MARCEL SPIERTS

De stille krachten van de verzorgingsstaat

Geschiedenis en toekomst van sociaal-culturele professionals

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Stichting voor Volkshogeschoolwerk in Nederland

Dit is een bewerking van het proefschrift Stille krachten van de verzorgingsstaat. De precaire professionalisering van de sociaal-culturele beroepen waarmee Marcel Spierts aan de Universiteit van Amsterdam de graad van doctor behaalde.

e-editie juli 2014, naar de eerste druk maart 2014

© 2014 Marcel Spierts | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Foto auteur Bob Bronshoff

ISBN 9789461648447 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Voorwoord

Dit boek kent een lange geschiedenis. De kiem ligt bij de start van het Innovatieproject CMV in 1996. ‘Nieuwe vormen van professionaliteit’, luidde de titel van het project. Professionalisering was als onderwerp op dat moment niet en vogue. De betrokkenen bij het project dachten daar anders over. Ze waren afkomstig van de opleidingen Culturele en Maatschappelijke Vorming (CMV) van de Hogeschool van Amsterdam, de Haagse Hogeschool, de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en een groot aantal organisaties uit het beroepenveld. Ze onderkenden het belang van professionalisering voor sociaal-culturele beroepskrachten: sociaal-cultureel werkers, jongerenwerkers, opbouwwerkers en vormingswerkers. Het project leverde bruikbaar materiaal op voor opleidingen en beroepenveld, maar gaf ook aanleiding voor een verdiepingsslag. Aan het eind van het innovatieproject in 2000 leek een promotietraject een logisch vervolg. Na een lange aanloop koos ik uiteindelijk in 2010 voor een historische studie naar de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen vanaf 1945. Dit boek, afgeleid van mijn proefschrift, is daarvan het resultaat.

Het werken aan een proefschrift mag bij tijd en wijle een eenzame bezigheid zijn; zonder inbedding in verbanden en netwerken gaat het niet. Dankzij de Hogeschool van Amsterdam en de Haagse Hogeschool kon ik over onderzoekstijd beschikken. De collega’s en leidinggevenden die me bij beide hogescholen hebben ondersteund, wil ik bedanken in de personen van Wilfred Diekmann en Truus Kramer.

In tal van projecten – bijvoorbeeld onder de vlag van onderzoeks- en praktijkcentrum Youth Spot – heb ik veel ideeën kunnen uitproberen die uiteindelijk hun weg in dit boek hebben gevonden. Bij die projecten had ik veel steun van Nico de Boer, Marco Bijl, Dion de Leuw, Emanuel Müller, Paul Vlaar en Dorine Winkels.

Binnen de Beraadsgroep Vorming en de Stichting voor Volkshogeschoolwerk – een ander belangrijk netwerk – bestond veel aandacht voor historisch onderzoek. Mijn historische belangstelling is mede gewekt door Henk Michielse en Rob Hajer, leidende personen binnen dit netwerk.

Een intellectuele bakermat heb ik gedurende het werken aan het proefschrift vooral gevonden in de redactie van TSS, Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken. Een keur aan hoofdredacteuren en redactieleden stonden borg voor levendige discussies.

Onnodig om te zeggen dat familie en vrienden een onmisbaar verband hebben gevormd. Uit deze kring wil ik vooral mijn ouders naar voren halen. Zij zijn medeverantwoordelijk voor mijn persoonlijke betrokkenheid bij het onderwerp van deze studie. Die begint namelijk in het Zuid-Limburgse dorp van mijn jeugd waar de mensen, in de woorden van dichter en oud-hoogleraar letterkunde Wiel Kusters, leefden en stierven van de mijn. Mijn ouders runden er een drogisterij. Ze waren – en voor mijn moeder geldt dat nog onverminderd – verweven met het dorp: de fanfare, de parochie, de voetbalvereniging, het gemeenschapshuis en de botanische tuin. Hoewel actief, wist vooral mijn vader tegelijkertijd op de achtergrond te blijven. Niet alleen in het dorp, ook bij de verspreid over Zuid-Limburg wonende familie. Juist door die opstelling deden mensen geregeld een beroep op hem bij problemen of conflicten. Later leerde ik dat de rol die mijn vader tot zijn overlijden in 1999 als ‘stille kracht’ in dorp en familie speelde, gelijkenissen vertoonde met de figuur van de ‘culturele tussenpersoon’. De Franse sociaal-historicus Michel Vovelle heeft treffend beschreven hoe culturele tussenpersonen moeiteloos kunnen schakelen tussen een actieve en een passieve opstelling. Het zal in dit boek meer dan eens opduiken als een wezenlijk kenmerk van het handelen van sociaal-culturele professionals.

Veel mensen hebben een directe bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek. Het vertrouwen en de bemoediging van de promotoren Jan Willem Duyvendak, Danny Wildemeersch en Max van der Kamp is cruciaal geweest voor dit project, vooral op momenten van twijfel. Danny en Max hebben de aanzet tot het proefschrift en dit boek gegeven. Max, helaas veel te vroeg overleden, legde de basis voor mijn methodologische (ge)weten. Danny heeft vanaf zijn terugkeer naar Leuven letterlijk en figuurlijk meer afstand genomen. Met als prettige bijkomstigheid dat elk verblijf in Leuven vanaf dat moment een grote intensiteit kende. Aan Jan Willem ben ik veel dank verschuldigd. Gedurende de gehele rit was hij een inspiratiebron. Meester van de grote lijn, maar ook altijd minutieus, tot in het detail voorbereid. Van zijn ambachtelijk schrijverschap heb ik veel geleerd.

Van onschatbare waarde waren de meelezers die (delen van) hoofdstukken van commentaar hebben voorzien: Maaike de Boois, Karin Daman, Jeroen Gradener, Silvia Hamersma, Marc Hoijtink, Anouk de Koning, Hillie van Netten, Hans Oostrik, Bowen Paulle, Gerhard Smid, Jolanda Sonneveld, Evelien Tonkens, Justus Uitermark en Pieter van Vliet.

Enkele personen verdienen apart vermelding. Sebastian Abdallah heeft niet alleen steeds meegelezen en meegeleefd, maar was mede met tal van hand- en spandiensten van onbetaalbare waarde in de laatste fase. Met Frans Berkers trek ik al meer dan dertig jaar op. Hij fungeert als de intellectuele stopper-spil: present, gaten dichtend en voortdurend op zoek naar openingen. Rineke van Daalen heeft me met haar schat aan ervaring door de laatste fase geloodst. Door haar wist ik koers te houden en de haven te bereiken. Marcel Ham, die samen met Ine van Schaik verantwoordelijk is voor de redactie van dit boek, woonde op het laatst in de tekst. Met grote zorgvuldigheid en niet-aflatend enthousiasme is hij blijven schaven en polijsten. De fotoredactie lag bij Anna van Lingen in uiterst goede handen. Uitgeverij Van Gennep, met name Chris ten Kate, Nadia Ramer en Gijs Havik, wil ik danken omdat ze er zo’n mooi boek van hebben gemaakt.

Het laatste woord is voor Maike. Jij bent mijn steun, stimulans en regisseur, maar bovenal mijn grote liefde. Aan jou draag ik dit boek op.

Amsterdam, winter 2014

Deel I — Precaire professionalisering

‘What is likely to be most at risk for the professions is their freedom to set their own agenda for the development of their discipline and to assume responsibility for its use. Thus, the most important problem for the future of professionalism is neither economic nor structural but cultural and ideological. The most important problem is its soul.’

