Iki Freud

Mannen en moeders

De levenslange worsteling van zonen met hun moeders

e-editie augustus 2014

© 2014 H.C. Halberstadt-Freud | Uitgeverij Van Gennep,

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Erik Prinsen

ISBN 9789055158270 | NUR 770

www.uitgeverijvangennep.nl

Voor mijn zoon Yuri H.

Voorwoord

De objectkeuze[1] van het geslachtsrijpe individu wordt beperkt tot het andere geslacht, en de meeste niet-genitale bevredigingen worden als perversies verboden. De in deze verboden tot uiting komende eis dat het seksuele leven voor iedereen gelijksoortig moet zijn, negeert de verschillen in aangeboren en verworven seksuele constitutie van de mensen, berooft een vrij groot aantal van hen van seksueel genot en wordt zo een bron van grove onrechtvaardigheid.

SIGMUND FREUD[2]

Dit boek is geschreven voor en over zonen, maar ook voor en over de moeders van die zonen. Maar iedereen herkent er iets van zichzelf in: het bijzondere verheldert immers het algemene. Dit boek gaat over mannen die een bijzondere relatie met hun moeder hebben. Over een ándere mannelijke ontwikkeling dan de klassieke oedipale. Niet over mannen die met hun vader rivaliseren, maar over mannen die een symbiotische band met hun moeder hebben. Deze innige band leidt tot identificatie met de moeder in plaats van met de vader. De symbiose tussen moeder en zoon blijkt nogal eens samen te gaan met een homoseksuele partnerkeus en met seksuele perversies.

Homoseksualiteit gecombineerd met perverse scenario’s, vormt een specifieke categorie. Wat voor deze mannen geldt, geldt geenszins voor alle homoseksuelen. Ik wil vooropstellen dat perversies, gekenmerkt door een wankele seksuele identiteit, voorkomen bij zowel hetero’s als homo’s. Vooral de laatsten vormen hier het onderwerp. Dat homoseksualiteit en perversie niet verward mogen worden, betekent niet dat ze niet bij één en dezelfde persoon kunnen voorkomen.

Veel mensen denken bij het woord ‘perversie’ aan gedrag dat moreel verwerpelijk is. Dat komt voor, maar in de meeste gevallen gaat het om variaties die tot dwang geworden zijn en waar niemand last van heeft dan eventueel de betrokkene zelf. Het zijn fantasieën, geen uitbreidingen van het seksuele arsenaal, maar beperkingen daarvan: de herhaling van een vast scenario dat een voorwaarde voor bevrediging is. In plaats van variatie komt eentonigheid.

Seksuele fantasieën vertonen een uiterst individueel patroon. Ze zijn de erotische dramatisering van de persoonlijke levensgeschiedenis. Trauma’s en kwetsuren worden overwonnen of onschadelijk gemaakt via de fantasie, waarbij ik niet de verliezer ben, maar de winnaar word. Dit soort fantasie heeft meer met psychisch overleven dan met seksualiteit te maken. Perverse seksualiteit is eentonig en dwangmatig: dezelfde stereotiepe scenario’s van het seksuele spel worden eindeloos herhaald. Ze bieden bescherming tegen angst en slecht beheersbare woede door deze gevoelens in een vaste vorm te gieten. Inhoud en betekenis van het liefdesspel hebben veelal te maken met enerzijds angst voor versmelting met een partner en anderzijds het kanaliseren van woede. Vaak is deze terug te voeren op de relatie met de moeder.

De te innige band met het moederimago die maar niet tot een oplossing kan komen, is behalve een valse idylle ook een benauwenis. Symbiose laat geen ruimte voor agressie, terwijl de al te innige liefdesband bij de zoon kan leiden tot verlies van seksuele identiteit als man. Zowel liefde als haat zoekt, vermomd en langs kronkelwegen, een veilige uitweg. Het moederbeeld wordt tijdens het scenario van zijn macht ontdaan.

