, ik werd er angstig van, alsof er iets ernstigs met mijn hoofd aan de hand was, een black-out, zoiets gebeurt. Het kan zomaar voorbij zijn, zeg ik altijd en dat dacht ik toen. Maar ik ging toch even kijken, en in het gangpad tussen de Thaise soepen en de nootjes stonden ze in een groepje naar de grond te staren, ik ook kijken en daar was een grote witte plas op de grond, een pak yoghurt dacht ik, geëxplodeerd kun je rustig zeggen, alsof het van een kilometer naar beneden was gekomen, maar dat kan niet en ze stonden in een cirkeltje naar de yoghurt te kijken alsof het door de engelen hoogstpersoonlijk naar beneden was gegooid, zo stonden ze erbij, alsof er een wonder was geschied, ja sorry hoor, ik geloof niet meer, vind je het gek na alles wat er gebeurd is? Maar ze zeiden niets en ze staarden naar de vieze plek, ja, wie waren erbij?

Herman van Reek, die zenuwpees, stond erbij, rood aangelopen, dan had je eerst dokter Fabrius, die verder nooit komt tijdens openingstijden, hij zei niks, maar wel zag ik dat het niet goed met hem ging en dan had je die nieuwe, toerist denk ik, zegt nooit wat, die altijd een afhaalmaaltijd meeneemt en een blik babypoeder, wat die daarmee doet? Weet ik veel. En dat meisje van verderop, Christien, dat er altijd bijloopt alsof haar iets ernstigs wordt aangedaan, en ook mevrouw Koops met haar houten kop stond erbij, moest vast even een vergeten boodschapje halen bij mij, wat kan die schijnheilig glimlachen, je zou hem er zo van afvegen, afijn, ik vragen, maar niemand had het gedaan natuurlijk, het was er ineens, ja uit zichzelf zeker, nee niemand had het gedaan, natuurlijk niet en dus wie moet de rotzooi dan opruimen? Ik dus. De sloof van Trautorf. Maar ik werd er toch wel angstig van, echt, ze keken maar naar de grond en begonnen te stamelen, ik kon er geen touw aan vastknopen, alsof ze allemaal een andere taal spraken, ik begreep er niks van. Niks opgewondens hoor, gewoon alsof ze allemaal een eigen spreuk murmelden en toen waren ze ook zomaar weg.

Dat erge, dat hele erge.

Ik ben ook even blijven staan kijken, ik stond daar bij die witte plas, alleen in de zaak en het was alsof er een aantal minuten uit de film was weggeknipt, waardoor ik er niets meer van snapte en ik dacht dat ik midden in die weggegooide scènes zat, ik werd er bang van, want de blik van die mensen die had iets donkers en ze keken mij aan, maar heb ik iets misdaan, nee toch, het is allemaal niet mijn schuld en iedereen moet eerst maar naar zichzelf kijken.’

MEVROUW TINE KOOPS-GLAUCK (63) huisvrouw, moeder van Steef, Ward en Tim

‘Van het voorval herinner ik me weinig. Alleen dat ik ineens in een groepje naar witte smurrie stond te kijken, een merkwaardig gezicht, want niemand deed iets, maar ik had geen tijd, ik verwachtte gasten, de leesclub, en ik was eenvoudig de toastjes vergeten. We zouden een werk van de bekende Zuid-Amerikaanse schrijver Dantès bespreken en ik had speciaal Boliviaanse pasteitjes ingekocht en een heerlijk smeerseltje van kippenniertjes en kwarteleitjes, maar was de toastjes vergeten.

Ik heb aan de situatie verder geen aandacht geschonken, ik had er part noch deel aan, heb de winkel verlaten en daarop mijn zoon Ward gebeld, die zou de toastjes meenemen van een patisserie in de stad – wat toch een betere oplossing was.