ELIOT FREIDSON, Professionalism. The Third Logic

1 Inleiding

1.1 Introductie en vraagstelling

Het eerste volkshuis in Nederland, het in 1892 opgerichte Amsterdamse Ons Huis, had vanaf de start een beroepskracht in dienst.[1] Deze voormalige predikant, J.A. Tours, belichaamt het begin van de sociaal-culturele beroepen in Nederland.[2] Daarvoor waren ‘volksopvoeding’ en ‘volksontwikkeling’ het terrein van filantropen en vrijwilligers. Ons Huis was geïnspireerd op Toynbee Hall in het Londense East End.[3] Om die reden duidde men het Nederlandse volksontwikkelingswerk ook wel aan als ‘Toynbeewerk’. Toynbee Hall stond in Engeland te boek als settlementswork: academici en studenten vestigden zich in de armste wijken. Door tussen het volk te wonen en voor de buurt werkzaam te zijn, trachtten ze het zo gewenste contact tussen arm en rijk tot stand te brengen. In Nederland reikte het engagement van hoogleraren en studenten minder ver, al raakten velen in de loop der jaren wel betrokken bij de volkshuizen. Bovendien was de vestiging van Ons Huis op de grens van Jordaan en grachtengordel bewust gekozen om de ontmoeting tussen rijk en arm te vergemakkelijken.[4]

Het Amsterdamse Toynbeewerk kreeg – mede gestimuleerd door Tours – al snel navolging in andere steden, zoals Rotterdam, Groningen, Middelburg en Leiden.[5] De volkshuizen richtten zich op volwassenen én kinderen en boden een scala aan activiteiten. Zo vonden er lessen en cursussen plaats, zowel voor mannen als vrouwen, variërend van vreemde talen, schrijven, rekenen en meetkunde tot gymnastiek- en schermlessen, verstel- en kniplessen, kooklessen en toneellessen. Populair waren de debatbijeenkomsten en volksvoordrachten. Hoogleraren en wetenschappers voorzagen hun ‘spreekbeurten’ van lichtbeelden en combineerden die soms met demonstraties en experimenten. De volkshuizen bezaten een leeszaal en bibliotheek, waar men in kleine clubs boeken besprak. Clubs waren er ook voor ontwikkeling, handenarbeid, zingen en wandelen. Sommige volkshuizen boden rechtskundige hulp aan en organiseerden concerten, tentoonstellingen en toneelvoorstellingen. Om mensen voor de activiteiten te interesseren, werden huisbezoeken afgelegd en probeerde men aan te sluiten bij buurtgroepen die ijverden voor verbeteringen.[6]

Richtingenstrijd

Wat beoogden de initiatiefnemers van de volkshuizen met hun keur aan activiteiten? In de statuten van het in 1899 opgerichte Leidse Volkshuis stond het als volgt:

‘Verhooging van de ontwikkeling, beschaving en levensgeluk onder de arbeidende en daarmede gelijkstaande klassen te Leiden en de naaste omgeving, o.a. door verspreiding van nuttige kennis, door aanmoediging van wetenschap, kunst en gemeenschapszin, door verschaffing van gepaste ontspanning, door bevordering van den omgang tusschen verschillende kringen der maatschappij.’[7]

De doelstellingen waren niet van ambitie gespeend – de initiatiefnemers wilden ‘verheffen’ én ‘verbinden’ – en waren evenmin onomstreden. Zo beschuldigden ‘revolutionairen’ als Troelstra en Domela Nieuwenhuis de volkshuisbeweging van ‘vlees-noch-visengagement’.[8] Ook de inzet van methoden gaf aanleiding tot spanningen. Bij het Leidse Volkshuis bijvoorbeeld tussen Emilie Knappert – aanvankelijk bestuurslid en later de eerste directrice – en de mannelijke leden van het bestuur.[9] Met name de hoogleraren daarin benadrukten het belang van ‘de verspreiding van nuttige kennis’ onder de ongeorganiseerde arbeiders, zeker zolang de overheid geen verantwoordelijkheid op zich nam voor het aanbieden van volwassenenonderwijs voor de gehele bevolking. Knappert daarentegen vond lessen en cursussen bijzaak, het ging haar vooral om het clubwerk. ‘De club voedt op, de les misschien’ was een van haar motto’s.[10] Ze had de overtuiging dat het clubwerk onmisbaar was bij het vormen van de persoonlijkheid en het kweken van gemeenschapszin onder de ‘proletarische achterhoede’.

De uiteenlopende posities van de protagonisten in Leiden vormden de uitdrukking van een heuse richtingenstrijd binnen de ‘volksopvoeding’ en de ‘volksontwikkeling’. De hoogleraren in het bestuur van het Leidse Volkshuis waren vertegenwoordigers van de richting die zogenoemde ‘extensieve methoden’ voorstond zoals ze ook in het Toynbeewerk terug te vinden waren, met z’n voordrachten, lessen en cursussen. Knappert vertegenwoordigde de richting die zich sterk maakte voor het ontwikkelen van zogenoemde ‘intensieve methoden’: via het werken in kleinere groepen trachtte men de persoonlijkheid te beïnvloeden en de gemeenschapszin aan te moedigen.[11] Op deze eerste ‘methodendiscussie’ zouden nog vele ‘golven van richtingenstrijd’ in de sociaal-culturele beroepen volgen.

Eerste tekenen van professionalisering

De eerste beroepskracht van Ons Huis vormde een vroeg teken van professionalisering op het terrein van ‘volksopvoeding’ en ‘volksontwikkeling’. Maar het werk bleef in die beginperiode hoofdzakelijk in handen van filantropen en vrijwilligers. Uit dezelfde sociaal-liberale kringen die betrokken waren bij de oprichting van Ons Huis klonk de verzuchting dat aan alle takken van sociale arbeid ‘de niet geoefende hand werd geslagen, aan Toynbeewerk en armenzorg vooral’. Om een eind te maken aan het ‘schromelijk dilettantisme’ en ‘geliefhebber op sociaal gebied’ was er behoefte aan een ‘rationele en wetenschappelijke aanpak van het sociale vraagstuk’.[12] In het Sociaal Weekblad van 22 april 1899 heette het:

‘De waarheid is, dat ook voor sociale arbeid, opdat hij naar den vollen eisch worde verricht, deugdelijke en ernstige voorbereiding onmisbaar moet worden geacht. Een voorbereiding, die deels een wetenschappelijk karakter dragen moet, omdat het aankomt en op algemeen-sociologische ontwikkeling en op geschiedkundige bestudering van verschillende vraagstukken; maar die voor een zeker niet geringer deel – dit worde met nadruk gezegd – practisch wezen moet, bestaande in oefenende deelneming aan den tot levenstaak gekozen arbeid, onder deskundige en wegwijzende leiding.’

Met de bedoeling om ‘ernstige, degelijke werksters te vormen en op te leiden voor sociale arbeid’[13], nam de kring rond Ons Huis in 1899 het initiatief tot de Opleidingsinrichting voor Sociale Arbeid, eveneens te Amsterdam.[14] Het betrof de eerste ‘beroepsopleiding’ voor sociale arbeid in Nederland, die zich aanvankelijk toelegde op vier terreinen: ‘armenzorg’; ‘zorg voor kinderen’; ‘opzichterschap van woningen’; ‘Toynbeewerk’.[15]

De periode tussen de twee wereldoorlogen gaf de definitieve doorbraak van ‘volksopvoeding’ en ‘volksontwikkeling’ te zien. Niet alleen was er een aanzienlijke uitbreiding van volks-, club- en buurthuizen, ook nieuwe voorzieningen zoals volksuniversiteiten en volkshogescholen kwamen op. Tevens zagen de eerste initiatieven op het gebied van opbouwwerk en samenlevingsopbouw het licht. Van professionalisering was ook in deze periode evenwel nauwelijks sprake. Er vonden wel experimenten plaats met methodische vernieuwingen zoals het uit de Verenigde Staten afkomstige social group work, community development en community organization. Maar ‘liefde voor het werk’ was nog steeds belangrijker dan een uitgewerkte methodische benadering. Dat valt niet alleen op te maken uit het feit dat vrijwilligers de overhand hadden boven betaalde, professionele krachten. Ook op de opleidingen was dat terug te zien. De mogelijkheden voor specialisatie op het terrein van jeugdwerk en volksontwikkelingswerk namen weliswaar toe, maar de aandacht voor een professionele aanpak en methodiekontwikkeling bleef spaarzaam. Van wetenschappelijke onderbouwing van het werk was in het interbellum al evenmin sprake.

Na de Tweede Wereldoorlog raakte de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen in een stroomversnelling. Onder invloed van de toenemende overheidsbemoeienis liep het aantal betaalde beroepskrachten gestaag op. De nieuwe werkmethoden uit de Verenigde Staten konden op die manier op grote schaal ingang vinden.

