Ece Temelkuran

Het geluid van bananen

Uit het Turks vertaald door Margreet Dorleijn

e-editie november 2013, naar de eerste druk november 2013

Oorspronkelijke titel en uitgave Muz sesleri, Everest, Istanbul 2010

In samenwerking met de auteur bewerkt voor de Nederlandse markt.

© Nederlandse vertaling, 2013 Margreet Dorleijn / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Foto auteur Mehmet Turgut

ISBN 9789055156870 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Boek 3

Stof

De waarheid lag in het stof; ik heb het zelf gezien…

Ik deed het raam open. Een wind waaide het huis binnen, een wind veroorzaakt door de talloze handen uit het jaar 2006.

Achter mijn rug fladdert een vogel op: de uit een schrift gescheurde blaadjes waarmee ik de hele muur heb volgeplakt, die ik over de vloer heb uitgespreid en stuk voor stuk met een steen heb vastgezet.

Het huis is nu niet meer dan een verhaal.

Ik draag de oude gele trui niet, evenmin als die zwarte broek… Ik heb me in een verhaal gekleed, het verhaal van een ander. Ook ik ben nu een van die kiezelsteentjes die door de wind worden weggeblazen. Nu kan ik een verhaal vertellen.

Nu kan ik tot stof wederkeren.

Boek 1

Jullie

1

Eerst verscheen de junizon boven de berg al-Matn, vervolgens bevrijdde het zonlicht zich uit de handen van het reusachtige, witte Mariabeeld op de Harissaheuvel – de Maria die tijdens de bloedige dagen van de burgeroorlog de stad haar rug zou hebben toegekeerd, maar zou hebben geglimlacht tijdens de korte periodes van staakt-het-vuren – en verblindde ten slotte de ogen van de stad Beiroet. In de rest van de wereld deden de steden allang denken aan films van nu, maar deze stad kon het gele licht van jaren-zeventigdocumentaires niet van zich afschudden. Ze begon geleidelijk te ontwaken en de inwoners die op deze zondagochtend graag wilden uitslapen, trokken de gordijnen toe en sloten met veel geratel de rolluiken. Het water in de tonvormige waterreservoirs boven op de daken van de flatgebouwen warmde in stilte op. Ook de vrouwen die dat jaar, 2006, in de overgang waren en zich naar het terras hadden gehaast om het laatste beetje zomerochtendkoelte op te vangen, ervoeren deze stilte, evenals de eenzamen van de zaterdagnacht, die vroeg de straat op waren gegaan, bang voor de ochtend die steevast volgde op een liefdeloze vrijpartij. Het reusachtige metalen reclamebord voor bedden, met de tekst Sleep Comfort, dat alle burgeroorlogen had overleefd en zich nu als een practical joke midden in de stad verhief (alsof er in deze stad ooit rustig geslapen kon worden!) werd, naarmate het daglicht terrein won, steeds duidelijker zichtbaar vanaf de plek waar ze stond, in haar eentje, in het trappenhuis van een flatgebouw vol eigenaardige mensen en verhalen op de hoek van de steile Jetawistraat in de wijk Ashrafiya in Oost-Beiroet, een stad waar ze nog niemand kende. Het vinnige klapje waarmee de deur achter haar dichtsloeg, zette alles in gang…

‘Yallah! Je hebt vrij vandaag!’ De woorden van mevrouw Zeynab kwamen bijna klem te zitten tussen de deur. Het laatste woordje belandde in de hal: ‘Yallah!’

Ze luisterde hoe de klap van de deur langzaam wegstierf en het weer zo stil werd dat ze haar eigen ademhaling kon horen…

Ze wilde terug, het huis in, de keuken schoonmaken, het toilet reinigen, het eten koken, water voor meneer Hadi neerzetten en morellenarak voor mevrouw Zeynab, terug naar haar nachtelijke huilbuien op het terras, terug naar alles wat ze sinds een maand onafgebroken had gedaan, terug naar alles wat haar afschrikte. Ze wilde terug naar de keukentafel waaraan ze als er even niets te doen was levenloos als een pop zat te luisteren naar het onbegrijpelijke Arabisch op de televisie, waar ze zat te staren naar het blauwe zeil dat eroverheen lag; ze wilde terug naar dat huishouden, weer het wezen zijn dat pas tot leven kwam als haar naam werd geroepen. Dat huishouden, dat uit louter bevelen bestond, leek haar nu aanlokkelijker dan de vrijheid.

Haar hart bonsde steeds luider in haar keel. Ze sloop de trappen af, de ene voet na de andere behoedzaam van het beton lostrekkend. Ze kende nog niemand hier die ze kon verstaan, die haar taal sprak.