Ik ben vervolgens naar de kapper gegaan en zoals gezegd, ik weet dat het gebeurd is, maar het heeft zich als het ware buiten mezelf afgespeeld. Ook weet ik niet precies wie er verder bij het incident aanwezig waren. Lucie was er natuurlijk, die is uitbater tenslotte, ik bedoel franchisehoudster, maar verder, nee. Sorry.’

HERMAN VAN REEK (58) voormalig geschiedenisdocent

‘Ik woon precies aan de overkant van De Cirkel. Ik kijk uit op een groot reclamebord met de tekst De Cirkel, het middelpunt van de buurt. Dat stoort me, het klopt niet.

Een cirkel heeft een middelpunt en kan er zelf nooit een zijn, ja, als je sterk uitzoomt en de cirkel een optisch punt is geworden en precies in het middelpunt staat van een grotere cirkel, dan kan het. Dat heb ik haar netjes uitgelegd, die vrouw van de supermarkt, mevrouw Huizing, maar ze wilde er niet aan om het bord ergens anders te zetten, of een andere kant op te draaien, wat als bijkomend voordeel zou hebben dat het langsrijdende verkeer op haar supermarkt geattendeerd wordt, want zo goed loopt de zaak ook niet, maar ze heeft niets met mijn suggesties gedaan en ik heb daarom mijn linkerraam geblindeerd, zodat ik er geen zicht op heb, op dat bord. Er verder op aangedrongen heb ik niet, want ze is al getormenteerd genoeg, daar ben ik me van bewust. Maar het stoort me in mijn gedachtegang, terwijl ik hier toch voor mijn rust ben komen wonen. Gelukkig trekt Blaf altijd op het juiste moment, als ik er het meest behoefte aan heb, aan mijn broekspijp.

Honden zijn hypergevoelig voor stemmingen en als we samen over de velden wandelen en Blaf snuffelt en rent en doet, kijk ik uit over de velden, vogels te over, de seizoenen trekken langs, dan daalt de rust in me neer, totdat – enfin, om erop terug te komen, ik was die middag in De Cirkel om een vergeten boodschap te doen, ik dacht een specerij van het een of ander, noodzakelijk voor de bereiding van een maaltijd, ik had een oosters gerecht voor ogen en ik stond daar om die reden in het gangpad bij de oosterse kruiden, toen ik werd omringd door een aantal dorpsgenoten – onder wie dat nare meisje Christien, een rotte appel in de mand. Dat wordt weleens over het hoofd gezien, pestcursussen zijn er volop, maar niet voor docenten, wij worden geacht les te geven, de leerlingen te verheffen, maar dat orde houden, de rust bewaren de allerbelangrijkste opdracht is, wordt er niet bij gezegd, wel, ik heb het over mee heen laten komen, zo’n Christien Hugel, die bij voortduring het bloed onder mijn nagels probeerde weg te halen, als ik daaraan denk –, die loopt haar duister noodlot tegemoet, houd ik mezelf dan voor. Ze was hoogzwanger toen, waarschijnlijk van een of andere onverbeterlijke uitvreter. Zij stond ook in De Cirkel naar de grond te kijken waar zich als bij wonder een witte plas vormde van een stroperige substantie. Dat is wat ik me herinner. Die witte plas daar op de grond, waar zeker beweging in zat en niemand die iets deed.

Wie daar verder bij aanwezig was, weet ik niet meer, gewone dorpsgenoten, net zomin als ik de vraag of iemand iets zei, kan beantwoorden. Ik voelde me er niet prettig bij, het was een zeer onaangename ervaring, dat weet ik wel. Ik heb het er verder met niemand over gehad, ook nu voel ik afkeer, en die Christien heb ik sindsdien niet meer gezien. Laat mij maar lopen met mijn hond en laat me alstublieft met rust.’

CHRISTIEN HUGEL (20) vriendin van Polly

‘Stond ik ineens in de drab, witte drab, het stonk, zoals oude melk in een babyflesje en ik had haast ook, Rinkie was nog niet geboren, schopte in mijn buik en ik kon weinig hebben, je bent zwanger en niet zo’n beetje ook en dan sta je vastgeniet in De Cirkel, waar ik sowieso al niet kom.