Binnen ‘volksopvoeding’ en ‘volksontwikkeling’ ontstond een drietal hoofdstromen die steeds vaker als ‘werksoorten’ werden aangeduid. Onder de eerste werksoort vielen het club- en buurthuiswerk en jeugd(zorg)werk, later aangeduid als respectievelijk sociaal-cultureel werk en kinder-, tiener- en jongerenwerk. Tot de tweede werksoort, het vormings- en ontwikkelingswerk, ook wel aangeduid als ‘volwassenenvorming’, behoorden vooral de volkshogescholen, vormingsinternaten en volksuniversiteiten. In de loop van de jaren vijftig kreeg het (maatschappelijk) opbouwwerk een belangrijke impuls van overheidswege en kon het zo geleidelijk uitgroeien tot derde werksoort. Corresponderend met de werksoorten ontstonden op den duur een aantal herkenbare beroepen: sociaal-cultureel werker, jongerenwerker, vormingswerker en opbouwwerker, in dit boek aangeduid als ‘sociaal-culturele beroepen’. Voor de opleiding tot deze ‘sociaal-culturele beroepen’ ontstond vanaf eind jaren vijftig een zelfstandige studierichting: ‘cultureel werk’.

Internationale worsteling

De hier geschetste ontwikkeling vormde geen uitsluitend Nederlandse aangelegenheid. Ik verwees al naar het Engelse Toynbeewerk, maar er waren meer parallellen met internationale ontwikkelingen. Zo kwam in Frankrijk in de jaren vijftig en zestig op een vergelijkbare manier als in Nederland een aantal ontwikkelingen samen in de animation socioculturelle, al geven de herkomstlijnen een afwijkend beeld te zien. De ontwikkeling van de education populaire eind negentiende en begin twintigste eeuw is vergelijkbaar met de opkomst van de ‘volksopvoeding’ en ‘volksontwikkeling’ in Nederland. De jeugdbeweging daarentegen speelde als bakermat van het latere jongerenwerk in Frankrijk een grotere rol dan in Nederland. Betekenisvol voor de Franse situatie was ook de in 1936 gevormde linkse ‘Volksfrontregering’ die zich bekommerde om de toegang van lager opgeleiden tot cultuur, film, theater en muziek.[16] Deze regering voerde ook de eerste betaalde vakanties voor werknemers in, wat onder andere het ontstaan van jeugdherbergen en vakantiedorpen tot gevolg had. De ‘volksontwikkeling’ en ‘volksopvoeding’ werden aangespoord tal van initiatieven te nemen om arbeiders te bewegen tot een ‘zinvolle’ besteding van de toegenomen vrije tijd. In 1950 leidde dat bijvoorbeeld tot de ‘beruchte’ Club Méditerranée, die met zijn vakantieresorts – ‘goedkope vakantie in andermans ellende’, aldus studenten tijdens de opstand van mei 1968 – buiten Frankrijk lange tijd het beeld van de animation heeft bepaald.[17] Een laatste cruciale ontwikkeling voor de animation socioculturelle was de opkomst van de maisons de la culture in de jaren vijftig. Naast de ‘verspreiding’ van de cultuur en het toegankelijk maken van kunst voor brede groepen van de bevolking, stonden deze ‘cultuurhuizen’ in het teken van het ‘versterken van de cultuurproductie’ door de bevolking.

De Raad van Europa trachtte eind jaren zestig de Franse invulling van animation ingang te doen vinden in de rest van Europa. Dat lukte nog het beste in Zwitserland en België – niet vreemd vanwege de Franse invloeden in deze landen – en ook daar met een prominente rol voor de jeugdbeweging. In Duitsland en Oostenrijk kreeg animation een beperktere invulling. Het kwam hier voornamelijk tot ontwikkeling binnen de ‘vrijetijdspedagogiek’ en de ‘vrijetijdswetenschappen’, waardoor de ‘zinvolle besteding van de vrije tijd’ er de boventoon voerde. In Engeland stond de ‘deskundige’ en ‘planmatige’ aanpak van sociale problemen voorop.[18] Evenals in Nederland vonden de Amerikaanse methoden van social group work en community development er ruim toepassing.

Op het gebied van professionalisering is het internationale beeld erg wisselend. Zo onderscheidt Nederland zich bijvoorbeeld van de meeste andere landen door het hoge tempo waarin na de Tweede Wereldoorlog betaalde beroepskrachten werden aangesteld. Maar er is in internationaal opzicht ook sprake van een opvallende constante: de permanente worsteling met de spanning tussen het streven naar professionalisering en het vrijwillig engagement dat onverbrekelijk verbonden is met de verschillende sociaal-culturele werksoorten.[19]

Vraagstelling

In deze studie staat de reconstructie van de sociaal-culturele beroepen centraal, met speciale aandacht voor het professionaliseringsproces. Om de ontwikkeling van dat proces beter te begrijpen, hanteer ik een historisch perspectief. Het gaat mij daarbij niet in de eerste plaats om een geschiedschrijving van de verschillende sociaal-culturele beroepen of werksoorten. Ik ben vooral geïnteresseerd in de relatie tussen de ontwikkeling van de sociaal-culturele beroepen en het debat over de inrichting van de samenleving, in het bijzonder de ‘lotgevallen’ van de verzorgingsstaat. Door de verwevenheid van sociaal-culturele beroepen en samenleving te bestuderen en te analyseren, is het mogelijk de (verschuivingen in) oriëntaties en patronen zichtbaar te maken die het professionaliseringsproces bepalen.

De duik in het verleden gaat in deze studie terug tot 1945.[20] De professionalisering van de sociaal-culturele beroepen krijgt immers – zoals hiervoor geschetst – vanaf dat moment gestalte. De centrale onderzoeksvraag luidt: Hoe ontwikkelt de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen zich vanaf 1945 en welke interne en externe (f)actoren zijn daarop van invloed? ‘Professionalisering’ omvat in deze studie de ontwikkeling van zowel professionaliteit als vakmanschap. Onder ‘professionaliteit’ versta ik de mate waarin een beroep volgens de buitenwereld voldoet aan de kenmerken die het tot een herkenbare en erkende professie maken. ‘Vakmanschap’ reserveer ik voor de normen, standaarden en regels die vakgenoten hanteren om te bepalen of er sprake is van ‘goed werk’.[21]

Met de historische benadering van deze studie beoog ik nieuw licht te werpen op de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen. Tegelijkertijd beperk ik me niet tot het verleden. Ik wil ook stof aanreiken voor het debat over de ontwikkeling van de sociaal-culturele beroepen in de toekomst. Aan het eind van dit boek werk ik daartoe enkele ideeën uit voor verdere professionalisering. Maar eerst sta ik in de rest van dit hoofdstuk stil bij het heden. Wat is de actualiteit van professionalisering als maatschappelijk vraagstuk?

Begin deze eeuw is het publieke debat in Nederland over professionalisering goed losgekomen.[22] Aangezien dit een rijke bron vormt voor de uiteenlopende opvattingen van professionalisering, ga ik daar nu verder op in. Daarbij maak ik gebruik van het beeld van de matroesjka, de reeks steeds kleinere Russian dolls die in elkaar passen. Ik begin met professionaliseringskwesties bij ‘publieke professionals’, waarna de focus komt te liggen op ‘sociale professionals’, om vervolgens de lens nog scherper te stellen en de professionalisering bij ‘sociaal-culturele professionals’ in beeld te krijgen. Tot slot beschrijf ik hoe dit boek is opgebouwd.

1.2 Publieke professionals – miskend

De term ‘professional’ is aan een opmars bezig in de publieke sector.[23] Voorheen stonden vooral beroepen als arts, notaris en advocaat als ‘professies’ te boek. De leden van deze ‘klassieke’ beroepen kennen ‘idealiter’ een behoorlijke mate van maatschappelijke autonomie. Ze bezitten occupational control, dat wil zeggen dat ze zelf de beroepsuitoefening en de voorwaarden waaronder die plaatsvindt, reguleren en controleren.[24] Een eigen opleiding, beroepsvereniging en beroepsethische code zijn daarbij behulpzaam.

Alhoewel Wilensky in 1964 al sprak over ‘the professionalization of everyone’, is het pas van recenter datum dat beoefenaren van ‘publieke beroepen’ als onderwijzer, verpleegkundige of politieagent zichzelf als ‘professionals’ zijn gaan beschouwen. De leden van deze en andere beroepen golden vooral als ‘(semi-)ambtenaren’ of ‘uitvoerders’, terwijl wetenschappers hen ook wel als ‘semiprofessionals’ aanduidden.[25] Hun beroepsuitoefening heeft zich in de loop der jaren evenwel sterk ontwikkeld, mede doordat het werk ingewikkelder en veeleisender werd.[26] Het idee dat ook zij een vak hebben geleerd dat specifieke vaardigheden vereist, heeft breed postgevat. Wellicht verschilt hun autonomie, organisatiegraad, wetenschappelijke fundering en maatschappelijke waardering nog steeds van de ‘klassieke’ professies, toch verlangen ook zij erkenning als ‘echte’ professionals. Wat zijn de achtergronden van de opkomst – sommigen spreken zelfs over een ‘opstand’[27] – van ‘publieke professionals’?

