BYUNG-CHUL HAN

De vermoeide samenleving

De transparante samenleving

De terugkeer van Eros

Vertaald uit het Duits door Frank Schuitemaker

e-editie augustus 2014, naar de eerste druk juli 2014

Oorspronkelijke titel en uitgave Müdigkeitsgesellschaft, Matthes & Seitz, Berlijn, 2010 © Matthes & Seitz, Berlijn, 2010

Oorspronkelijke titel en uitgave Die Transparenzgesellschaft, Matthes & Seitz, Berlijn, 2012 © Matthes & Seitz, Berlijn 2012

Oorspronkelijke titel en uitgave Agonie des Eros, Matthes & Seitz, Berlijn 2013 © Matthes & Seitz, Berlijn 2013

© Nederlandse vertaling 2011, 2012, 2013 Frank Schuitemaker | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789055159413 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

DE VERMOEIDE SAMENLEVING

Het neurale geweld

Elk tijdperk kent zijn eigen ziektes. Het bacteriële tijdperk eindigde met de uitvinding van de antibiotica. En ondanks onze overduidelijke angst voor allerlei grieppandemieën leven wij ook niet meer in het virale tijdperk: dat hebben we dankzij de immuuntechnieken alweer achter de rug. Onze eenentwintigste eeuw is, pathologisch gezien, noch bacterieel noch viraal, maar neuraal. Neuroziektes als depressie, attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD), borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) of burn-outsyndroom (BS) typeren het pathologische landschap van de beginnende eenentwintigste eeuw. Het zijn geen infecties, maar infarcten; ze worden niet veroorzaakt door de negativiteit van het immunologisch vreemde, maar door een overmaat aan positiviteit. Ze trekken zich dan ook niets aan van alle immunologische technieken die erop gespitst zijn de negativiteit van het vreemde af te weren.

De vorige eeuw vormde een immunologisch tijdperk waarin een scherpe grens werd getrokken tussen binnen en buiten, vriend en vijand, eigen en vreemd. Ook de Koude Oorlog volgde dat schema. Het immunologisch paradigma van de vorige eeuw werd zelfs volledig beheerst door het vocabulaire van de Koude Oorlog, door een zonder meer militaire opstelling. ‘Aanval’ en ‘afweer’ beheersten al het handelen. Deze opstelling, die niet alleen is gericht op het biologische maar ook op het sociale terrein, op de samenleving als geheel, wordt gekenmerkt door een ingebouwde blinde vlek: al het vreemde wordt afgeweerd. Het object van de immuunreactie is vreemdheid als zodanig. Zelfs als de vreemde geen vijandigheid in de zin heeft, zelfs als van zijn kant geen enkel gevaar dreigt, wordt hij op grond van zijn anders-zijn geëlimineerd.

Sinds kort spelen er verschillende maatschappelijke discussies die zich uitdrukkelijk bedienen van immunologische schema’s. Dat zulke discussies nu actueel zijn, wil echter nog niet zeggen dat onze huidige samenleving ook immunologisch is georganiseerd. Als een paradigma zelf onderwerp van discussie wordt, is dat vaak het teken van zijn ondergang. Onopvallend voltrekt er zich de laatste jaren een paradigmawisseling. Het einde van de Koude Oorlog vond plaats in het kielzog van deze wisseling.[1] Inmiddels belandt de samenleving steeds meer in een constellatie die zich niets meer aantrekt van het immunologisch organisatie- en afweerschema. Ze wordt juist gekenmerkt door de verdwijning van het anders- en vreemd-zijn. Dit anders-zijn is de basiscategorie van de immunologie. Elke immuunreactie richt zich tegen het vreemde. Vandaag de dag komt daarvoor het differente in de plaats: het alleen-maar-verschillende brengt geen immuunreactie op gang. De postimmunologische, ja postmoderne differentie maakt niet meer ziek. Immunologisch gezien is het het gelijke.[2] Het ontbreekt het differente als het ware aan de prikkel van het vreemde, die immers een heftige immuunreactie zou oproepen. Het vreemde wordt versoepeld tot een ‘format’ en maakt plaats voor het exotische. De toerist reist erin rond. De toerist of de consument is geen immunologisch subject meer.