Ik vind het daar spooky geworden en nu helemaal, ik heb er geen stap meer gezet en zeker als je beseft dat je daar de eikelste van alle eikels, Herman van Reek, lul in ruste, kan tegenkomen. Wat doet die in Trautorf? Vuile gluiperd met zijn oogjes. Bij het minste of geringste krijgt hij vlekken in zijn nek. Mooi om te zien, ik dacht dat hij elk moment uit elkaar kon springen. Op de voorste rij in de klas moesten ze zich echt verschuilen voor zijn speeksel en dan wees hij naar mij, ik moest eruit, altijd moest ik eruit. Wat we deden, was niks eigenlijk.

We zaten in de klas met de armpjes over elkaar, we keken hem vroom aan, van we willen graag onderwijs, interessánte dingen weten over de geschiedenis en hoe alles komt. Het was doodstil in de klas. Van Reek voelde onraad, en dan zag je ze komen, die rode vlekken. Hij voelde dat er iets ging gebeuren. Maar er gebeurde niets. Tenminste, dat leek zo, het bleef stil. Hij schraapte zijn vieze keel en keek mij daarbij aan. Hij zei er niets bij, hij wéés alleen maar, naar mij dus, ik denk dat hij te buiten adem was om te schreeuwen. Om niets!

Maar ik heb mijn excuses aangeboden, anders moest ik van school en ook Polly heeft me bepraat, dat ik het moest doen en dat hij vast een gezin had. Nou, daar had ze dan deze keer geen gelijk in, want ik ben bij hem thuis geweest, ook weer een idee van Polly, heel netjes aangebeld en hij was vrijgezel hoor, te veel rode vlekken denk ik, dat krijg je er niet meer uit, daar komt geen vrouw op af. En een vrek bovendien, geen koekje, niks. Abnormaal.

Ja Polly, die had een klas overgesprongen, maar daar merkte je niks van. Ze had geen smaak, dat wel, kijk, Polly kon niks fout doen, bij niemand niet, met zo’n poppengezichtje, en zo stralend, nou ja, nu ze die fout heeft gemaakt is het allemaal anders, of fout... Ja fóut, dat vond ze zelf ook en ik mis haar wel een beetje, maar dat zeg ik niet hardop hier, maar je merkt wel dat ieder hart diepe gronden heeft. Polly heeft de deur dichtgeslagen en niet ik. We zijn op Mallorca geweest met zijn tweeën, hartsvriendinnen, en zo leer je elkaar kennen. Preuts! Bij de neten. Omkleden op het strand was er niet bij. Ik heb haar niet eens in onderbroek gezien, ze heeft het nooit met iemand gedaan, ook op Mallorca niet, terwijl ze toch werd nagelopen door gozers om je vingers bij af te likken. Abnormaal gewoon.

Ik ben door alle toestanden weer in God gaan geloven, en daar heb ik geen spijt van. Dat helpt echt. Gewoon uit je handen laten vallen die handel, althans, niet verder naar omkijken. Alleen jammer dat Van Reek in Trautorf is komen wonen, voor hem dan, want hij is vast voor de rust gekomen maar die krijgt hij niet. Ik ook niet. Het woelt echt in mij, daar maak ik geen geheim van. In De Cirkel keek hij mij ook niet aan, bang om weer een aanval te krijgen? Ik kan toch niet helpen dat hij geen orde kan houden? Dan heb je gewoon een verkeerd beroep. Hij mag niet klagen, hij heeft vast een goede oprotpremie.

Rinkie mag alles worden wat hij wil, piloot, taxichauffeur of kraandrijver als het maar geen leraar is, daar steek ik een stokje voor. Je bent toch moeder en verantwoordelijk.’