Publieke professionals voelen zich miskend in hun prestaties, zo luidt een veelgehoorde klacht, en daardoor zou een groeiend onbehagen zich van hen meester maken.[28] Dit zou mede het gevolg zijn van de transformatie van de verzorgingsstaat. Marktwerking, privatisering, schaalvergroting, aanbesteding, efficiency, accountability en evidence based practice zijn de sleutelwoorden die daarbij telkens opduiken. Deze ontwikkelingen gaan gepaard met voortdurende reorganisaties op de werkvloeren van de publieke sector. Ze hebben grote gevolgen voor de positie van professionals, niet alleen voor de inhoud van hun werk, maar ook voor hun werkbelasting, discretionaire ruimte en motivatie.[29]

Volgens de socioloog Eliot Freidson[30] – decennialang toonaangevend onderzoeker naar de positie, status en macht van professies – komt de professionele ‘logica’ in het gedrang door de dominantie van twee andere logica’s: de marktlogica en de bureaucratische logica. Zo ziet Freidson een oprukkende marktlogica, waarbij burgers zich opstellen als mondige en veeleisende consumenten die weinig boodschap hebben aan de overwegingen en afwegingen die professionals vanuit hun beroepsstandaarden geneigd zijn te maken. De standaardisering en de protocollisering die het gevolg zijn van de bureaucratische logica beperken volgens Freidson eveneens de professionele ruimte. Bestuurders, ambtenaren en managers confronteren professionals voortdurend met hogere eisen die soms weinig met de inhoud van het werk zelf van doen hebben. Wat Freidson daarbij het meeste zorgen baart, is niet zozeer dat het kennismonopolie van professionals onder druk staat, maar dat professionals niet langer de morele beheerders en beschermers van die kennis zijn. Daarmee dreigt volgens hem[31] de ‘ziel’ uit de professionele logica te verdwijnen en de relatie tussen professies en samenleving te verschralen.

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) spreekt in dit verband over de dominantie van een bestuurlijk model in de publieke sector, in één woord getypeerd met ‘boedelscheiding’:

‘Met boedelscheiding bedoelen we dat bij de zoektocht naar effectieve vormen van sturing een scheiding wordt bepleit van beleid en uitvoering, van doelen en middelen, en van kaderstelling en mandatering zonder dat deze waar nodig afdoende op elkaar betrokken worden.’[32]

De keuze voor het model van de boedelscheiding als dominante vorm van sturing in de publieke sector heeft volgens de WRR een aantal negatieve gevolgen voor de publieke dienstverlening. Het leidt tot ‘kennisvernietiging’ en ‘dictatuur van de middelmaat’. Ook schept het de illusie van ‘de soevereine consument’ en heeft het een stapeling van toezicht en verantwoording tot gevolg. Tot slot draagt het door de ‘overmatige aandacht voor beheren en beheersen’ ook bij aan een ondermijning van het ‘politiek-normatieve debat’.[33]

Er zijn ook andere geluiden. Sommige onderzoekers zien niet louter negatieve effecten van marktwerking, accountability en evidence based practice. Accountability bijvoorbeeld kan ook kansen bieden voor professionals om hun werk zichtbaar te maken en hun aan het vak ontleende overwegingen met een breder publiek te delen. Volgens deze onderzoekers zijn de effecten op z’n minst ambivalent.[34] Het idee van een ‘zuivere’ professionele logica – niet ‘bezoedeld’ door andere logica’s – is niet alleen illusoir, maar ook onwenselijk. Bovendien zijn professionals geen willoze slachtoffers van managers, bestuurders en ‘consumenten’. Ze kunnen in hun professionele praktijken wel degelijk ‘tegenmacht’ ontwikkelen, zoals bewegingen als Stichting Beroepseer en vereniging Beter Onderwijs Nederland illustreren. Met andere woorden: het beeld is niet eenduidig; processen van deprofessionalisering en reprofessionalisering lopen deels door elkaar.

Normatieve professionalisering

Pleidooien voor herwaardering van publieke professionals gaan de laatste jaren gepaard met een hernieuwde oriëntatie op ambachtelijk vakmanschap. Naast de beweging voor ‘beroepseer’[35] laten ook anderen[36] zich daarbij inspireren door de socioloog Richard Sennett, die vooral in zijn laatste twee boeken[37] een lans breekt voor de ‘ambachtsman’<*>. (In hoofdstuk 2 wordt Sennetts denken uitvoeriger behandeld.)

Sennett definieert ambachtelijk vakmanschap als een niet-aflatende, basale menselijke impuls, de wens om een werk goed te doen omwille van dat werk zelf.[38] Deze wens vormt de basis voor ‘beroepstrots’. Een belangrijke beloning zit hem in het gevoel van eigenwaarde dat je krijgt als dingen lukken, als je slaagt in je opzet. De drijfveer tot kwaliteitsverhoging kan echter uit het zicht verdwijnen. Door marktwerking bijvoorbeeld, die de concurrentie aanwakkert en professionals aanspoort om zo veel mogelijk koopkrachtige klanten te bedienen.[39] Hun eigen oordeelsvermogen dreigt daarbij ondergeschikt te raken aan de wensen van de klant.[40]

Toch groeit de roep om vertrouwen terug te geven aan professionals. De redenatie is dan dat de competenten onder hen heel goed in staat zijn de combinatie te realiseren van verantwoordelijkheid nemen en verantwoording afleggen. Dat geldt weliswaar niet voor alle beroepsbeoefenaren en daarom is er ‘kwaliteitsbeleid’ nodig. Kwaliteitsbeleid dient volgens dit idee echter wel opgezet te worden vanuit een professioneel perspectief. Met daaraan gekoppeld de verwachting dat professionals niet schromen om elkaar onderling aan te spreken, zowel op de ‘waardegeladen’ keuzes die ze maken als op hun effectiviteit.[41]

De waardegeladenheid van het handelen van professionals is sinds het midden van de jaren negentig het onderwerp van de beweging die in Nederland actief is onder de noemer ‘normatieve professionalisering’. Deze beweging doet een beroep op de ‘reflectieve (zelf)sturing van de professional’.[42],[43] Zij vormde een reactie op de steeds grotere nadruk op technische rationaliteit en doelrationeel handelen in sectoren als gezondheidszorg, welzijn en onderwijs. Normatieve professionalisering wijst op de waardegeladenheid van professionele keuzes, handelingen en beslissingen en de reflectie daarop. Welke plaats nemen professionele waarden als zorg, aandacht, gelijkwaardigheid en dialoog in? Welke wrijvingen treden er op tussen verschillende normen en hoe kunnen publieke professionals deze bij hun handelen ‘productief’ maken?[44] Normatieve professionalisering heeft betrekking op het zich bewust worden van morele keuzes.[45] Dat vraagt moed van professionals om de ‘veiligheid’ van vastgelegde protocollen en regelingen los te laten en ‘reflectieve zoektochten’ te ondernemen.[46] De ‘moraliteit’ van het professionele handelen kenmerkt zich bij ‘normatieve professionalisering’ volgens sociaal-psychologe Gaby Jacobs door een open en dialogisch karakter:

‘Het gaat erom dat de professional het oordeel niet schuwt, maar tegelijkertijd ruimte geeft voor het oordeel van anderen, zodat aanknopingspunten en verschillen verkend kunnen worden. Dit vraagt om een dubbelpositie en bijbehorende dubbele reflexiviteit van de professional: als partij met een eigen inbreng, perspectief en oordeel in het gesprek en als procesbegeleider die een metapositie inneemt en kan reflecteren op en sturen in de wijze waarop verschillende partijen met elkaar in dialoog treden.’[47]

Recentelijk heeft de filosoof Harry Kunneman geprobeerd om ‘normatieve professionalisering’ te verbinden met het gedachtegoed van Sennett over ambachtelijk vakmanschap. Kunneman wijst erop dat ‘normatieve professionalisering’ tot nu toe vooral oog heeft gehad voor het relationele karakter van het professionele handelen, zoals dat ook spreekt uit het voorgaande citaat. De specifieke inhoud van dit handelen dreigt daardoor naar de achtergrond te verdwijnen. Het recente werk van Sennett helpt volgens Kunneman om de inhoud centraler te stellen door de gerichtheid op de specifieke ‘materialiteit’ die bij het handelen van publieke professionals in het spel is.[48]

1.3 Sociale professionals[49] – omhelsd

De beweging van beroepstrots heeft tot op heden niet veel weerklank gevonden onder sociale professionals. In vergelijking met verpleegkundigen, onderwijzers en politieagenten zijn maatschappelijk werkers, jongerenwerkers en opbouwwerkers minder zichtbaar bij het verdedigen van hun vak. Welke oorzaken zijn daarvoor aan te wijzen? Publicist Jos van der Lans[50] suggereert dat sociale professionals in de greep zijn van een ‘werknemersmentaliteit’. Ze zijn op zoek naar overzichtelijkheid en zekerheid. De ‘nieuwe planbaarheid’ waaraan managers en leidinggevenden het werk hebben onderworpen, tast misschien wel de discretionaire ruimte aan, maar het werk is er in Van der Lans’ verklaring ook voor de professionals beter beheersbaar door geworden. Het valt op die manier gemakkelijker vol te houden en te combineren met bijvoorbeeld zorgtaken.