Zo bouwt ook Roberto Esposito zijn theorie van de immunitas op het verkeerde fundament als hij stelt: ‘Het kon de laatste tijd elke dag gebeuren dat in de kranten, misschien zelfs op een en dezelfde pagina, werd bericht over zo op het oog uiteenlopende gebeurtenissen. Wat is er gemeenschappelijk aan verschijnselen als de strijd tegen het uitbreken van een nieuwe epidemie, het verzet tegen de uitlevering van een vreemd staatshoofd dat beschuldigd is van mensenrechtenschendingen, de versteviging van de bolwerken tegen illegale immigratie en de strategieën die de laatste computervirussen moeten neutraliseren? Niets – althans, zolang je alleen naar de verschillende terreinen kijkt: geneeskunde, internationaal recht, politiek en computertechnologie. Maar het wordt anders als je ze onderbrengt in een interpretatiecategorie die nu juist een mooie dwarsdoorsnede kan maken van die gescheiden vakgebieden en ze op een en dezelfde betekenishorizon kan betrekken. Uit de titel van dit boek moge al blijken dat ik ze onder de noemer van de ‘immunisering’ breng. (…) Bovengenoemde gebeurtenissen kunnen we, ongeacht hun totaal verschillende terminologie, stuk voor stuk afleiden uit een afweerreactie tegen een bedreiging.’[3]

Welnu, geen van de gebeurtenissen die Esposito hier noemt, wijst erop dat wij ons midden in het immunologisch tijdperk bevinden. Ook de zogeheten ‘immigrant’ is inmiddels geen immunologisch andere, geen uitgesproken vreemde die echt gevaarlijk zou zijn of voor wie je bang zou moeten zijn. Immigranten of vluchtelingen worden meer ervaren als lastig dan als bedreigend. Ook het gevaar van het computervirus is maatschappelijk niet meer zo virulent. Het is dan ook geen toeval dat Esposito in zijn analyse geen problemen van nu, maar zonder uitzondering problemen van gisteren onderzoekt.

Het immunologisch paradigma past niet meer op het proces van de globalisering, want het vreemde andere dat een immuunreactie uitlokt, zou het proces van de open grenzen alleen maar tegenwerken. De immunologisch georganiseerde wereld kent een heel eigen topologie: ze wordt afgeschermd door grenzen, sluizen en drempels, ingekaderd door afzettingen, grachten en muren. Die staan het universele ruil- en uitwisselingsproces in de weg. Enerzijds de algemene promiscuïteit die inmiddels op alle terreinen des levens aanwezig is en anderzijds de afwezigheid van het immunologisch actieve andere – die twee horen bij elkaar. Ook het hybride, de stijlvermenging die niet alleen de actuele cultuurtheoretische discussies maar ook het moderne levensgevoel beheerst, staat nu juist diametraal tegenover de immunisering. De immunologische hypergevoeligheid zou geen enkele hybride toelaten.

De dialectiek van de negatie is hét kenmerk van de immuniteit. Het immunologisch vreemde is het negatieve dat binnendringt in het eigene en het wil ont-kennen. Het eigene gaat ten onder aan deze ontkenning door het andere, als het dat niet op zijn beurt kan ontkennen. De zelfhandhaving van het eigene verloopt dus als negatie van de negatie. Het eigene handhaaft zich in het andere door diens ontkenning te ontkennen. Ook de immunologische bescherming, de inenting, volgt deze dialectiek van de negatie: in het eigene worden immers hoogstens fragmenten van het andere geïnjecteerd om de immuunreactie op te roepen. De ontkenning van de ontkenning verloopt in dit geval zonder doodsgevaar doordat de immuunafweer alleen indirect geconfronteerd wordt met het andere. Je doet jezelf vrijwillig een beetje geweld aan om je te beschermen tegen een veel groter geweld, dat dodelijk zou zijn.