MEINIE (zingt)

‘De Heer is mijn herder

‘k Heb al wat mij lust

Hij wil mij geleiden

Naar grazige weiden

Hij voert mij al zachtkens

Aan wat’ren der rust

Dat vind ik een mooi gezang, daar heb ik veel goeds aan. Polly heeft me dit geleerd als ik bang was alleen thuis en zij kwam oppassen. Ik word er rustig van als ik dit zing, want ik vertrouw op de Heer. Die heeft mij deze plek gegeven. Hierdoor kan ik alles zien wat er gebeurt. Van een afstandje dan. Ik ben er bij, maar ook niet. Dat is wel vreemd, maar niemand merkt daar wat van.

Ik kan kijken en denken. Jammer dat ik oom Ferdie niet kan verstaan. Hij is best aardig, maar als hij weggaat, vind ik dat niet erg. Dat merkte mama. Ferdie is mijn oom, die af en toe langskomt om te helpen en hij neemt altijd wel iets mee voor me. Speelgoed. Soldaatjes en autootjes. Beetje kinderachtig, alsof ik nooit ouder word. Oom Ferdie is dokter. Hij zegt dat ik alles kan. En dat het alleen wat langer duurt voordát ik het kan.

Het zakmes dat ik van hem kreeg, moest ik weer inleveren van mama. Dat was jammer. Ik zei dat ik het kwijt was maar dat was niet zo en toen ze het vond, was ze kwaad en had ik huisstraf. En de hele tijd naar buiten kijken is saai, er gebeurt nooit wat. Alleen in de oogsttijd, dan rijden ze in draglines en combines en soms mag ik ernaast zitten als ze het veld opgaan. Laatst nog zat ik naast Tim Koops, die zag me op het veld. Hee Meinie! Kom maar klimmen, zei hij, en ik ben op de trap geklommen tot ik naast hem zat. Vijf treden, zo hoog was het er.’

FERDINAND FABRIUS (48) huisarts te Trautorf

‘Ik kom sporadisch in De Cirkel. Bernice, mijn vrouw, doet de boodschappen, maar die doet ze niet in De Cirkel. Ik ging er met enige regelmaat heen op huisbezoek – een gezin met een problematisch verleden en als huisarts en vertrouwenspersoon was ik er, om die reden, vaak buiten openingstijden. Dat was niet meer dan logisch, een vaste prik bij de ronde, maar de laatste tijd heb ik de frequentie sterk teruggebracht. Mevrouw heeft een goede gesprekspartner gevonden in de stad, heb ik begrepen, en het is goed dat ik wat afstand neem. Ik ben zelf door de verdrietige gebeurtenissen emotioneel te betrokken geraakt. Soms moet je jezelf in bescherming nemen. Ik ga daar dus nu niet verder op in.

Wat betreft de witte vloed, zoals ik die een beetje oneerbiedig ben gaan noemen, ik herinner me daar weinig van, hoezeer ik het ook probeer, het blijft een afgesloten, metafysisch terrein; daar ben ik wel van geschrokken, dat is te zeggen, ik ben actief lid van de Bond tegen Kwakzalverij. Dat zegt genoeg lijkt me. Ik kan er niet tegen als ik een fenomeen niet kan verklaren, en dan zoiets.

Het speelde op een zaterdag, ik kook dan meestal voor mijn vrouw of langs waaiend bezoek, ik hou van kokkerellen, neem daar de tijd voor en op de bewuste zaterdag had ik een aantal Baskische pintxos op het menu, maar ik had geen ansjovis in huis.

Mevrouw Huizing was er natuurlijk, en nog een paar anderen, Tine Koops, dat was opmerkelijk want die verwacht je niet in De Cirkel. Ik herinner me geen bepaald gespreksonderwerp, het is altijd lastig voor een huisarts om een patiënt in het dagelijkse verkeer tegen te komen en andersom ook, het heeft iets buitengewoon ongemakkelijks, en mevrouw Koops doet niet aan smalltalk, maar gegroet hebben we elkaar, zeker, al weet je nooit met welke intentie Tine dat doet, ze houdt toch dat tikkeltje Pruisische arrogantie.