‘Patricide’, de – symbolische – vadermoord, uit zich in de rivaliteit met de vader; ziedaar het freudiaans model van het Oedipuscomplex. Matricide is minder bekend, de moeder is immers even heilig en onaantastbaar is als de Maagd Maria.[3] Haat jegens de moeder is een groot taboe. Maar taboes vragen erom doorbroken te worden.[4]

Er bestaan mannen die de rivaliteit met de vader en andere mannen uit de weg gaan, mannen wier agressie geremd is, en die bang zijn hun identiteit, hun lichamelijke integriteit en de liefde van hun (verinnerlijkte) moeder te verliezen. Het perverse scenario gaat gepaard met een splitsing in het brein. Een andere wereld met andere wetten komt momentaan naast de gewone werkelijkheid te staan. In deze ‘andere wereld’, in een uitzonderingstoestand, wordt een fantasie uitgeleefd die geen invloed heeft op de werkelijkheid, net zomin als de dagelijkse realiteit vat heeft op het droomscenario.

Niet alleen seksuele perversies, maar ook de alledaagse varianten, zoals plaagrelaties en moreel masochisme, waarin iedereen wel iets van zichzelf herkent, komen aan de orde.

Het is altijd al een moeilijke vraag geweest waarom mensen geneigd zijn zichzelf narigheid op de hals te halen. Op een of andere manier moeten er altijd offers gebracht worden. Welke naijverige goden moeten daarmee worden afgekocht? Het lijkt soms wel of de gulzige muil van het geweten gevuld moet worden met een portie lijden. De mens kan slecht zonder straf en schuldgevoel.

Zowel perversie als homoseksualiteit is voor meerdere uitleg vatbaar. Ik pretendeer niet de ultieme waarheid over ‘de’ homoseksualiteit en ‘de’ perversie te verkondigen. Het gaat hier vooral om één aspect, de moeder-zoonrelatie. De patronen die de liefde aanneemt, leren wij immers voor het grootste deel vanaf de wieg.

Een psychologische uitleg is nog geen bewijs voor een causaal verband. Niet ieder moeder-zoon-paar met een te innige band heeft de hier beschreven gevolgen.[5] Cultuur en mode doen zich eveneens gelden. Mannelijkheid heeft in het Westen een andere betekenis dan bijvoorbeeld in Zuidoost-Azië.

Mogelijk wordt er ooit een klinkend bewijs gevonden dat alle verschijnselen die in dit boek beschreven zijn door genetische aanleg en/of uit hersenfuncties te verklaren zijn. Waarschijnlijk lijkt mij dat niet, omdat ingewikkelde verschijnselen niet door één enkelvoudige oorzaak verklaarbaar zijn. Niet ‘nature’óf ‘nurture’ maar aanleg én omgeving bepalen ons.

De structuur van mijn boek is meer concentrisch dan lineair. Dat betekent dat dezelfde gegevens steeds weer vanuit een ander gezichtspunt bekeken worden. Herhaling, daarbij niet te voorkomen, helpt om de gecompliceerde materie te verduidelijken.

Al is het niet nodig om het werk van Marcel Proust of Sigmund Freud te kennen om dit boek te begrijpen. Maar wellicht maakt de tekst nieuwsgierig naar beide auteurs. Graag wil ik de volgende personen bedanken voor hun commentaar: Philo Bregstein, schrijver; Dries van Dantzig, psychiater-psychoanalyticus; Nico Frijda, psycholoog; Henk Hillenaar, romanist; Herman Philipse, jurist en filosoof; Abram de Swaan, socioloog; en Louis Tas, psychiater-psychoanalyticus. Mijn levensgezel Han de Vries dank ik voor zijn inspirerende aanwezigheid en zijn geduld met mijn afwezigheid.

Mijn vak is een ervaringsvak: behalve aan Freud en Proust en mijn psychoanalytische scholing dank ik mijn inzichten aan mijn patiënten, waarvoor ik aan hen allen mijn dankbaarheid wil betuigen.