Het is de vraag hoe adequaat deze verklaring is. Hebben verpleegkundigen, onderwijzers en politieagenten immers niet met vergelijkbare ontwikkelingen te maken? Andere auteurs wijzen als mogelijke verklaringsgrond op de zwakke professionalisering en de onduidelijke status van de sociale beroepen. Dat zou deze professies extra kwetsbaar maken voor bureaucratische eisen vanuit overheid en organisaties en voor wensen vanuit de markt.[51]

Zo maakt de Engelse hoogleraar sociaal beleid Bill Jordan[52] zich net als Freidson zorgen over de ruimte die professionals rest. Hij voorziet dat sociale professionals in de nabije toekomst geen zelfstandig professioneel oordeel meer mogen vellen. In eigen land ziet Geert van der Laan in de ver doorgevoerde fragmentatie van taken en verantwoordelijkheden een vorm van deprofessionalisering. Dit heeft geleid tot een groot aantal ‘ontkoppelingen’ – niet alleen de ‘boedelscheiding’ waar de WRR op wijst, zoals de ontkoppeling van beleid en uitvoering, maar ook de ontkoppeling van theorie en praktijk (‘de praktijk wordt gereduceerd tot toegepaste wetenschap’), van denken en doen (‘de baas denkt voor jou’), van maatschappelijke legitimiteit en accountability in engere zin (‘als ik mijn productie haal, heb ik mijn bestaansrecht verzekerd’).[53]

Stadssocioloog Arnold Reijndorp[54] spreekt over de deprofessionalisering van ‘wijkwerkers’ als gevolg van de emancipatie van bewoners tot mondige burgers. ‘Wijkwerkers’, waartoe hij vooral sociale professionals rekent, mogen niet meer betuttelen, terwijl er geen ander ‘programma’ voor in de plaats is gekomen. Ook de ‘politisering’ in de vorm van de toegenomen aandacht van wethouders en ambtenaren voor de wijken en de ‘integrale aanpak’ hebben volgens Reijndorp bijgedragen aan deprofessionalisering. De ‘vakmatige verantwoording’ is vervangen door ‘politieke verantwoording’ en de ‘wijkwerkers’ zijn steeds meer tot ‘procesmanagers’ uitgegroeid, ten koste van het ‘echte’ werk. Ook bij een werkwijze als de ‘presentiebenadering’ – een onder hulpverleners populaire manier van aanwezig, aandachtig, toegewijd en liefdevol werken met kwetsbaren – ligt volgens Jacobs deprofessionalisering op de loer. Als typische bottom-up-werkwijze probeert zij weliswaar aan de door Van der Laan gesignaleerde ontkoppelingen te ontsnappen en stelt zij ook het ‘echte’ werk centraal. Er schuilt evenwel ook een valkuil in, namelijk ‘het onzichtbaar maken of wegfilteren van de eigen professionele expertise, perspectieven, doelen en belangen’.[55] Onderzoeker Martijn van Lanen betoogt juist dat er een reden is waarom sociale professionals niet te koop lopen met hun expertise. Een eventuele ‘kennisvoorsprong’ kan de cliënt namelijk afschrikken en daarmee de relatie in de weg zitten.[56]

Anderen relativeren de dwingende betekenis die accountability, marktwerking en vraaggericht werken hebben voor de praktijk van sociale professionals. Het op het toneel verschijnen van ‘mondige burgers’ lijkt voor bijvoorbeeld opbouwwerkers niet zo’n probleem, vertrouwd als ze zijn met de empowerment van bewoners.[57] Ook het ‘opjagende’ en ‘bazige’ gedrag van managers lijkt mee te vallen. Doordat ze vaak zelf uit de praktijk komen, weten ze dat de vrije ruimte voor professionals niet onbelangrijk is.[58] Onderzoekers als Marc Hoijtink en Mirjam Oude Vrielink[59] constateren eveneens dat de versterking van het management en de toegenomen normering van het dagelijkse handelen van sociale professionals nog niet ten koste is gegaan van hun professionele waarden, al waarschuwen ze dat de introductie van aanbesteding die dreiging reëler maakt. Aanbesteding zou een eenzijdige oriëntatie van het management op de wensen van de lokale overheid in de hand werken. Behalve deprofessionalisering zien velen voor de sociale beroepen tegelijkertijd de tendens tot re- of postprofessionalisering.[60]

Dodelijke omklemming?

Recent voltrekt zich in hoog tempo een andere ontwikkeling die sociale professionals in het bijzonder raakt. Het kabinet-Rutte II spreekt in waarderende woorden over het werk van professionals.[61] Het is evenwel de vraag of deze omhelzing voor sociale professionals niet eindigt in een ‘dodelijke’ omklemming. Ditzelfde kabinet ziet immers tegelijkertijd steeds minder werk op het terrein van zorg en welzijn als ‘professioneel’, als gevolg van de manier waarop het de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) wil aanscherpen.

De achtereenvolgende kabinetten-Balkenende wilden met de Wmo al de herinrichting van de verzorgingsstaat stevig ter hand nemen. De opstellers van de in 2007 ingevoerde wet deden een beroep op de ‘eigen verantwoordelijkheid’ van burgers, in de verwachting daarmee de stijgende zorgkosten te beteugelen. De ‘maatschappelijke ondersteuning’ door sociale professionals moest daaraan bijdragen door te bevorderen dat mensen zo lang mogelijk konden ‘meedoen’ in de samenleving. De Wmo staat daarom wel te boek als ‘participatiewet’.[62]

Het kabinet-Rutte II gaat verder dan de Wmo uit 2007. De ‘participatiesamenleving’ die dit kabinet voor ogen staat, doet niet alleen een sterk beroep op ‘eigen verantwoordelijkheid’. Het verwacht van ouderen, chronisch zieken en gehandicapten ook dat ze in ruil voor zorg een tegenprestatie leveren. Het wil bovendien steeds meer betaald, professioneel werk afbouwen en laten overnemen door vrijwilligers en mantelzorgers. Blijkbaar vindt het kabinet dat dergelijke taken geen professionele aanpak behoeven en hebben sociale professionals zich hiermee ten onrechte beziggehouden.[63] Grote aantallen banen van sociale professionals (maar bijvoorbeeld ook van medewerkers in de thuiszorg) staan als gevolg van deze ‘totale’ deprofessionalisering op de tocht.[64]

De oorzaak van deze radicale golf van deprofessionalisering is niet uitsluitend gelegen in bezuinigingen. Minstens zo sterk is de ideologische kracht van het verhaal dat veel van deze sociale professionals niet deugen, niet nodig of nuttig zijn, dat mensen het beter ‘zelf’ kunnen. De ‘echte’ kwaliteit ligt in de onderlinge zorg. Bij de ideologen van ‘burgerkracht’ en ‘sociaal doe-het-zelven’ zoals Van der Lans, Hilhorst en De Boer is de aanleiding soms nog goed te volgen. Zij maken zich zorgen over bureaucratische en institutionele belemmeringen die spontane initiatieven van burgers (en professionals) dwarsbomen.[65] Maar de kritiek op bureaucratische instituties mondt al snel uit in kritiek op professionals. Zo zou 90 procent van de maatschappelijk werkers geen nuttig werk leveren of kunnen leveren in de huidige werksetting.[66]