Verder was daar dat meisje van de familie Hugel, ze liep op alle dagen, geen makkelijke dame, ik hoop dat het goed gaat met Rinkie, ze vinden in de regel hun weg wel, zolang ze van de opiaten afblijven, wat ik overigens betwijfel bij Christien.

Dan die witte vloed. Het was een substantie van een samenstelling die ik nooit eerder had gezien, het had een vluchtige kwaliteit, het verdween net zo snel als het kwam, we stonden stomverbaasd, ik heb het er trouwens met Lucie niet meer over gehad, met niemand welbeschouwd, alsof we het onderwerp beter konden laten rusten, bang dat er, als je erin ging roeren iets onwelriekends, ja iets doods uit zou opstijgen. De dood in zijn meest etherische vorm. Het was aanwezig, maar je kon het niet zien. Een ronduit schokkende ervaring die ik met enige tegenzin deel.

Een dergelijke semi-metafysische ervaring heb ik daarna niet meer gehad. Ik heb me in verband hiermee weleens afgevraagd of er ook zoiets bestaat als simultaan dromen, dus gelijktijdig met anderen hetzelfde dromen, een groepsdroom zeg maar, ik kon er in de literatuur niets over terugvinden.‘

ANDY VITH (35) hoofdschrijver

‘Ik hoor in Trautorf, ook al kom ik er net kijken. Ik kwam als vakantieganger en ben er eenvoudig niet weggegaan. Iets houdt me hier.

Ik kon mijn tent opzetten achter het koloniehuisje. Het is een aangename, kleine camping. Kamperen bij de boer, ook al is er geen sprake van een boer. Ik ben nogal op mezelf en de boerin, als je haar zo mag noemen, want ze is nog maar een meisje, laat me met rust. Zodat ik kan werken. Dat doe ik in mijn hoofd.

Ik schrijf en dat doe ik zonder pen en papier. Dat heb ik mezelf geleerd. Ik heb het verhaal in mijn hoofd en zou het zo kunnen dicteren, maar ik ben nog niet klaar. Er komen nog verwikkelingen. Het lijkt moeilijk, veranderingen aanbrengen en die ook onthouden, maar alles is te leren door het veel te doen. En door het de volle aandacht te geven. Ik kan desgewenst uit mijn hoofd de vierde versie voordragen. Of de vijfde. Ik ben nu aan de zevende bezig. Ik slijp de zinnen fijn. Ze moeten vooruitwijzen vind ik. Een beweging naar voren hebben. Ik heb weinig vertrouwen in het verleden.

Met mijn personages heb ik telepathisch contact, ze fluisteren me van alles in. Zo hoef ik ze zelf niet op te zoeken, met alle afleiding van dien. Ze vinden de weg vanzelf naar mijn hoofd.

Polly, van de camping, begreep dat, maar moest er ook om lachen, dat gezwets in je hoofd. En je eten dan, vroeg ze. Ik eet, zei ik, jawel, maar niet veel. Een warme maaltijd per dag is genoeg, los van het ontbijt dat ik maak uit babypoeder. Polly trouwens was een mooie jonge vrouw, geen stoot wat je noemt, maar mooi zoals je ziet op schilderijen van Vermeer. Ze droeg ook jurken uit die tijd. Pofmouwtjes. Ja een poffertje, dat was ze. Met poedersuiker. Zo uit het verleden in het heden geduwd. En dan die eigenaardige, verre blik in haar ogen. Ze dacht in een andere tijd. Misschien wel, zei ze, en glimlachte erbij.

Voor ze vertrok, dus nog voordat we in De Cirkel met onze voeten in die melkachtige plas stonden, hebben we daarover gesproken, Polly en ik. Ze zou lang wegblijven, zei ze. Dat begreep ik. Ik mocht zolang in de schuur blijven want het zou binnenkort winter worden en te koud in de tent. Ik moest op het huis en het kampeerterrein passen. Daarop draaide ze zich om en liep weg. Dezelfde dag zette iemand koffers in de opkamer. Ik wilde verder met haar praten, de volgende dag heb ik aan de deur geklopt en op de ramen, en ook de dag daarop. Ze was er niet. De koffers waren weg. En toen begon het te regenen, echt koude regen.