‘Denk erom,’ hield ze zichzelf voor, ‘niet bang zijn.’ Een week eerder had ze doorgekregen hoe het zat. Als je heel erg alleen was dan stond er een tweede mens in je op, eentje die zei: ‘niet bang zijn’. Eentje die je voorhield: ‘Je bent helemaal uit Manilla hierheen gekomen, dus het lukt je heus wel om een zondag alleen door te brengen… Heus.’

Muisstil liep ze de vier trappen naar beneden, uit vrees dat er anders ergens een deur zou opengaan. Voor de deur van het gebouw stond een gammele, groene Mercedes geparkeerd, daar bleef ze staan. Er was niemand op straat. ‘Rustig aan,’ zei ze bij zichzelf, ‘je hoeft niets te doen. Je kun hier gewoon blijven staan nu.’

Ze klemde haar plastic schoudertas stevig tegen zich aan. Ze hoorde de papieren in haar tas ritselen. Ze was blij met het geluid. Ze klemde de tas nog steviger vast. Haar handen waren nat van het zweet. Een druppeltje zweet gleed via haar tengere pols op de grond. ‘Als er niemand langskomt, kan ik misschien een tijdje wachten en dan gewoon weer terug naar huis…’

Er viel nog een druppeltje op de grond, en nog een…

‘Uche-uche-uche!’ Gekuch als het gebrul van een leeuw weerklonk in het trappenhuis, vergezeld door het geluid van naderende voetstappen.

‘Uche,-uche! Taxi nodig, habibti?’

Maar zij kon niet plotseling van haar innerlijke stem en taal op het Engels overschakelen. In plaats daarvan bracht ze een geluid voort als van een jampotdeksel die moeizaam opengaat. Door haar poging tot een glimlach leek haar gezicht in stukjes te breken, alsof het van steen was. De zware, lauwwarme brok die je altijd moet wegslikken als je een hele tijd niet gepraat hebt, was haar keel nog niet uit of de ander praatte al door: ‘Ja, ik weet het al! Jij bent die Filippijnse die bij mevrouw Zeynab werkt. Hoe heet je ook al weer?’

Terwijl Nasir praatte, articuleerde hij nadrukkelijk en trok zijn wenkbrauwen heel hoog op, want zoals iedere inwoner van het Midden-Oosten dacht hij dat mensen hem beter zouden verstaan als hij heel langzaam sprak en overdreven gebaren maakte. In het felle zonlicht leken de lijnen in zijn vrolijk grimassende gezicht – hij was van middelbare leeftijd – nog dieper. Nu zei hij in zijn hoekige, knoestige Palestijnse Engels heel langzaam: ‘Ik ben Nasir. De onderbuurman. Nasir de taxichauffeur. En-jij? Jij? Jouw-naam? Hoe-heet-jij, habibti?’

‘Filipina,’ zei ze. Haar gefluister verdampte in haar mond.

‘Filipina? Wat is dat nu weer voor naam! Filippijnse Filipina! Hahaha!’

Nasirs vriendelijke gebabbel maakte barstjes in Filipina’s beton. Ze glimlachte zelfs een beetje.

‘Waar ben je naar op weg, Filippijnse Filipina?’

Filipina’s gezicht betrok, haar lippen begonnen te trillen. Ze leek op het punt in huilen uit te barsten. Er zat voor Nasir niets anders op dan te doen of hij het niet merkte.

‘Wacht! Ik weet het! Je wil natuurlijk naar de Rue Hamra! Daar gaan jullie toch altijd naar de Sint-Franciscuskerk? Daar krioelt het ’s zondags altijd van de Filippijnse meisjes. Klopt, hè? Je wil naar de Hamra?’

Filipina boog haar hoofd. Nu was niet het moment om te zeggen dat ze in geen enkele god geloofde.

Nasir geneerde zich een beetje voor zijn luidruchtige jovialiteit. En omdat hij zich geneerde wist hij zich niet goed raad met zijn houding. Hij wilde het verdriet van het meisje niet overschreeuwen.

‘Kom, stap maar in. Je hebt geluk, ik moet ook die kant op. Maar we moeten eerst wel even tanken, in Burj Hamud. Burj Hamud ken je waarschijnlijk niet. Dat is de Armeense wijk. Haram! Je mag niet vaak de deur uit van ze, hè?’ Hij raakte lichtjes haar schouder aan en leidde haar zachtjes naar de auto. Hij hield het voorportier voor haar open. ‘Het is verschrikkelijk met die lui! Hoeveel verdien je per maand? 200 dollar? En natuurlijk moet het meeste daarvan ook nog naar die schurken die je hier hebben gebracht. “Uitzendbureau voor buitenlandse werknemers” noemen ze zich. Maar het zijn gewoon slavenhandelaars. Vroeger importeerden ze Egyptenaren. Nu zijn jullie aan de beurt.’ Hij wachtte tot Filipina haar witte rok naar binnen had gehaald. Toen sloot hij het portier.