Nu het vreemde andere verdwijnt, leven wij in een tijd die arm is aan negatie. Weliswaar volgen de neuroziektes van de eenentwintigste eeuw ook een dialectiek, alleen niet die van het negatieve maar van het positieve. Het zijn pathologische toestanden die voortkomen uit een overmaat aan positiviteit. Het geweld dreigt niet van de kant van het negatieve, maar van het positieve, niet van de kant van het vreemde andere, maar van het gelijke. Op dit geweld van het positieve doelt Baudrillard kennelijk als hij stelt: ‘Wie van het gelijke leeft, komt erdoor om.’[4] Baudrillard spreekt ook van de ‘zwaarlijvigheid van alle moderne systemen’, van het informatie-, het communicatie- en het productiesysteem. Tegen vet bestaat geen immuunreactie. Maar Baudrillard, en dat is het zwakke punt in zijn theorie, beschrijft het totalitarisme van het gelijke vanuit immunologisch perspectief: ‘Niet toevallig is er zo vaak sprake van immuniteit, antilichamen, transplantatie en afstoting. In armoediger tijden wil iedereen vooral absorberen en assimileren, in tijden van overvloed gaat het om afwijzen en buitensluiten. De totale communicatie en hyperinformatie bedreigen elk menselijk weerstandvermogen.’[5] Maar in een systeem waar het gelijke heerst, kan hoogstens in overdrachtelijke zin sprake zijn van weerstandvermogen. De immuunafweer richt zich immers altijd tegen het uitdrukkelijk andere of vreemde; het gelijke leidt niet tot de aanmaak van antilichamen. In een door het gelijke beheerst systeem is het nogal zinloos om het weerstandvermogen te versterken. We moeten dus een onderscheid maken tussen immunologische en niet-immunologische afstoting. In de laatste wordt het teveel aan gelijkheid afgestoten, de overmaat van het positieve. Daaruit is al het negatieve verdwenen, en het is dan ook geen uitsluiting die van een eigen binnenruimte uitgaat. Daarentegen verloopt de immunologische afstoting onafhankelijk van de hoeveelheid, want het is een reactie tegen de ontkenning door de ander. Het immunologisch subject met zijn binnenwereld weert al het andere af, sluit alles buiten, ook al is er nog zo weinig van.

Het geweld van de positiviteit, dat voortkomt uit overproductie, overprestatie of overcommunicatie, is niet meer ‘viraal’. De immunologie kan er niet meer bij. Tegenover zo veel positiviteit is afstoting geen immunologische afweer, maar een digestief-neurale afkeer. Afmatting en uitputting tegenover dit teveel zijn al evenmin immuunreacties. Het zijn stuk voor stuk vormen van een neuraal geweld dat niet viraal is, in zoverre dat ze niet voortkomen uit een negatie. Daarom lijdt Baudrillards geweldstheorie onder een mistige en wankele argumentatie, aangezien hij het geweld van het positieve – het gelijke waaruit het andere is verdwenen – immunologisch probeert te beschrijven. Hij zegt bijvoorbeeld: ‘Het is een viraal geweld, van de netwerken en van het virtuele. Een geweld van de stille vernietiging, een genetisch en communicatief geweld; een geweld van de consensus (…). Dit geweld is viraal in die zin dat het niet frontaal te werk gaat, maar via besmetting, kettingreactie en opruiming van elke immuniteit. Ook in de zin dat het, in tegenstelling tot het negatieve en historische geweld, zijn werk doet door een overmaat aan positiviteit, zoals kankercellen, door een eindeloze woekering, uitgroei en metastase. Tussen virtualiteit en viraliteit bestaat een geheime verwantschap.’[6]

In Baudrillards genealogie van de vijandschap treedt de vijand in het eerste stadium op als wolf. Als een ‘vijand van buiten, die aanvalt en tegen wie je je verdedigt door bolwerken en muren te bouwen.’[7] In het volgende stadium neemt de vijand de gedaante aan van een rat, een vijand die ondergronds opereert en die je bestrijdt met hygiënische middelen. Na een derde stadium, dat van de kever, treedt de vijand ten slotte op in virale vorm: ‘Het vierde stadium zijn de virussen; die bewegen zich feitelijk in de vierde dimensie. Tegen virussen kan men zich veel minder verdedigen, want zij zitten in het hart van het systeem.’[8] Er dreigt een ‘fantoomvijand die zich uitbreidt over de hele planeet, die overal als een virus in doorsijpelt, tot in alle kieren van de macht.’[9] Het virale geweld gaat uit van die enkele bijzondere cellen die zich als terroristische slapers in het systeem nestelen en het van binnenuit proberen te ondermijnen. Het terrorisme als dé kernfiguur van het virale geweld is volgens Baudrillard een opstand van het bijzondere tegen het algemene.