____________________

[1.] – [terug] ‘Object’ betekent in de psychoanalyse de tegenspeler van het subject, het liefdes- of haatobject.

[2.] – [terug] Sigmund Freud, ‘Het onbehagen in de cultuur’ (1930); in: Werken deel 9, p. 456, 461-582, 496.

[3.] – [terug] Christina Wieland gaat in The Undead Mother, Psychoanalytic explorations of Masculinity, Femininity and Matricide. Rebus Press, London 2000, veel uitvoeriger in op het begrip matricide.

[4.] – [terug] Estella V. Welldon, Mother, Madonna, Whore: the Idealization and Denigration of Motherhood. Heinemann, London 1989. Welldon gaat in op de macht die de moeder over haar kind heeft. Een gestoorde moeder die haar kind als deel van zichzelf beleeft, kan diens liefdesleven perverteren.

[5.] – [terug] Bovendien bestaan er ook gevallen van perversie en/of homoseksualiteit die verband houden met een bedreigende vaderfiguur.

Inleiding

Perversies zijn geen bestialiteiten noch ontaardingen in de emotionele betekenis van het woord. Het zijn ontwikkelingen van kiemen die alle in de ongedifferentieerde seksuele aanleg van het kind zijn besloten en die, doordat ze worden onderdrukt of op hogere, aseksuele doeleinden gericht – worden gesublimeerd – bestemd zijn de krachten te leveren voor een groot deel van onze culturele prestaties.

SIGMUND FREUD[6]

Dit hoofdstuk is in de eerste plaats bedoeld om in het kort alle onderwerpen die in dit boek voorkomen de revue te laten passeren. Sinds de verschijning, vijfentwintig jaar geleden, van mijn vorige boek over perversie,[7] is er niet alleen veel veranderd in het psychoanalytisch gedachtegoed, maar zijn ook mijn denkbeelden verder ontwikkeld. Gaf ik destijds nog veel aandacht aan het klassieke psychoanalytische ontwikkelingsmodel, waarin de vader centraal staat, inmiddels is de rol van de moeder mij veel duidelijker geworden. Een belangrijk element daarin vormt de ‘symbiotische illusie’, een term die ik ontwikkeld heb naar aanleiding van de perversies, maar die zeker een algemenere strekking heeft.

Ik gebruik Marcel Proust’s oeuvre als illustratie, omdat het complementair is aan Freud; Proust vult aan wat niet alleen bij de laatste, maar eigenlijk in het algemeen in de psychoanalytische theorie ontbreekt: de matricide, oftewel de moedermoord. Ik maak opnieuw uitvoerig gebruik van deze auteur om de eenvoudige reden dat hij de mooiste voorbeelden geeft aangaande mijn onderwerp, de perversies. Daarnaast geef ik korte schetsen uit mijn eigen praktijk als psychoanalytica-psychotherapeut.

Een andere Oedipus

Niet iedere man heeft een Oedipuscomplex.[8] Niet iedere man heeft als jongetje in zijn fantasie een stille strijd met zijn vader gevoerd om de exclusieve liefde van zijn moeder te verwerven, om haar ten slotte op te geven ter wille van een volwassen liefdesleven met een andere vrouw. Er zijn ook mannen die een ander parcours doorlopen. Voor sommigen van hen is de fantasie van de moedermoord of matricide waar zij levenslang mee worstelen, dichterbij dan patricide.[9]

Oedipus, onwetend van zijn afkomst, vermoordt in blinde woede zijn vader, die hem op een kruising de weg verspert. Dit was het noodlot waartoe hij voorbestemd was. Bij zijn geboorte was al voorspeld dat hij zijn vader zou doden en met zijn moeder zou trouwen. Dat was de reden waarom zijn vader Laïus besloot hem meteen na zijn geboorte ter dood te laten brengen. Hoewel Oedipus deze moorddadige intenties overleefde kon hij zijn noodlot niet ontlopen.