‘Godvergeten smeerlappen zijn het. Jullie zijn de slaven van het Midden-Oosten, habibti. Erger konden jullie het niet treffen. Maar jij hebt wel geluk, mevrouw Zeynab… Tja, je kunt van alles van haar zeggen, maar niet dat ze geen mededogen kent.’

De taxichauffeur klom in de auto. Zijn stoel kreunde onder zijn gewicht. Hij deed het raam open. Schudde een sigaret uit een pakje, stak hem in zijn mond en hield Filipina het pakje voor. Filipina kon alleen haar wenkbrauwen optrekken om het aanbod af te slaan.

‘Volgens mij ben je nog piepjong! Hoe oud ben je? Sorry, maar bij jullie is leeftijd altijd moeilijk te schatten. Maar je mag jezelf nog gelukkig prijzen, kan ik je vertellen. De Sri-Lankanen krijgen veel minder dan jullie. En de Ethiopiërs krijgen zowat alleen kost en inwoning.’

Hij haalde de auto van de handrem, reikte naar de radio. Hij was bijna door zijn gespreksstof heen en Filipina leek nog geen aanstalten te maken haar mond open te doen.

‘Tegenwoordig halen ze zelfs meiden uit Nepal, wist je dat? Trouwens, daar zeg je me wat. Waar gaan zij eigenlijk heen hier? Het zijn boeddhisten natuurlijk. Zou er een boeddhistische tempel staan hier in de stad? Nou ja, je hebt de duvel en z’n ouwe moer hier, dus waarom niet…?’

Filipina gaf zich over aan het geluid dat met het doel de stilte te verdrijven werd voortgebracht door deze man van middelbare leeftijd met de te dikke buik, die haast uit zijn overhemd barstte. Kinderen die op het punt staan in snikken uit te barsten vergeten vaak te huilen als ze kleurige, lawaaiige dingen te zien krijgen. Precies op die manier vergat ook Filipina haar angst. Ze keek naar de kompassen op het dashboard met hun bewegende wijzers. Tientallen kompassen lagen er.

Toen Nasir op de radio het nieuwszender had gevonden hief hij zijn hoofd als een roofdier dat bloed ruikt, en kneep zijn ogen toe.

‘… De Palestijnse Anwar verdient met twaalf uur werken per dag dertig dollar. Dat is meer dan de meeste kinderen. Anwar is naar eigen zeggen veertien jaar oud, evenals honderden andere kinderen in de smokkeltunnels tussen Gaza en Egypte. Hij vertelt hoe twee van zijn vrienden de dood vonden nadat de Egyptische overheid gas in de tunnels had gepompt om het smokkelen tegen te gaan…’

Onder het horen van dit nieuws gleed Nasirs vrolijke, joviale gedrag van hem af als een oude jas; er kwam een andere man onder vandaan. Een man die elk ogenblik kan doden, die elk ogenblik kan sterven. Hij spiedde in het rond, alsof hij in een hinderlaag terechtgekomen was. Een oud-strijder die nog maar al te goed weet waar hij vandaan komt, maar het niemand kan vertellen, die de loop van zijn hart voedt met munitie. Een, twee, drie… Richten… Maar zijn woede vond geen doel om zich op te richten. Toen hij zijn eigen gezicht in de achteruitkijkspiegel zag, ontspande hij. Hij draaide zich om naar Filipina, die nog naar de kompassen staarde.

‘Vind je ze mooi?’

‘Wat een hoop kompassen!’ zei Filipina. Ze kon even niets beters verzinnen om te zeggen.

Nasirs gezicht paste nu voor het eerst bij zijn leeftijd. Hij staakte zijn gebabbel en zei bedachtzaam, somber: ‘Ik zal het je wel een keer vertellen, Refika,’ zei hij. Het was alsof zijn stem uit een smokkeltunnel kwam. ‘Ook daarover zal ik je vertellen. Zullen we gaan?’

Hij stelde de radio af op vrolijke muziek met darbuka en tamboerijn. ‘Hopla! Welkom in Beiroet, Filipina Refika!’

‘Maar ik…’ bracht Filipina met verstikte stem uit: ‘Ik wil niet naar de kerk…’

Voor het eerst keek ze Nasir aan. Zo resoluut als ze maar kon, zei ze: ‘Ik moet naar Shatila.’

Nasir draaide zich zo onverhoeds naar Filipina om dat alle kompaswijzertjes op het dashboard als een razende begonnen te tollen, voordat de motor zelfs maar was gestart.