1.4 Sociaal-culturele professionals – participatiepioniers

Voor sociaal-culturele professionals heeft de omvorming van Nederland in een ‘participatieland’[67] een paradoxale kant. De ontwikkeling van ‘minder professionals, meer vrijwillige inzet’ heeft voor hen zowel zuur als zoet in petto. Het biedt een treffende illustratie van hoe processen van deprofessionalisering en reprofessionalisering door elkaar kunnen lopen (zie paragraaf 1.2 en 1.3). Enerzijds zijn er de bezuinigingen met onmiskenbaar verlies van banen en deprofessionalisering tot gevolg. Anderzijds leidt de oproep van het kabinet tot meer vrijwillige inzet niet logischerwijs tot minder professionals: ‘(…) het blijkt veel werk om meer taken aan vrijwilligers over te laten’.[68]

Participatiepioniers

Om ‘meer vrijwillige inzet’ te realiseren, is in de Wmo een sleutelrol weggelegd voor de civil society. Als er maar meer mensen gaan participeren in buurten, verenigingen en allerlei sociale verbanden, zal er meer sociale cohesie en daarmee meer informele zorg ontstaan, is de verwachting.[69]

Sociaal-culturele professionals staan ook wel te boek als ‘participatieprofessionals’.[70] Al voor de Wmo gold het ‘aanzetten en in staat stellen tot participatie’ – van zowel kwetsbare als weerbare burgers – als een belangrijke opdracht van deze beroepsgroep.[71] Opvallend is dat de Wmo het ‘aanzetten tot participatie’ centraal stelt[72], terwijl de ervaring van sociaal-culturele professionals leert dat juist het ‘in staat stellen tot participatie’ zo cruciaal is. Het stimuleren van leerprocessen bij burgers en het ontwikkelen van burgerschapscompetenties zijn belangrijke voorwaarden om tot succesvolle en duurzame participatie te komen.[73]

De sleutelrol die in de Wmo is weggelegd voor participatie en civil society en de ervaring van sociaal-culturele professionals als ‘participatiepioniers’, maakt dat de sociaal-culturele beroepen de afgelopen jaren niet alleen inzet waren van deprofessionalisering, maar ook van allerlei professionalization projects.[74]

Professionaliseringsprojecten

Een greep uit lopende of recent afgesloten ‘professionaliseringsprojecten’ met een landelijk karakter:

» Beroepenstructuur – In 2006 is op initiatief van werkgeversorganisaties en vakbonden een nieuwe beroepenstructuur voor zorg en welzijn tot stand gekomen. In het ‘sociaal-agogisch domein’ bevinden zich drie hoofdstromen: pedagogisch werk, maatschappelijke dienstverlening en sociaal-cultureel werk. Binnen ‘sociaal-cultureel werk’ is er sinds het verschijnen van de beroepenstructuur een aantal ‘competentieprofielen’ opgesteld voor sociaal-cultureel werker, jongerenwerker en opbouwwerker.[75]

» Opleidingsprofilering – Parallel aan de beroepenstructuur werken ook de hbo-opleidingen binnen het sociaal-agogisch domein – vertegenwoordigd in het hoger sociaal-agogisch onderwijs (HSAO) – aan verdere profilering. De opleiding Culturele en Maatschappelijke Vorming (CMV), die de opleiding voor de sociaal-culturele professies verzorgt, heeft in 2009 in het verlengde van het HSAO-document een nieuw opleidingsprofiel vervaardigd.[76]

» Professionaliteit verankerd – Een project uitgevoerd door Movisie tussen 2008 en 2012, in samenwerking met vakbonden, brancheorganisaties en beroepsverenigingen. Doel was het ontwikkelen van kwaliteitsnormen voor alle zorg- en welzijnsdiensten – waaronder sociaal-cultureel werk, jongerenwerk en opbouwwerk – die onder de Wmo vallen. Er zijn ‘kwaliteitsstandaarden’ ontwikkeld, waarvoor ‘maatschappelijke vraagstukken’ en ‘goede praktijken’ de input vormden. De kwaliteitsstandaarden zijn verankerd in een ‘Wmo-leergang’ bestaande uit zes bij- en nascholingsmodules. Ten behoeve van de kwaliteitsborging zijn twee reeds bestaande beroepsregisters samengevoegd tot het Beroepsregister van Agogisch en Maatschappelijk werkers (BAMw). Bij dit register zijn vrijwel geen sociaal-culturele professionals aangesloten.

» Databank Effectieve sociale interventies – Dit door Movisie ontwikkelde project moet een antwoord bieden op de vraag welke methoden er in de sociale sector zijn en hoe effectief ze zijn. Professionals en instellingen kunnen de geboden informatie gebruiken om ‘een passende methode of werkwijze te kiezen’. Het Nederlands Jeugdinstituut werkt daarnaast aan een Databank Methodieken Pedagogische Kwaliteit, waarin methodieken voor het kinder-, tiener- en jongerenwerk zijn opgenomen.

» Wmo-werkplaatsen – De Wmo-werkplaatsen zijn samenwerkingsprojecten tussen het ministerie van VWS en lectoraten van hogescholen. Het zijn regionale initiatieven gericht op beroepsinnovatie in de sociale sector in het kader van de Wmo. Dat doen ze via praktijkgericht onderzoek en bijdragen in diverse vorm aan onderwijs en deskundigheidsbevordering.

» Welzijn Nieuwe Stijl – Dit is een programma van het ministerie van VWS, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de werkgeversorganisatie MOgroep, gericht op versterking van de Wmo. Welzijn Nieuwe Stijl wil ondersteunend zijn voor ‘verbeterinitiatieven’ die gemeenten en instellingen zelf al ontplooien. Het kent drie doelstellingen: de Wmo ‘gemeenschappelijker’, ‘professioneler/effectiever’ en ‘efficiënter’ uit te voeren. Sinds de lancering van het programma door toenmalig staatssecretaris Bussemaker in 2010, is er een hausse aan conferenties, inleidingen, brochures en artikelen losgekomen onder de noemer Welzijn Nieuwe Stijl. In dat kader is ook geregeld sprake van ‘de nieuwe professional’.[77]

» Actieprogramma professionalisering – Dit programma is een poging om de voorgaande zes ‘professionaliseringsprojecten’ met elkaar te verbinden. Het is een sectorbreed initiatief van brancheverenigingen, beroepsverenigingen, vakbonden, hogescholen en mbo’s.

Wat zijn de dominante factoren en bepalende actoren in deze professionaliseringsprojecten? Zonder uitputtend te willen zijn, volgt hier een aantal belangrijke kenmerken.

Factoren en actoren

De professionaliseringsprojecten zijn alle min of meer aan de Wmo ontsproten. De ‘agenda’ van deze wet drukt een zwaar stempel op richting en inhoud van de projecten. Terugkerende punten en kwesties op die agenda zijn:

» De nieuwe professional – ‘De nieuwe professional’ moet het antwoord vormen op het ‘veranderde paradigma’ binnen de Wmo[78], zoals dat bijvoorbeeld tot uitdrukking komt in de slogans van Welzijn Nieuwe Stijl: ‘gericht op de vraag achter de vraag’, ‘gebaseerd op eigen kracht van de burger’, ‘direct eropaf’, ‘integraal werken’, ‘niet vrijblijvend, maar resultaatgericht’.

» Effectiviteit – Hoe kunnen welzijnsinstellingen en professionals nadrukkelijker oog krijgen voor de effectiviteit van de door hen ingezette interventies en methoden?

» Governance – De professionalisering van welzijnswerk is in de Wmo nauw verbonden met ‘verbetering van de (sturings)relatie tussen gemeenten en welzijnsinstellingen’.