In de keukendeur stak een sleutel en eerst heb ik mijn tent opgezet in de schuur. Dat was droog en aangenaam. Het rook er naar hooi.

Na een paar weken dacht ik dat ze nooit terug zou komen en ben ik rond gaan kijken. Bij de deur lag de post op de grond. Zo weet ik dat ze P.M. Verster heet. Polly Verster. In de woonkamer was een bed, een ziekenhuisbed. De lakens lagen er nog op, maar ze roken schoon. Ik denk dat dit het bed van Polly’s moeder was, want er hingen foto’s aan de muur van Polly als klein meisje en een oude vrouw. Die zag er niet vrolijk uit, eerder erg somber, gekweld. Polly kijkt op alle foto’s heel vriendelijk en guitig. Niet dat ik verder heb rondgekeken, want wat niet van mij is, hoef ik niet. Ik maak alleen gebruik van de gastvrijheid. Die heeft ze toegezegd, evenals de opdracht om op het huis te passen. Het koloniehuisje ligt afgelegen dus daar kwam er buiten het seizoen nauwelijks iemand langs.

Toch, niet lang daarna, op een nacht, hoorde ik voetstappen rond het huis gaan. Ik pakte de zware zaklamp die ik in de legerdump had gekocht en ging naar de keuken. Daar bleef ik staan. Ineens hoorde ik haar naam fluisteren. ‘Polly! Polly!’ En toen zag ik hem. Hij bukte voor het raam en keek naar binnen. Ik deed het licht aan. Zijn ogen open van de schrik. Zijn adamsappel ging snel op en neer, alsof er een dier in zijn keel zat. Een creep.

Ik heb wel een vermoeden wie het was, maar dat voegt verder niets toe aan het verhaal. Ach, denk ik nu, waarom zo geheimzinnig doen. Het was de oude Koops. Hij had zo’n barse stem, van iemand die altijd de baas was. Hij vroeg wat of ik hier kwam doen. Terwijl hij zelf... nou ja! Ik zei, ik pas op het huis. Dat heeft Polly me zelf gevraagd. Ik vroeg of ik nog een boodschap moest doorgeven. Nee nee, ik hoefde geen boodschap door te geven. Dat kon ik ook niet, want ze heeft me niet verteld waar ze heen ging. Maar of hij dat gehoord heeft, weet ik niet, hij verdween uit het licht. Ik hoorde hem wegschuifelen over het grind en toen was het stil als tevoren.’

2.

Elk dorp heeft zijn verhaal. Trautorf ontstond uit het veen. In de barre tijd na Napoleon werd de armoede in de steden van het Westen onhoudbaar. Degenen die in de meest schrijnende omstandigheden verkeerden en daarbij over de juiste voorwaarden (gezondheid, kracht, godvruchtigheid) beschikten, werden door de Maatschappij van Weldadigheid naar kolonies gestuurd waar ze zichzelf en hun gezinnen uit de arme bitterheid konden redden door zelf een stukje grond te verbouwen of werkzaam te zijn in de ontginning en in het bijzonder de turfgraverij. Het buurtschap Trautorf en omgeving was zo’n kolonie. De verkozenen woonden in koloniehuisjes met in het achterhuis plaats voor een kleine stal, voor een koe of enkele varkens. Het veen werd ontgonnen. Er lopen nu geasfalteerde fietspaden waar blijmoedige bejaarden op e-bikes over voortijlen.

De akkers rond Trautorf zijn nu vruchtbaar. In de oogsttijd komen luidruchtige dagloners uit verre streken om te helpen, hun maaidorsmachines graven door de aarde als vraatzuchtige insecten, ze laten hun tractoren brullen. Ze drinken, ze vechten, ze zingen. Ze zwermen door het hele gebied tot over de grens met Duitsland. Op elk van de machines is de naam van loonbedrijf Koops & Zn gespoten.

