Iki Freud

Electra

Het drama van de moeder-dochterrelatie

e-editie maart 2014, naar de achtste, herziene druk 2008

© 1997, 2008, 2014 Iki Freud | Uitgeverij Van Gennep,

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Erik Prinsen

ISBN 9789055159055 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Voor mijn dochter Jutka Halberstadt, die haar journalistieke kwaliteiten heeft ingezet om mij te helpen deze bewerkte versie tot stand te brengen.

Woord vooraf

Dit is een boek over vrouwen, dat hopelijk leidt tot beter inzicht in de relatie tussen moeders en dochters. De afgelopen veertig jaar heb ik als psychoanalytica vele moeders en vele dochters gesproken. Een heroriëntatie op de vrouwelijke ontwikkeling werd voor mij steeds duidelijker onontkoombaar. Het resultaat van mijn overpeinzingen is Electra versus Oedipus. Het drama van de moeder-dochterrelatie.

De verwrongen relaties die mannen met hun moeder kunnen hebben, beschrijf ik onder meer in het boek Mannen en moeders. De levenslange worsteling van zonen met hun moeders (2002). In de loop der jaren is het me opgevallen dat vrouwen zelfs veel vaker in de relatie met hun moeder verstrikt zijn.

De verknoopte moeder-dochterrelaties hebben me aan het denken gezet over de bestaande psychoanalytische theorieën en wat daarin niet klopt. Het Oedipuscomplex, zoals dat bijna een eeuw lang werd gehanteerd en inmiddels is gepopulariseerd, is niet zonder meer van toepassing op de vrouw. Dit oude model stelt: een jongetje is verliefd op zijn moeder, een meisje op haar vader en beiden zoeken ze later iemand uit die hun wens naar voortzetting van deze idylle kan verwezenlijken. Volgens deze zienswijze zoekt een vrouw naar een man die op haar vader lijkt, omdat ze als klein meisje al verliefd was op deze eerste held in haar leven.

Maar het blijkt anders te zitten. Voor jongens is de moeder de eerste die ze op deze wereld tegenkomen, met alle lotsbepalende gevolgen van dien. Het wordt te vaak vergeten dat voor meisjes hetzelfde geldt – ook voor hen gaan hun liefdesrelaties terug op hun eerste liefdesobject en dat is de moeder, niet de vader (subject en object zijn de psychoanalytische termen om de twee personen in een relatie aan te duiden).

De laatste dertig jaar is er veel meer helderheid gekomen in de lotgevallen van de vrouwelijke ontwikkeling. Toch is de basis van het Oedipusmodel nooit echt aangetast. De mythe bleef gelden voor mannen én vrouwen. Mede daardoor bleef het geheim van de vrouw voor een deel een duister continent, waartoe maar weinigen zich toegang konden verschaffen.

Het is tijd om de fundamentele mythe van de psychoanalyse aan te passen en uit te breiden om deze beter op vrouwen van toepassing te maken. Hopelijk levert dit boek hieraan een bijdrage.

Ik wil bij deze grondig bewerkte en geheel herziene uitgave nog eens herhalen dat ik mijn patiënten dank voor het in mij gestelde vertrouwen en voor alles wat ik leerde dankzij hen. De namen bij de gevalsbeschrijvingen zijn gefingeerd en sommige kenmerken zijn veranderd om anonimiteit van de patiënten en hun familieleden veilig te stellen.

Iki Freud

Amsterdam, 2004

1. Liefde en haat tussen moeders en dochters

De figuur van Electra stamt uit de mythologie van de Griekse Oudheid. Verschillende auteurs, zoals Aeschylus, Sophocles en Euripides wijdden tragedies aan haar, en vooral bij de laatste staan moeder en dochter centraal. Alles wat er mis kan gaan tussen die twee staat in deze werken beschreven.

Na de Oudheid is Electra niet voor niets door de eeuwen heen vele auteurs blijven inspireren. De legendarische Electra was veel meer gepreoccupeerd met haar moeder, die ze haatte, dan met haar vader, die ze adoreerde. Haar vader Agamemnon was al tien jaar van huis. Hij was destijds als legeraanvoerder naar Troje vertrokken om te vechten voor de vrijlating van de geroofde schone Helena – aanleiding tot of oorzaak van de Trojaanse oorlog. Electra’s moeder Clytaemnestra had inmiddels een nieuwe minnaar. Electra voelde zich door haar verwaarloosd en afgewezen. Zij was jaloers op haar moeder, maar ook op de minnaar van haar moeder. Buiten iedere intimiteit gesloten liep ze jammerend en scheldend rond het paleis.