Wat is het dominante perspectief dat in deze agenda doorklinkt? De motieven bij de ‘professionaliseringsprojecten’ blijken eerder ingegeven door opvattingen en definities van politici, bestuurders, managers en onderzoekers dan van professionals. Het ‘buitenperspectief’ heeft bij deze projecten sterk de overhand. In de competentieprofielen van de Beroepenstructuur bijvoorbeeld gaat het onder andere om waarden waar de retoriek van managers sterk in doorklinkt, zoals ‘contactueel en communicatief’, ‘vraag- en oplossingsgericht’, ‘doel- en resultaatgericht’, ‘ondernemend en innovatief’, ‘inzichtelijk en verantwoord’, ‘professioneel en kwaliteitsgericht’. Vergelijk dat eens met de eisen die de Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers (NVMW) formuleerde in haar beroepsprofiel en die veel meer zeggen over de beroepswaarden: ‘zelfontplooiing van mensen naar eigen aard, opvattingen en behoefte’, ‘geen uitsluiting bij het aangaan van een professionele relatie’, ‘dienstbaarheid’, ‘professionele autonomie’, ‘voorkomen van schending van vertrouwen in het beroep’.[79]

Naar aanleiding van de beweging van beroepstrots onder ‘publieke professionals’ is naar voren gekomen dat sociale professionals – de middelste van de Russian dolls – daarin geen prominente rol vervullen. Bij de ‘professionaliseringsprojecten’ lijkt hetzelfde op te gaan voor het kleinste Russische poppetje. Beroepsverenigingen en vakbonden zijn bij sommige projecten weliswaar vertegenwoordigd, maar sociaal-culturele professionals zelf zijn er niet actief bij betrokken anders dan in de rol van informant of cursist. Bij sommigen van hen roept ‘de nieuwe professional’ het beeld op van ‘oude wijn’ of ‘de nieuwe kleren van de keizer’. Hebben zij gelijk met hun verzuchting dat hun bagage de vereiste competenties altijd al behoorde te omvatten?[80] Is wat zich presenteert als reprofessionalisering in werkelijkheid niet een vorm van retroprofessionalisering? En waarom laten deze ‘stille krachten’ het bij een verzuchting en eisen ze het (mede-)eigenaarschap van de ‘professionaliseringsprojecten’ niet op? In dit boek ga ik op zoek naar antwoorden op dergelijke vragen.

1.5 Opbouw van het boek

Het onderwerp van dit boek is de ontwikkeling van de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen vanaf 1945. Dit deel I omvat nog een tweede hoofdstuk waarin ik het conceptuele kader voor deze studie uitwerk. Ik behandel daarin theorieën over professionalisering en ontwikkel vervolgens een benadering voor het onderzoek in dit boek. In hoofdstuk 2 is tevens de gevolgde methode bij het historische onderzoek beschreven.

In deel II volgt de historische reconstructie van de sociaal-culturele beroepen; het empirische deel van deze studie. Die vindt plaats in vier perioden die evenzovele hoofdstukken beslaan. In de historische bronnen heb ik gezocht naar uitingen van professionaliteit en vakmanschap en hoe die samenhingen met ontwikkelingen in maatschappij en beleid. Steeds heb ik me daarbij afgevraagd: welke ontwikkelingen waren dominant en hoe werkten deze door op de praktijken van sociaal-culturele professionals? Ook de omgekeerde beweging heb ik daarbij gemaakt: in hoeverre hadden discussies en ontwikkelingen bij de sociaal-culturele beroepen invloed op maatschappij en beleid?

In deel III trek ik eerst conclusies uit de historische reconstructie en ga ik na welke lessen daaruit voor de toekomst kunnen voortvloeien. Welke perspectieven zijn er voor de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen en hoe kunnen de ervaringen uit het verleden daarbij van nut zijn? Tot slot verbind ik de kwesties die bij de professionalisering van de sociaal-culturele beroepen op het spel staan met enkele actuele maatschappelijke debatten.

Aan de aanpak in deze studie ligt een combinatie van drie wetenschappen ten grondslag: sociologie, (sociale) pedagogiek (andragologie) en geschiedenis. Aan de sociologie ontleen ik primair inzichten over de positie van professies en de rol van professionals; om hun verwevenheid met en inbedding in de maatschappij te ontrafelen. (Sociale) pedagogiek en andragologie helpen me vooral om de inhoud van de sociaal-culturele beroepen te beschrijven en te begrijpen. Welke onderwerpen zijn aan de orde? Hoe verlopen interacties met deelnemers en burgers? Welke ‘materialiteit’ is daarbij onderwerp van bewerking? De historische wetenschap geeft aanwijzingen voor het voorkómen van een vorm van geschiedschrijving waarbij het verleden wordt onderworpen aan de maatstaven van het heden. Omgekeerd leert ze ook om behoedzaam te zijn bij het zoeken naar verklaringen in het verleden voor wat er vandaag bestaat. Tevens biedt de geschiedwetenschap wenken voor de omgang met bronnen.[81]

Bij de historische reconstructie heb ik me willen beperken tot maatschappelijke ontwikkelingen die de sociaal-culturele beroepen aanwijsbaar hebben beïnvloed. De lezer die in levendige en gedetailleerde praktijkbeschrijvingen geïnteresseerd is, komt minder aan zijn trekken. Mijn interesse is vooral uitgegaan naar de oriëntaties, patronen en mechanismen bij de ontwikkeling van professionaliteit en vakmanschap. Welke (f)actoren bevorderden die ontwikkeling en welke werkten die tegen of zaten ze in de weg?

____________________

[1] – [terug] Michielse 1977; Nijenhuis 1988: 88.

[2] – [terug] Tours was behalve een voormalig vrijzinnig predikant in zijn vorige functie inspecteur van de bewaarscholen in Amsterdam (Nijenhuis 1987: 18).

[3] – [terug] Toynbee Hall dankte zijn naam aan de sociale hervormer Arnold Toynbee, hoogleraar staathuishoudkunde in Oxford, die toenadering zocht tot het volk om het vreedzaam verzet tegen de gevolgen van de industrialisatie te steunen.

[4] – [terug] Nijenhuis 1981.

[5] – [terug] In Middelburg was F.M. Wibaut, de latere Amsterdamse wethouder van Volkshuisvesting, een van de initiatiefnemers.

[6] – [terug] Nijenhuis 1981 en 1987; Kramers et al. 1982; Michielse 1989; Hake 2000.

[7] – [terug] Aldus het tweede artikel uit de statuten (geciteerd in Kramers et al. 1982: 142).

[8] – [terug] Bervoets 1993: 103.

[9] – [terug] Kramers et al. 1982.

[10] – [terug] Kramers et al. 1982; Nijenhuis 1987.

[11] – [terug] Hake 2000.

[12] – [terug] Bervoets 1993: 190.

[13] – [terug] Bervoets 1993: 132.

[14] – [terug] Na de spoorwegstaking van 1903 veranderde zij haar naam in ‘School voor maatschappelijk werk’, aangezien ‘sociaal’ te zeer aan ‘socialistisch’ deed denken (Nijenhuis 1987; Neij & Hueting 1989; Bervoets 1993).

[15] – [terug] Kalkman 2009.

[16] – [terug] Wettstein 2010: 18.

[17] – [terug] Wettstein 2010: 19.

[18] – [terug] Bouverne-de Bie & Van Ewijk 2008: 26.

[19] – [terug] Gillet 2004; Lorenz et al. 2011: 128.

[20] – [terug] Afgezien van een enkele verwijzing naar de periode voor de Tweede Wereldoorlog.

[21] – [terug] Over de wijze waarop de begrippen ‘professionalisering’, ‘professionaliteit’ en ‘vakmanschap’ in dit boek gehanteerd worden, ga ik in hoofdstuk 2 uitvoeriger in.

[22] – [terug] Van den Brink et al. 2005; Noordegraaf & Steijn 2013,

[23] – [terug] Jansen et al. 2009: 376.

[24] – [terug] Abbott 1988: 8; Freidson 2001; Noordegraaf et al. 2011: 32.

[25] – [terug] Etzioni 1969; Toren 1969.

[26] – [terug] Jansen et al. 2009.

[27] – [terug] Jansen et al. 2009: 377.

[28] – [terug] Van den Brink et al. 2005; Van der Lans 2008; Tonkens 2008; Jansen et al. 2009.

[29] – [terug] Duyvendak et al. 2006.

[30] – [terug] Freidson 2001.

[31] – [terug] Freidson 2001: 213.

[32] – [terug] WRR 2004: 10.

[33] – [terug] WRR 2004: 10-12.

[34] – [terug] Hutschemaekers 2001 en 2009; Duyvendak et al. 2006; Hoijtink & Oude Vrielink 2007; Noordegraaf 2008; Noordegraaf & Steijn 2013.

[35] – [terug] Jansen et al. 2009.

[36] – [terug] Baart 2008; Oosterling 2009; Korevaar 2011; Kunneman et al. 2012; Onstenk 2013.

[37] – [terug] Sennett 2008 en 2012.

[38] – [terug] Sennett 2008: 9.

[39] – [terug] Sennett 2008: 250; Tonkens 2008: 71.

[40] – [terug] Tonkens 2008: 33.

[41] – [terug] Van der Laan 2006; Tonkens 2008.