Van deze mythe bestaan vele versies en interpretaties. Freud, de ontdekker van het Oedipuscomplex, gebruikte de versie van Sophocles’ Oedipus Rex. Aan één aspect, namelijk dat hier van infanticide sprake was, besteedde hij geen aandacht. Maar in feite ging de kindermoord, of de intentie daartoe, vooraf aan de vadermoord. Evenmin had Freud veel oog voor de rol van Jocaste, de moeder van Oedipus, die hem verleidde, met hem trouwde en kinderen met hem kreeg. Toch was zij het instrument van zijn gruwelijk lot. Toen het orakel Oedipus’ schuld had verkondigd was hij wanhopig van woede, schuld en schaamte. Hij wilde zijn moeder/vrouw doden, alvorens de hand aan zichzelf te slaan. Jocaste was hem echter vóór en pleegde zelfmoord, waarop Oedipus zichzelf met haar gesp de ogen uitstak.

Deze mythe heeft voor Sigmund Freud gediend als illustratie van zijn theorie: de liefde voor de ouder van het andere geslacht als de centrale motor van het menselijk bestaan; de al of niet gelukte ontknoping van het noodlottige kinderlijke Oedipuscomplex als kern van alle latere emotionele problemen.

De geldigheid van het Oedipuscomplex als kerncomplex wordt langzamerhand gerelativeerd. Om te beginnen deed Freud dit zelf al. Tegen het eind van zijn leven ontdekte hij het belang van de moeder voor meisjes en daarmee de betrekkelijkheid van het Oedipuscomplex.[10] Hij zag in dat vrouwen meer en langer aan hun moeder gebonden blijven dan hij eerder vermoedde. Later schreef Peter Blos sr. over mannen en vaders in een andere zin dan Freud. Hij exploreerde de tedere relatie tussen zonen en vaders.[11] Mijn concept van de matricide in combinatie met een symbiotische illusie ten slotte toont een ander model dan het gebruikelijke Oedipus-verhaal.

Om deze andere mannelijke ontwikkeling uit te leggen maak ik een kort uitstapje naar de vrouwelijke ontwikkeling. Die was voor Freud altijd minder duidelijk geweest dan de mannelijke, al had hij zijn theorie gefundeerd op de behandeling van hysterie bij vrouwen. De vrouwelijke seksualiteit noemde hij het ‘donkere continent’, waartoe hij als man onvoldoende toegang had. Latere onderzoekers, vaak vrouwen, vulden zijn theorie op deze punten aan. Toch bleef de oorspronkelijke oedipale visie zo sterk doorwerken dat een herwaardering van de vrouwelijke ontwikkeling allesbehalve overbodige luxe is. Daarover gaat mijn boek: Electra versus Oedipus.[12] Daarin gaat het vooral over de vraag hoe meisjes en vrouwen zich tot hun moeder verhouden. De moeder blijkt voor de meeste vrouwen levenslang centraal te staan. Dat is des te meer het geval als de vader, zoals maar al te vaak het geval is, zijn verantwoordelijkheid niet neemt en afzijdig blijft. Dat gebrek aan vaderlijke tussenkomst nu blijkt voor jongens veel noodlottiger dan voor meisjes.

Het eerste liefdesobject van een baby is uiteraard de moeder, zowel voor jongens als voor meisjes. Een jongen moet zich losworstelen uit deze oerband, een meisje veel minder. Bij bepaalde jongens lijkt hun ontwikkeling op die van een meisje, omdat ze niet genoeg loskomen van hun moederimago. Deze onopgelost gebleven moederbinding vormt een bedreiging voor zijn mannelijkheid, omdat hij zich te sterk met een vrouw heeft geïdentificeerd. De fantasie van de moedermoord is voor deze mannen een manier om zich te weren tegen dreigende versmelting met het moederimago.