Electra was ontevreden met haar rol als vrouw. Seksualiteit wees ze af. Ze wilde niet trouwen, en als dat dan toch moest in ieder geval geen kinderen krijgen. Electra was het prototype van een vrouw met vrouwenproblemen. Haar wat mannelijke en rancuneuze houding boezemde alom afkeer in.

Ze was een dominante figuur, die haar onzekerheid en verlangen naar moederliefde achter veel lawaai wist te verbergen. Ze kleineerde haar meer vrouwelijke zuster en gebruikte haar broer Orestes als instrument om zich op haar moeder te wreken. Haar enige doel in het leven was wraak te nemen op deze gehate moeder. Haar jeugd, haar schoonheid, alles offerde ze daaraan op. Na vele bittere, verdrietige jaren vol pijn slaagt ze in haar opzet. Haar moeder wordt jammerend om genade vermoord.

Kort geschetst is dit het beeld dat we zien als we van buiten tegen Electra aankijken. Maar hoe beleeft een Electra zelf haar dilemma’s, hoe ziet haar psychische realiteit eruit, wat zijn haar onbewuste conflicten?

De mythische figuur van Electra laat, zoals alleen een kunstwerk dat kan, in kort bestek en uitvergroot, vele van de onbewuste preoccupaties zien waar vrouwen met problemen mee kunnen worstelen. Zoals angst om door de almachtige moederfiguur verzwolgen te worden en een hopeloos verlangen naar liefde en genegenheid van haar. Maar ook masochistische klachten, depressies en seksuele remmingen komen veelvuldig voor. Het zijn allemaal problemen die terugvoeren tot het allereerste liefdesobject, de moeder. Net als bij Electra.

De cultuur is veranderd en veranderlijk, maar de problemen zijn blijkbaar veelal onveranderd gebleven. Dat komt doordat bepaalde lotgevallen nu eenmaal vaststaan. Meisjes beginnen hun leven in een liefdesrelatie met een vrouw. Anders gezegd, zij beginnen met een homoseksuele, in de betekenis van gelijkgeslachtelijke, band met hun moeder. Pas later wordt de heteroseksuele band, met hun vader, hieraan toegevoegd.

Meisjes verlangen de medewerking van hun moeder om van haar los te kunnen komen, hoe paradoxaal dat ook klinkt. Soms ontbreekt die kans op zelfstandigheid en moeten vrouwen tussen de Scylla van Electra’s moordende haat en de Charibdys van totale symbiose door zien te zeilen. Beide extremen leiden tot een ongezonde moeder-dochterband. De gulden middenweg is als altijd de enige die tot een gezonde ontwikkeling kan leiden.

De vader wordt vaak geïdealiseerd en, net als bij Electra, in zijn afwezigheid gemist of betreurd. Vaders zijn vaak afwezig, of te weinig betrokken bij hun kinderen, die daardoor op hun moeder zijn aangewezen. Het meisje poogt zich op haar vader te richten als die beschikbaar is. Zo niet, dan moet ze het doen met haar fantasie. Soms krijgt ze bij haar vader een kans om de liefde te ontvangen waar ze naar hunkert en die ze bij haar moeder mogelijk gemist heeft. Soms mislukt die poging. Een tweede teleurstelling is dan het treurige gevolg. Maar ook als het wel lukt, blijft haar moeder het eerste doelwit van haar verlangen, dat hoogstens wordt overgeheveld naar haar vader.

Voor een gezonde ontwikkeling is het vervolgens nodig dat het beeld van de almachtige moeder, de godin of de koningin uit de kinderfantasie wordt opgegeven. In de psychoanalytische theorie wordt deze figuur de fallische moeder genoemd, omdat ze als het ware man en vrouw tegelijk is. Het verschil tussen de geslachten is voor kleine kinderen immers nog niet zo duidelijk. De fantasie dat iemand man en vrouw tegelijk kan zijn, wordt maar moeizaam opgegeven. Meisjes en vrouwen blijven ook ten aanzien van zichzelf vaak worstelen met hun seksuele identiteit.