Na het oogsten is het weer stil. De machines en tractoren worden onderhouden in de hallen van de voormalige klinknagelfabriek Glauck, een naam die overigens nergens is terug te vinden en alleen terugkomt als de meisjesnaam van Tine Koops. Ze heeft geboorte gegeven aan drie zoons: Steef, Ward en Tim. Vader Gerlof heeft, zelf afkomstig uit een familie van turfgravers, zijn zoons geleerd groots te zijn in bescheidenheid.

Van de jongste van de drie jongens Koops, Tim, worden de dorpsmeisjes week in de buik. Tim heeft voor de meisjes altijd wel zijn schaterlach over. Hij is hun troeteldiertje met ronde, lichtblauwe ogen en springerige, zwarte krullen. De laatste tijd laat hij een snorretje staan dat moeizaam groeit. Maar wat echt iets losmaakt bij de meisjes, is dat hij mank loopt.

Niet dat het veel uitmaakt, want hij heeft al jaren vaste verkering. Met Polly Verster.

Twaalf jaar geleden ging Tim, hij was toen zes, op pad met zijn schep. Hij zocht ‘iets duurs’, verklaarde hij later; zijn oudste broer Steef had hem over een schat verteld die ergens bij een smokkelroute verborgen moest liggen – begraven door smokkelaars op de vlucht. Tim liep steeds verder het donkere bos in en moet verstrikt zijn geraakt in een groep struiken die een diepe geul bedekten. Hij viel. In de greppel vond hij een verroeste granaat. Hij krabde de roest eraf en het rare ding begon te glimmen. Dat moest de schat zijn. Tim wilde terugrennen, naar huis, maar struikelde over een stuk achtergebleven schrikdraad waardoor de granaat ontplofte. De ontploffing was in Trautorf te horen.

Niemand kon de knal thuisbrengen; het was geen geweerschot. Ze waren vast illegaal vuurwerk aan het afsteken, stelde Gerlof Koops zijn vrouw gerust, die hevig geschrokken het veld op rende. Maar het was Tim. Die kwam maar niet thuis en het werd donker. Gerlof Koops heeft zijn mannen, die aan het oogsten waren, bij elkaar geroepen en ze zijn met zoeklichten de bossen in gegaan. Ze riepen zijn naam, er was een helikopter op weg en om een uur of elf ’s nachts vonden ze hem, twee kilometer van de weg geraakt, diep in Duitsland. Tim kon niet verder lopen. Zijn rechterscheenbeen was op drie plaatsen gebroken.

Op school werd hij er door de andere jongens mee gepest, ze zeiden dat hij vast het gevecht met de engel had verloren.

TIM KOOPS (18) scholier, broer van Steef en Ward

‘Het stond er ineens, op Steefs muur. 42P/SPkv zeg ik uit mijn hoofd. Ik zat op zijn bed, waar ik nu zit. Je moet de kamer kennen, die is op de zolder. Steef had een raam in het dak getimmerd waardoor hij over het weiland kon kijken. Dat deed hij vaak, wat is daar nou te zien vroeg ik hem... Hij kon heel lang zwijgen en niets doen.

Tegenover dat raam heeft, hád hij dus zijn bed en ernaast zijn bureautje met veel papier, enveloppen, hij kon wel vijf boeken tegelijk lezen, die lagen verspreid door de kamer. Ik kwam er niet veel, in de zomer stikte het er van de hitte en in de winter was het kankerkoud, hij wilde ook geen kachel, trok hij gewoon een extra trui aan, soms had hij er wel drie over elkaar aan en ze mochten ook niet gewassen.