Niet alleen voor vrouwen, maar ook voor mannen heeft de oedipale theorie dus zijn beperkingen. Van de ontwikkelingsvarianten zijn de perversies het meest sprekende voorbeeld. Mijn visie op dit aspect van de mannelijke ontwikkeling is bedoeld als aanvulling op bestaande inzichten. Er is namelijk niet één generaliseerbaar ontwikkelingsmodel, dat voor iedereen geldt. Het is vooral de individuele levensgeschiedenis die telt.

Het gaat hier om mannen die geen Oedipuscomplex hebben doorgemaakt en onbewust een ‘andere’ oplossing voor hun conflicten zoeken. Ook hun streven is gericht op innerlijk evenwicht, al is de weg daarheen soms op het eerste gezicht bizar. Perversies zijn niet zonder meer begrijpelijk. De betekenis van het waarneembare gedrag is, evenmin als dat bij dromen het geval is, zonder nadere interpretatie te begrijpen.

Bepaalde mannen blijven, al dan niet bewust, aan hun (innerlijke) moeder gebonden en vereenzelvigen zich sterk met haar. Daardoor zijn hun mannelijke identificaties tamelijk zwak, wat gevolgen heeft voor hun mannelijkheid, hun seksuele identiteit, hun partnerkeuze en hun seksuele praktijk. De onbewuste fantasie gaat dan niet zozeer over de aloude symbolische vadermoord, maar veel meer over het uitschakelen van de moeder, matricide.

Dit betekent niet dat alle mannen met een te sterke moederbinding pervers zouden worden, laat staan homoseksueel. Omgekeerd blijkt het patroon van de spreekwoordelijke moederszoontjes in combinatie met een afstandelijke vader al evenmin bij alle homo’s op te gaan. Een uitgesproken passieve instelling tegenover een als bedreigend (of afwijzend ) ervaren vader kan eveneens geërotiseerd raken. Isay gaat zelfs zo ver dat hij bij homoseksualiteit een natuurlijke liefdesband en een primaire gerichtheid op de vader veronderstelt. Dat zou de moeder zo onnatuurlijk voorkomen dat zij gaat ijveren om de liefde van haar zoon voor zich te winnen. Vandaar de claimende moeder bij veel homoseksuelen. Voor deze gezochte veronderstelling is geen doorslaggevend bewijs gevonden (zie Friedman[13]).

Er is in het psychische domein nooit sprake van een lineaire oorzaak-gevolgketen, maar van een samenhang tussen verschijnselen die op elkaar in werken. Er is bij psychologische eigenschappen nooit sprake van het een of het ander, maar van en/en: aanleg, milieu en ontwikkeling werken op elkaar in, er is er sprake van omgeving plus biologie. Tweelingonderzoek lijkt erop te wijzen dat er genetische aanleg voor homoseksualiteit bestaat. Niet alleen aanleg en gezin, maar ook de sociale en culturele omgeving speelt altijd mee. Daarbij valt te denken aan de invloed van plaats in de kinderrij, voorkeur van de moeder voor een bepaald kind, afwijzing door de vader. Over de mogelijke lichamelijke componenten, zoals hormonen, hersenfysiologie en genen, staat nog weinig onomstotelijk vast.

Bij perversie, die al of niet deel kan uitmaken van homoseksualiteit, is van genetische aanleg tot nu toe nooit sprake geweest, omdat het hier om gecompliceerde gedragspatronen en fantasieën gaat. De specifieke moeder-zooninteractie die van jongs af aan heeft bestaan, speelt hier, zoals we nog zullen zien, een cruciale rol.