Wat betreft Sigmund Freuds theorie: het Electracomplex kan zijn Oedipuscomplex niet vervangen en dat is ook niet de bedoeling. Honderd jaar psychoanalyse is een rijk en onvervangbaar erfdeel. Zoals de vader de moeder aanvult, zo vult mijn Electracomplex het Oedipuscomplex aan.[1] De nieuwe ontdekkingen rond de klippen die de vrouw in haar ontwikkeling moet omzeilen passen mijns inziens beter in een model waarin niet de vader, maar de moeder centraal staat.

Ik noemde al even het begrip symbiose, oftewel de onderlinge afhankelijkheid van twee wezens. Natuurlijk hebben moeder en kind idyllische momenten waarbij ze volmaakt in elkaar opgaan. Maar als een moeder zich constant afhankelijk voelt van de bevestiging van haar kind dan is dat een stoornis. Deze uit zich bijvoorbeeld in dat het kind zich steeds aan de moeder moet vastklampen als zij weggaat, omdat deze anders het gevoel krijgt geen goede moeder te zijn. Deze ongezonde wederzijdse afhankelijkheid noem ik de symbiotische illusie. Dit is een stoornis die de normale volwassenwording belemmert. Als een dergelijke band tussen moeder en dochter levenslang intact blijft laat dat niet genoeg ruimte voor andere betrekkingen.

Het tegendeel van de symbiotische illusie, namelijk totale separatie, is ook ongunstig. In de ideale situatie komt het meisje gedeeltelijk van haar moeder los. Een meisje moet haar eigen identiteit kunnen vormen, maar blijft tegelijkertijd levenslang haar moeder nodig hebben als voorbeeld en raadsvrouw.

Door de open grenzen tussen moeders en dochters worden stijlen van moederen en moederschap van generatie op generatie doorgegeven. Dit kan gunstig of schadelijk zijn. Transgenerationele transmissie van trauma’s is een bekend verschijnsel, natuurlijk niet alleen langs de vrouwelijke lijn, maar daar wel extra zichtbaar, hevig en onontkoombaar.

Ook de innerlijke band met de moeder kan voor een vrouw zowel een bron van kracht als van frustratie zijn. De eerste relatie van een kind bepaalt voor een groot deel de identiteit en het gevoel van eigenwaarde, vooral bij vrouwen. Latere liefdesrelaties kunnen geschaad worden als een vrouw zichzelf als het narcistische verlengstuk van haar moeder blijft beleven. Moeder en dochter blijven zich dan in elkaars beeld spiegelen, zoals in het sprookje van Sneeuwwitje: Spiegeltje, spiegeltje, aan de wand, wie is de mooiste in het land? Zo’n dochter blijft ongewild in haar moeders invloedssfeer en zal met lichaam en ziel deel blijven uitmaken van haar moeder. Zij moet de wensen van haar moeder vervullen in plaats van haar eigen verlangens. Ook voor haarzelf vaak verborgen vijandigheid ten opzichte van haar moeder is hiervan het onwillekeurige gevolg.

Hoe onbewuste haatgevoelens het emotionele leven van een dochter kunnen kleuren en bepalen is het voornaamste thema van dit boek. Separatie is gerelateerd aan autonomie. Vrouwen zien in het zich losmaken vaak een vorm van agressie die de moeder kwaad kan doen. Ze neigen er daarom toe hun boosheid te verbergen en die tegen zichzelf te keren in de vorm van hoofdpijn, schuldgevoel of masochisme. Het doel van dit boek is de noodlottige strijd van Electra te gebruiken als paradigma van de vrouwelijke ontwikkeling en het verwerven van een eigen identiteit.

We zullen zien dat een Oedipuscomplex bij meisjes vaak uitloopt op een Electracomplex, te weten: woede op de moeder en idealiseren van de vader. Het andere uiterste, de symbiotische illusie met de moeder, komt ook vaak voor. Hierdoor groeit het meisje niet uit tot een zelfstandig persoon. Zij is dan niet goed in staat om een volwassen emotionele band aan te gaan. In haar intieme relaties neigt ze de ander te claimen, aan hem te kleven of met hem te vervloeien. De symbiotische illusie als quasi-intimiteit maakt de ander als apart individu onzichtbaar.