[42] – [terug] Baart 2008; Jacobs et al. 2008.

[43] – [terug] Aanvankelijk presenteerde de beweging zich onder de noemer ‘normatieve professionaliteit’. Om het procesmatige karakter te benadrukken, spreekt men sinds enkele jaren echter over ‘normatieve professionalisering’.

[44] – [terug] Jacobs 2008.

[45] – [terug] Van den Ende & Kunneman 2008; Van den Bersselaar 2009.

[46] – [terug] Kunneman 2012: 45.

[47] – [terug] Jacobs 2008: 47.

[48] – [terug] Kunneman (red.) 2012: 23.

[49] – [terug] Onder ‘sociale professionals’ verstaan we behalve de sociaal-culturele professionals ook de beoefenaren van ‘aanpalende’ beroepen, zoals maatschappelijk werkers of sociaal werkers die werkzaam zijn in de jeugdzorg, ouderenzorg en gehandicaptenzorg.

[50] – [terug] Van der Lans 2008.

[51] – [terug] Schilder & Kwakman 2005; Hoijtink 2005; De Waal 2008.

[52] – [terug] Jordan 2001.

[53] – [terug] Van der Laan 2006: 84-85.

[54] – [terug] Reijndorp 2010: 177-179.

[55] – [terug] Jacobs 2008: 46.

[56] – [terug] Van Lanen 2013.

[57] – [terug] Spierts 2005.

[58] – [terug] Kremer & Verplanke 2004.

[59] – [terug] Hoijtink & Oude Vrielink 2007.

[60] – [terug] Duyvendak et al. 2006; Van der Laan 2006; Becker-Lenz et al. 2009; Randall & Kindiak 2010.

[61] – [terug] In het regeerakkoord van kabinet-Rutte II staat daarover bijvoorbeeld de volgende passage: ‘Een sterke economie heeft baat bij een hoge kwaliteit van dienstverlening door de overheid. Dat kan alleen als we vakmanschap meer ruimte en waardering geven. Mensen in de voorste linie van het onderwijs, in de zorg en bij de politie moeten trots kunnen zijn op hun werk en zich gesteund weten door hun leidinggevenden. Vertrouwen, ruimte en voldoende tijd zijn daarbij belangrijke randvoorwaarden. Niet toegeven aan de reflex om op elk incident te reageren met nieuwe regelgeving. Bewezen vakmanschap belonen met minder verantwoording en controle. Het loongebouw moet zo in elkaar zitten dat echte vakmensen voor promotie niet hoeven te vluchten in managementfuncties.’

[62] – [terug] Jager-Vreugdenhil 2012: 13.

[63] – [terug] Tonkens en Duyvendak wijzen bovendien op het risico dat bezuinigingen op voorzieningen en strengere regels voor de toegang sociale professionals kunnen nopen tot een kille, harde afwijzende houding jegens verzoeken om hulp, waardoor het menselijke gezicht van de verzorgingsstaat zich verplaatst naar vrijwilligerswerk. ‘De overheid dwingt professionals zo tot kilte en delegeert de warmte naar de vrijwilligerssector’ (Tonkens & Duyvendak 2013: 246).

[64] – [terug] Zo is de prognose voor de branche Welzijn (exclusief jeugdzorg en kinderopvang), waarin de meeste sociale professionals werkzaam zijn, dat er in 2017 nog 50.000 medewerkers resteren. Vergeleken met de 65.000 medewerkers in 2011 is dat een daling van ruim 20 procent. Van de medewerkers in de branche Welzijn is momenteel een kleine 75 procent vrouw. Het zijn dus vooral vrouwen die door de maatregelen van het kabinet worden getroffen (bron: website van het sectorfonds FCB: www.fcb.nl, geraadpleegd in november 2013).

[65] – [terug] De Boer & Van der Lans 2011a; Hilhorst & Van der Lans 2013.

[66] – [terug] Aldus De Boer en Van der Lans in een interview in het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken (Ham & Krijnen 2013). Een stelling die ze overigens niet onderbouwen.

[67] – [terug] Jager-Vreugdenhil 2012.

[68] – [terug] Tonkens & Duyvendak 2013: 238. Dit blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek van Muehlebach naar de situatie in Noord-Italië dat Tonkens en Duyvendak aanhalen. De hier besproken wending heeft in Noord-Italië al eerder plaatsgevonden.

[69] – [terug] Jager-Vreugdenhil 2012.

[70] – [terug] Van Vliet 2012.

[71] – [terug] Veldboer 2002.

[72] – [terug] Jager-Vreugdenhil 2012: 224.

[73] – [terug] Tonkens & Verhoeven 2011.

[74] – [terug] Onder professionalization projects of professional projects verstaat Larson alle activiteiten waarmee een beroep zijn status of positie probeert te versterken. Zij wijst onder andere op het produceren van relevante kennis, het organiseren van trainingen en opleidingen en het positioneren van de diensten die eigen zijn aan het beroep binnen de ‘diensteneconomie’ (Larson 1977: 49-52).

[75] – [terug] Vergelijk de opmerkingen over ‘werksoorten’ en ‘beroepen’ in paragraaf 1.1.

[76] – [terug] Landelijk Opleidingsoverleg CMV 2009.

[77] – [terug] Jager-Vreugdenhil 2012: 228.

[78] – [terug] Jumelet & Luttik 2012: 14.

[79] – [terug] Hoijtink & Oude Vrielink 2007: 31.

[80] – [terug] Zie bijvoorbeeld Scholte et al. 2012 en Kooijmans & Spierts 2012.

[81] – [terug] Over de toepassing van de drie wetenschappen zullen in deze studie op de geëigende plekken verwijzingen volgen.

Inhoudsopgave De stille krachten van de verzorgingsstaat

Voorwoord

DEEL I — PRECAIRE PROFESSIONALISERING

1 Inleiding

1.1 Introductie en vraagstelling

1.2 Publieke professionals – miskend

1.3 Sociale professionals – omhelsd

1.4 Sociaal-culturele professionals – participatiepioniers

1.5 Opbouw van het boek

2 De strijd om de professies

2.1 Inleiding

2.2 De samenleving en het beroep: professionaliteit

2.3 Het beroep en de individuele beroepsbeoefenaar: vakmanschap

2.4 Situering en strategie van het onderzoek

DEEL II — HISTORISCHE RECONSTRUCTIE: DE- EN REPROFESSIONALISERING

3 Ontluikend vakmanschap (1945-1965)

3.1 Inleiding

3.2 Beginnende overheidsbemoeienis

3.3 Praktijkarena: verscheepte methoden

3.4 De wetenschap, het onderwijs en de professional

3.5 Beschouwing: van ‘geleide’ naar ‘begeleide’ zelfontplooiing

4 De (de)constructie van een professie (1965-1980)

4.1 Inleiding

4.2 De opkomst van welzijn

4.3 Doelen en structuren domineren de welzijnspraktijk

4.4 Radicale en gematigde methoden

4.5 Beschouwing: de verhouding tussen de arena’s

5 De verrassende overleving van het beroep (1980-2000)

5.1 Inleiding

5.2 Achterhuis-gevechten

5.3 Activeren en nog eens activeren

5.4 Theorie en methodiek van het activeren

5.5 De opleidingen gaan op de schop

5.6 Beschouwing: professionalisering opnieuw op de agenda

6 Belaagde professionals (2000-2010)

6.1 Inleiding

6.2 Activeren tot participatie

6.3 Ontwijken of meebewegen?

6.4 Overstelpende hoeveelheid methoden

6.5 Beschouwing: de strijd om de activeringsagenda

DEEL III — NAAR EEN PROFESSIONELE LOGICA

7 De logica van het activeren

7.1 Inleiding

7.2 Zwakke professionaliteit, sterker vakmanschap

7.3 Een derde dimensie: ambachtelijkheid

7.4 De logica van het activeren

7.5 Beschouwing: proeftuin tegen wil en dank

8 Verbindende professionalisering

8.1 Inleiding

8.2 Ambachtelijkheid in werkplaatsen

8.3 Reflectie en vakmanschap

8.4 Professionaliteit: botsende logica’s

8.5 Beschouwing: een passende professionaliseringsstrategie

9 Slotbeschouwing: ‘stille’ krachten ter discussie

9.1 Inleiding

9.2 Een sterk verhaal

9.3 Eén beroep, één opleiding?

9.4 Publieke werken

Literatuur

Fotoverantwoording