Een poging tot definitie

Een sluitende definitie van perversie, ook wel paraphilias genoemd, is moeilijk te geven. Het gaat om fantasieën, al dan niet begeleid door handelingen, met of zonder partner, die als voorwaarde voor opwinding onmisbaar zijn, en waarbij intimiteit vervangen wordt door stereotiepe rituelen of de gedachte daaraan. Het vormen van visuele voorstellingen, zoals bij mannelijke seksualiteit in het algemeen, is een belangrijk ingrediënt. De fantasieën zijn volkomen idiosyncratisch, dat wil zeggen: verbonden met de persoonlijke levensgeschiedenis en moeilijk te beïnvloeden of te veranderen, al zou de persoon in kwestie dat willen. Het gaat bij perversies minder om authentieke seksualiteit en meer om het gebruik van erotiek als seksuele façade waarachter andere motieven, zoals psychische overleving, schuilgaan. Sommige seksuele voorkeuren, zoals pedofilie, zijn maatschappelijk onaanvaardbaar. De meer criminele varianten, zoals zedendelicten, lustmoorden en andere destructieve vormen, vallen buiten het bestek van dit boek.

Proust en Freud

Proust en Freud geven twee verschillende, elkaar aanvullende interpretaties van de mythe van Oedipus.

Volgens Freud symboliseert de mythe een universeel verlangen van het jongetje om, zij het slechts symbolisch, de vader te doden en de moeder te bezitten. Hij verklaart homoseksualiteit als negatief Oedipuscomplex, namelijk een passieve homo-erotische opstelling ten opzichte van de vader. Voor de benauwenis die een te nauwe band met de moeder kan oproepen is in deze visie geen plaats. Het gaat bij Freud uitsluitend om de haat jegens de vader en de liefde voor de moeder. Hij hanteert Oedipus als uitgangspunt om de onbewuste neigingen van (alle!) mannen te illustreren.

De eerste oerwet van de menselijke beschaving, het incesttaboe, houdt in dat het een man verboden is zijn moeder te begeren. Wie het incesttaboe niet respecteert en het Oedipuscomplex niet overwint, moet net als Oedipus de verschrikkelijke gevolgen van zijn overtreding dragen. Hij ondergaat een (symbolische) castratie: blindheid.

Volgens Freud wijken sommige jongens terug voor het Oedipuscomplex vanwege een te heftige castratieangst. Dit zou zowel voor de perversies als voor homoseksualiteit gelden. Zij wijken uit naar de eraan voorafgaande anale fase die zij als veiliger beleven. Sommigen nemen een passieve agressiegeremde en enigszins onderdanige instelling tegenover de vader aan. Anderen zijn overmatig sterk aan hun moeder gebonden.

Tot zover de klassieke psychoanalytische theorie over de mannelijke ontwikkeling. Freud heeft de stoornissen in de moeder-zoon-relatie, die zo cruciaal is voor het begrijpen van perversie, nooit nader uitgewerkt. De haat tegen de moeder en de moedermoord ontbreken in zijn theorie.

Freud verklaart alles in termen van driften en libidofasen van het individu. Pas in de meer recente psychoanalyse gelden de relaties met de ouders en de patronen die daarbij gevormd worden als basis voor het latere liefdesleven.

[...]

____________________

[6.] – [terug] Sigmund Freud, ‘Drie verhandelingen over de theorie van de seksualiteit’ (1905); in: Werken deel 4, p. 9, 15-116. Ten aanzien van homoseksualiteit had Freud een, zeker voor zijn tijd, liberale opvatting. Zo schreef hij de volgende troostende brief aan een ongeruste Amerikaanse moeder: ‘Homosexuality is assuredly no advantage, but it is nothing to be ashamed of, no vice, no degradation, it cannot be classified as an illness… Many highly respectable individuals of ancient and modern times have been homosexuals, several of the greatest men among them. It is a great injustice to persecute homosexuality as a crime, and cruelty too.’ Hij gaf ook een interview aan het blad Die Zeit, waarin hij zei: ‘Ik ben overtuigd dat homoseksuelen niet als ziek behandeld moeten worden. (…) Zou ons dat niet verplichten om vele grote denkers als ziek te beschouwen? (…) Homoseksuelen zijn niet ziek. Ze behoren ook niet als beklaagden voor het gerecht gedaagd.’