De vijandschap, in haar virale gedaante, volgt het immunologisch schema. Het vijandelijk virus dringt binnen in het systeem, dat functioneert als een immuunsysteem en de virale indringer afweert. Maar: de genealogie van de vijandschap valt niet samen met de genealogie van het geweld. Het geweld van het positieve veronderstelt geen vijandschap: het kan zich nu juist ontplooien in een permissieve en vredige samenleving. Daarom is het ook veel minder zichtbaar dan het virale geweld. Het huist in de negatieloze ruimte van het gelijke, waar geen polarisering is van vriend en vijand, van binnen en buiten, van het eigene en het vreemde.

In een positief geworden wereld kunnen nieuwe geweldsvormen opkomen die niet meer uitgaan van het vreemde andere, maar die in het systeem zelf zijn ingebakken: ze zijn immanent. En juist door die immanentie lokken ze geen immuunreactie uit. Dit neurale geweld, dat leidt tot psychische infarcten, is een terreur van het immanente. En die verschilt radicaal van de horror die uitgaat van het vreemde in de immunologische betekenis. De oerfiguur van de vreemde is waarschijnlijk de Medusa, een radicaal anders-zijn dat je niet kunt aanzien zonder erin om te komen. Maar het neurale geweld onttrekt zich aan het immunologisch perspectief, want het bergt niet het negatieve in zich. Het geweld van het positieve is niet privatief, maar saturatief, niet exclusief, maar exhaustief. Daardoor is het ontoegankelijk voor de directe waarneming.

Voor de beschrijving van neurale ziektes als depressie, ADHD of BS is het virale geweld niet geschikt, omdat het het immunologisch schema van binnen en buiten of van het eigene en het andere blijft volgen en een systeemvijandige bijzonderheid of vreemdheid vooronderstelt. Het neurale geweld gaat niet uit van het systeemvreemde negatieve, maar is veeleer een systemisch, dit wil zeggen een systeemimmanent geweld. Zowel depressie als ADHD en BS wijzen op een overmaat aan positiviteit. Het BS is het doorbranden van het ik door oververhitting, door een teveel van het gelijke. En het hyper in de hyperactiviteit is geen immunologische categorie; het is slechts het massaal geworden positieve.

____________________

[1.] – [terug] Interessant genoeg bestaat er een subtiele wisselwerking tussen het maatschappelijke en het biologische discours. Wetenschappen zijn niet vrij van vooronderstellingen zonder wetenschappelijke oorsprong. Zo vindt er bijvoorbeeld na het einde van de Koude Oorlog een paradigmawisseling plaats binnen de medische immunologie. De Amerikaanse immunologe Polly Matzinger verwerpt het oude paradigma van de Koude Oorlog: in haar model maakt het immuunsysteem geen onderscheid tussen self en non-self, tussen het eigene en het vreemde, maar tussen friendly en dangerous (Polly Matzinger, ‘Friendly and dangerous signals: is the tissue in control?’, in: Nature Immunology 8, 1, 2007, p. 11-13). Het object van de immuunreactie is niet meer het vreemde als zodanig. De afweer geldt alleen een indringer die zich destructief gedraagt binnen in het eigene. Zolang het vreemde in dat opzicht niet opvalt, wordt het door de afweer niet aangepakt. In Matzingers opvatting is het biologische immuunsysteem gastvrijer dan tot nu toe is aangenomen. Het kent namelijk geen xenofobie. Het is kennelijk intelligenter dan de menselijke samenleving met haar vreemdelingenhaat. Xenofobie is een ziekelijk uitvergrote immuunreactie die zelfs voor de ontwikkeling van het eigene schadelijk is.