Dus. Het stond er ineens, 42P/SPkv, ik had het nog nooit eerder gezien, in van die sjabloonletters die je ook op schepen ziet, maar Steef was er toen al niet meer, of wel, ik bedoel, hoe zeg je dat. In ieder geval vond ik het vreemd, wat doen die letters daar, er stond ook een pijl bij met een lange punt. Het was niet zomaar verf dacht ik, ook geen spray, dat herken je zo, en Steef had een teringhekel aan graffiti, teer ja, dat kan. Alsof die letters er altijd al hadden gestaan, dat ze om de een of andere reden tevoorschijn kwamen, door de hitte of zo, een spooky iets van de vorige bewoners. Ons huis is erg oud, en wie weet wat er allemaal gebeurd is hier, het was een klinknagelfabriek, tot de Tweede Wereldoorlog, tegen de Duitsers, en daarna gingen wij er wonen, maar ik ken het alleen als ons huis en je ziet eigenlijk niet meer dat het een fabriek was. Nu is het ons huis en de mensen vinden het een mooi huis, ís het ook. Bijzonder. Soms blijven ze staan, de toeristen en dan wijzen ze ernaar, we staan in een of ander boekje als bezienswaardigheid, van mij kunnen ze de ziekte krijgen, laten ze naar zichzelf kijken, vorige week maandag kwamen ze zelfs met een bus, ik kon het erf niet eens meer af, alleen maar halfdode oudjes natuurlijk en traag, tráág, nou ja, dat 42P/SPkv dat spookt wel door mijn hoofd.

Ik zag het op de dag na het ongeluk, dus ik denk niet dat Steef het er zelf op had gezet en daarom denk ik, nou ik weet niet, het was me gewoon opgevallen, ik zie ze zo voor me, zwarte letters en als ik ergens ben, in de stad, op een feest, komen ze ineens tevoorschijn, alsof ze me iets willen zeggen, erg irritant. Hier ook. Ik weet zeker dat ze verdwijnen als ik weg ben, en dat ze weer tevoorschijn komen als ik op bed ga zitten, heel maf eigenlijk als je erover nadenkt, maar ik kom sowieso niet meer op Steef zijn kamer. Verder heb ik niets te vertellen hierover, eigenlijk weet ik niet waarom ik erover begon, zo belangrijk is het niet, dus laat maar.’

GERLOF KOOPS (60) directeur loonbedrijf Koops & Zn

‘Ik heb niet te klagen. Ik voel me gezegend. Hij in de hemel heeft goede plannen met me gehad, anders kan ik niet verklaren waarom ik als arm turfstekertje en drankorgel zonder enige opleiding van gewicht, ben opgenomen en in contact ben gebracht met Tine, aardse engel die mij, armzalige, op haar beurt heeft uitverkoren boven alle andere jongelui vol geldingsdrang en eruditie.

Dat heeft me bescheiden gehouden en dat houd ik mijn zoons ook voor. Hoe hoger je klimt, hoe dieper je kunt vallen. Ik ben geklommen. Ik heb geleerd, beslissingen genomen die goed zijn gevallen, al zal ik niet zeggen dat ik altijd zeker was van de juistheid van mijn beslissingen maar ik heb de verantwoordelijkheid genomen en nu staat er een gezond bedrijf met mijn naam, Koops, waar veel gezinnen hun bestaan op hebben gebaseerd. Ik ben trots op wat ik heb bereikt, maar ben me goed bewust van de bescheiden bijdrage die ik heb geleverd.

Het is me in de schoot geworpen en trots is dus het verkeerde woord, het zou dankbaar moeten zijn. Hij heeft Tine op mijn pad gebracht en zij heeft mij drie, ja dríe, krachtige zonen gegeven. Ik geloof in het goede dat de Here met ons voorheeft. En dat hij ons voorbestemt. Maar toch. In mijn moeilijkste momenten heb ik Hem wel ontkend, ja, maar ik ervoer dan tegelijk een kracht die me verder droeg. Ik ben zwak. Het is november, een kille maand. Het mist. Nu heb ik zo’n zwak moment.’

[...]