Tezamen met Stefan Zweig, Arthur Schnitzler, Franz Werfel, Jakob Wasserman, Hermann Swoboda en Moritz Schlick tekende Freud tevens een petitie bij de Duitse Rijksdag om een wet uit 1871 te herroepen. In deze wet werd homoseksualiteit als een misdaad beschouwd. De ondertekenaars van de petitie stelden: ‘Homoseksualiteit heeft de gehele geschiedenis door bestaan onder alle volken. (…) Hun seksuele oriëntatie is even authentiek als heteroseksualiteit. De staat heeft geen grond om heteroseksualiteit en het huwelijk te propageren voor homo’s, omdat dit alleen maar tot ongelukkige mensen zou leiden. (…) Deze wet is een extreme schending van de rechten van de mens, omdat zij homoseksuelen hun seksualiteit ontneemt, hoewel niemand erdoor geschaad wordt. (…) Homoseksuelen hebben dezelfde plichten als iedereen. In de naam van rechtvaardigheid vragen wij de wetgever om hun dezelfde rechten toe te staan.’ (In: Richard Isay, Being Homosexual: Gay Men and their Development. Penguin, London 1989. (van de auteur)

[7.] – [terug] H.C. Halberstadt-Freud, Het sadomasochisme. Proust en Freud. De Arbeiderspers, Amsterdam 1977.

[8.] – [terug] Deleuze en Guattari hebben een heel boek gewijd aan het ontkrachten van het paradigma van het oedipuscomplex. Het ontembare verlangen dat het onbewuste regeert is als een onuitputtelijke fantasiemachine, ongeveer zoals bij de schizofreen. De bourgeoismaatschappij en het kapitalisme zijn erop uit de fantasie te beperken en aan banden te leggen via het gezin en de mythe van Oedipus en het verbod op incest, alsof dat het enige en belangrijkste taboe is. G. Deleuze en F. Guattari, L’Anti-Oedipe. Les Editions de Minuit, Paris 1972.

[9.] – [terug] Karl Abraham, een naaste collega van Freud, was de eerste die rond 1911, zeer tegen Freuds zin, het onderwerp moederhaat en moedermoord aansneed. Abraham verklaarde depressie uit teleurstelling in en haat jegens de moeder, soms veroorzaakt door de geboorte van een volgend kind. Zijn ideeën rond de goede en de slechte moeder zijn later door zijn leerling Melanie Klein uitgewerkt. Zie: Ulrike May, ‘Abraham’s discovery of the “bad mother”. A contribution to the history of the theory of depression’; in: International Journal of Psycho-Analysis (2001) 82, 2, p. 283-305.

[10.] – [terug] Sigmund Freud, ‘Over de vrouwelijke seksualiteit’ (1931); in: Werken deel 10, p. 39, 41-58. Naar aanleiding van de langdurige fixatie van het meisje op haar moeder die Freud toen net ontdekt had, schrijft hij dat het oedipuscomplex als kern van de neurose gerelativeerd moet worden, tenzij men er de relatie tot de ouders onder verstaat.

[11.] – [terug] P. Blos, Son and Father, before and beyond the Oedipus Complex. The Free Press/Macmillan, New York/London 1985.

[12.] – [terug] I. Freud, Electra versus Oedipus. Het drama van de moeder-dochterrelatie. Van Gennep, Amsterdam 2004, zevende herziene druk.

[13.] – [terug] R.C. Friedman, Male Homosexuality. A Contemporary Psychoanalytic Perspective. Yale University Press, New Haven 1988. Deze auteur noemt identificatie met de moeder als een van de belangrijkste bepalende factoren. Daarnáást wijst hij op de genetische, endocriene en andere factoren. Friedman stelt ook dat niet alle te innige moeder-zoonbanden tot homoseksualiteit leiden, terwijl omgekeerd niet alle homo’s een dergelijke band, gecombineerd met een afstandelijke vader, blijken te hebben.