[2.] – [terug] Ook Heideggers denken vertoont een immunologisch karakter. Hij verwerpt bijvoorbeeld met overtuiging het gelijke en zet daar het zelf tegenover. Anders dan het gelijke kent het zelf een innerlijkheid, een binnenruimte die tot de immuunreactie aanzet.

[3.] – [terug] Roberto Esposito, Immunitas. Schutz und Negation des Lebens, Berlijn 2004, p. 7.

[4.] – [terug] Jean Baudrillard, Die Transparenz des Bösen. Ein Essay über extreme Phänomene, Berlijn 1992, p. 75.

[5.] – [terug] idem, p. 86

[6.] – [terug] idem, p. 54

[7.] – [terug] Jean Baudrillard, Der Geist des Terrorismus, Wenen 2002, p. 85.

[8.] – [terug] idem, p. 86

[9.] – [terug] idem, p. 20

Na de commandosamenleving

Foucaults commandosamenleving vol hospitalen, gestichten, gevangenissen, kazernes en fabrieken is niet meer de maatschappij van nu. We hebben inmiddels allang een samenleving van fitnessstudio’s, kantoortorens, banken, vliegvelden, shopping malls en laboratoria voor gentechnologie. De maatschappij van de eenentwintigste eeuw is niet meer de commandosamenleving, maar is een prestatiesamenleving. Ook de mensen van nu zijn geen ‘ondergeschikten’ meer maar ‘high potentials’, geen gehoorzaamheidssubjecten, maar prestatiesubjecten. Ze zijn de ondernemer van hun ik. Hoe archaïsch doen nu de muren van de commandokazernes aan die de ruimtes van het normale afgrensden van het abnormale. Foucaults analyse van de macht kan de psychische en topologische veranderingen niet beschrijven die zijn opgetreden na de verandering van de commandomaatschappij in de prestatiemaatschappij. Ook het veelgebruikte begrip ‘controlemaatschappij’ doet die verandering geen recht. Het klinkt nog steeds te veel naar het negatieve.

Een commandosamenleving is een maatschappij van de negativiteit, bepaald door de negatie van het verbod. Het heersende modale werkwoord is het niet-mogen. Ook het moeten klinkt naar een negativiteit, die van de dwang. De prestatiesamenleving loost steeds meer van deze negativiteit. Uitgerekend de toenemende deregulering zet die overboord. Het onbegrensde kunnen is het positieve modale werkwoord van de prestatiesamenleving. De wij-vorm van de bezwering Yes, we can is de ultieme formulering voor het positieve karakter van de prestatiesamenleving. In de plaats van verbod, gebod en regulering komen project, initiatief en motivatie. De commandosamenleving werd nog beheerst door het nee; haar negativiteit verwekte krankzinnigen en misdadigers. Maar de prestatiesamenleving baart depressieven en kneuzen.

De paradigmawisseling van de commando- naar de prestatiesamenleving vertoont op één terrein ook een continuïteit. In het maatschappelijk onderbewustzijn huist kennelijk het streven de productie te maximaliseren. Aangeland op een zeker niveau van de productiviteit, stuit de commandotechniek of het negatieschema van het verbod al snel op zijn grenzen. Om de productie nog verder te verhogen, wordt het paradigma van het commando vervangen door het positieve schema van de prestatie, van het kunnen, want op dat productiviteitsniveau werkt de negativiteit van het verbod alleen nog maar blokkerend en is een verdere verhoging onmogelijk. Het positieve kunnen is veel effectiever dan het negatieve moeten. Zo schakelt het maatschappelijk onderbewustzijn door, van moeten naar kunnen. Het prestatiesubject is sneller en productiever dan het gehoorzaamheidssubject. Maar het kunnen schakelt het moeten niet uit. Het prestatiesubject blijft gedisciplineerd, want het heeft het commandostadium achter zich. Het kunnen verhoogt het productieniveau dat bereikt is door de disciplineringstechniek, door de imperatief van het moeten. Op het terrein van de productiviteitsverhoging is er tussen het moeten en het kunnen geen sprake van een breuk, maar van een continuïteit.

[...]