Een goede theorie is een onmisbaar hulpmiddel om de werkelijkheid te lijf te gaan, maar het meest fascinerend is toch de dagelijkse praktijk. Kort geleden kwam Tessa, een mooie en ontwikkelde jonge vrouw, mijn spreekkamer binnen met een geheimzinnige geamuseerde trek op haar gezicht. Deze bedeesde vrouw met zachte stem lachte me toe met een mengsel van ‘blij je te zien’, een angstige blik en een onmiskenbare triomf, iets meewarigs bijna. Desgevraagd barstte ze uit in een onbedwingbare schaterlach, die haar tegelijk beschaamde, alsof ze daarmee iets van zichzelf verried dat beter verborgen had kunnen blijven. Vervolgens ontvouwde zich een heel panorama rond haar en haar al vroeg gescheiden ouders.

Tessa’s moeder had moeite om naar haar te luisteren en zich voor haar te interesseren, terwijl haar vader, een kinderlijke, egocentrische man, meer verleidend dan belangstellend, haar tegenover anderen steeds de hemel in prees. Dit leidde regelmatig tot voor haar gênante scènes, waarbij zij als pronkstuk van de vader naar voren werd geschoven. Met haar moeder speelde een tegenovergesteld scenario. Klein en hulpeloos zijn zonder een spoor van vijandigheid leverde bij deze afstandelijke en overbelaste moeder tenminste nog wat extra aandacht op. Meer op de voorgrond treden zou alleen maar afwijzing uitlokken, zo vreesde Tessa.

Bij nader inzien bleek dat Tessa altijd bang is geweest voor de jaloezie van haar moeder. Ze was zeer verbaasd toen ik die mogelijkheid voor het eerst opperde. Haar moeder, die zelf weinig opleiding heeft genoten, heeft nooit goed geweten wat haar dochter studeerde. Tijdens de therapie werd al gauw duidelijk welk taboe erop rustte om met mij als vrouw te concurreren. Deze ambitieuze, sterk rivaliserende jonge vrouw had geleerd te leven met een verborgen identiteit. Ze was doodsbang voor de moorddadige afgunst die zij, in haar fantasie, zou kunnen oproepen als ze succes zou hebben, en had zodoende geleerd haar triomfen onder groot vertoon van bescheidenheid te verbergen.

Dit voorbeeld illustreert hoe het Oedipusverhaal over de vadermoord en de moederliefde van het jongetje niet zonder meer van toepassing is op het meisje.[2] Natuurlijk is er een vitale aantrekkingskracht tussen de seksen en blijft het verschillend zijn het spannendste wat er is. Maar de bevrediging van de verlangens van een meisje heeft vaak meer met haar moeder dan met haar vader te maken.

____________________

[1.] – [terug] C.G. Jung bedacht de term Electracomplex, in Freud und die Psychoanalyse. Versuch einer Darstellung der psychoanalytischen Theorie [1913], Gesammelte Werke 4, Walter Verlag, Olten, (1971), 107-230, maar werkte de specifieke vrouwelijke ontwikkeling niet verder uit. S. Freud wees de benaming Electracomplex af. Zie ook Daniel Dervin (1998), ‘The Electra complex. A history of misrepresentations’, Gender and Psychoanalysis 4, 451-470. Ook hij betoogt dat er nooit serieus over het Electracomplex in verband met de vrouwelijke ontwikkeling is nagedacht.

[2.] – [terug] Daniel N. Stern (1995), The Motherhood Constellation. A Unified View of Parent-Infant Psychotherapy, Basic Books, New York. Stern maakt een voorzichtige uitzondering op het Oedipuscomplex. Hij betoogt dat rond zwangerschap en geboorte de moeder en de grootmoeder van de vrouw, en haar kind, veel centraler staan dan haar man en haar vader. Daar ben ik het mee eens, maar mijns inziens kunnen er wat de vrouwelijke ontwikkeling betreft veel meer kanttekeningen bij het Oedipuscomplex worden geplaatst.