Szilárd Rubin

Romeinse één

Uit het Hongaars vertaald door Frans van Nes

De vertaler ontving voor het vertalen van dit boek een werkbeurs van

Deze uitgave kwam tot stand met financiële steun van

e-editie augustus 2014, naar de eerste druk augustus 2014

Oorspronkelijke titel en uitgave Római Egyes, Magvető, Boedapest 1985

© erven Szilárd Rubin, 1985, 2010

© Nederlandse vertaling 2014, Frans van Nes | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwzijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag Thinkstock | Image Source

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789055159598 | NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

1

* * *

In mijn ziekenhuisbed schoot me om vijf uur ’s morgens de contactadvertentie te binnen die Ali Baksay voor me had gecomponeerd.

Zenuwzieke vrijgezel met schamel inkomen, jaartje ouder, langs vaderskant van Galicisch-joodse komaf, lijdend aan ernstige wervelverkalking en een ongeneeslijke huidziekte, beoogt huwelijk met uitzonderlijk goed verdienend, jongensachtig meisje, nimfachtig type, uit een oude officiersfamilie. Brieven onder motto: ‘Voor mijn part naar het platteland.’

Hij had me de tekst door de telefoon voorgelezen, op een zaterdagmiddag. Het was halfdrie.

‘Goed hè?’

‘Ach…’

‘Klopt precies, toch?’

‘Tja…’

‘Hoe gaat het trouwens?’

‘Ik lig in bed met een thriller.’

‘Een goeie?’

‘Nee, een slechte.’

‘Ga je er nog op uit?’

‘Waar zou ik heen moeten gaan?’

‘Goeie vraag… Nou, jongen, tot horens maar weer.’

Het geruis van de open lijn was allang opgehouden en opgevolgd door de ingesprektoon, maar ik hing niet op.

Voordat de centrale de verbinding had verbroken, had ik op de achtergrond Miki Czakó zacht horen lachen, beslist niet spottend, maar eerder vol medelijden.

Als ik Czakó nu eens terugbel… Dan kan ik hem zeggen dat ik een mooi onderwerp voor hem heb…

Jaren geleden, toen hem aan mijn vriendschap nog veel gelegen was geweest, voordat ik hem een streek leverde door het verhaal waarvoor hij het draaiboek al klaar had liggen aan een gearriveerde regisseur toe te spelen, had hij me dikwijls gevraagd om een film voor hem te schrijven. Hij wilde erg graag aan de bak. Hij kreeg alleen de kans niet: iedereen beschouwde hem als een amateur. Ik ook. Ik had lak aan hem. Ik ging tenminste nog door voor een dark horse, een paard waarop je gerust nog een gokje kon wagen, al voelde ik in die onpeilbare hoedanigheid inmiddels al een stuk of vijf verlopen roman-, film- of hoorspelcontracten op mijn geweten drukken.

In die tijd, eind jaren vijftig, woonde Czakó als onderhuurder boven café Emke. Wie zijn kamer wilde bereiken, moest zich een weg banen langs een heel aantal soortgelijke onderkomens, waartussenin nog net ruimte was voor een badcel, een voorraadkamer of een wc. Op de grond lag een matras met een schapendeken en daarop stond een mooie schaal van korond-aardewerk, waarop sinaasappels lagen. Hij had ook een klemlampje om bij te lezen, maar meestal brandde er een kaars. Twintig seconden zaten we in het halfdonker, maar dan werd de wand beschenen door de lichtreclame op de toren van het huurpaleis aan de overkant van de Grote Ring. In de wand zaten spijkers, waaraan Czakó zijn kleding had hangen. Hij had niet veel spijkers nodig, maar elke keer als de reclame oplichtte, deden zijn versleten spullen, de uitharende bontmuts en het al dikwijls verstelde jasje in het onwerkelijke schijnsel ineens aan museumstukken in een vitrine denken. Ik zat op de schapendeken naast de vroegere adjudant van de laatste Hongaarse stadscommandant van Kolozsvár. Hij had een Transsylvaans verleden achter zich en de sinaasappels voor zich, als voorbodes van zijn latere roem. Tegen de tijd dat zijn wereldroem alleen nog met bartokiaanse maatstaven kon worden gemeten, zou hij zich in Italië het meest thuis voelen.

Ik haalde me voor de geest hoe Czakó met goedaardig medelijden had gelachen toen Ali de draak met me stak, en ineens zag ik zijn gezicht voor me, met de diepe, door kraaien uitgepikte oogkassen, een gezicht dat mooi had kunnen zijn en zelfs in de dood nog had kunnen triomferen, terwijl het in werkelijkheid juist onbehagen opriep. Dat gezicht ging samen met een volmaakt lichaam: op hete zomerdagen, als hij buiten op de poesta in zijn zwembroek stond te filmen, kon je goed zien hoe indrukwekkend het was, dan leek het net alsof hij het volgende ogenblik geen afgedragen trui, maar een huzarentenue met gouden knopen aan zou trekken. Maar dan waren er altijd nog die ogen, helaas, moet ik haast zeggen, want een beetje beeldhouwer zou dadelijk hebben gezien dat God dit gezicht had geschapen om de ogen eruit te laten steken, schieten of hakken, zodat zijn portret ons met lege oogkassen zou aanstaren, als het gezicht van een blinde held. In plaats daarvan ontpopte hij zich als een filmregisseur die zo doordringend keek dat ik drie hoog achter op het schapenkleed, toen hij nog niets fatsoenlijks gepresteerd had, zijn blik al moeilijk kon verdragen, hoezeer hij die ook probeerde te verbergen, want dat deed hij, in de wetenschap dat het leven heel andere obstakels kent dan de kunst; hij wist maar al te goed dat het lot hem ogen had toebedeeld die ongeschikt waren voor privégebruik.

De herinnering aan deze onbehaaglijke blik speelde uiteindelijk iets klaar wat mijn zelfrespect nooit had kunnen opbrengen: dat ik de hoorn op de haak legde.

Ik nam de thriller weer ter hand om er de zaterdag mee te doden.

‘“Hij is vergiftigd,” luidde het oordeel van de forensisch specialist, “met een gif waar je gemakkelijk aan kunt komen.”

De inspecteur knikte.

“Een medicijn?”

“Welnee, iets veel simpelers! Kijkt u eens door het raam. Wat ziet u daar staan?”

“Een goudenregen.”’

Buiten kwam de sneeuw, die tijdens Ali’s telefoontje al was gaan vallen, inmiddels in dikke vlokken naar beneden, ook al was het al maart. Bij zulk weer pakten er maar weinig mensen de auto voor een ritje naar Boedapest. En wie zou mij nou komen bezoeken?

Maar om drie uur ging de telefoon opnieuw.

‘Met Piroska Benkő,’ zei een jonge stem kristalhelder, maar op een eigenaardige manier. Alsof er een jonge wolf uit het bos tevoorschijn kwam met het belletje van het afgedwaalde lammetje om zijn nek.

Nu, precies een jaar na onze eerste ontmoeting, wierp ik een blik op de foto boven mijn bed.

‘Haal me hier vandaan!’ zeiden de priemende, zwarte ogen, de kleine, spitse neus en het scherpe kinnetje boos.

Al twee weken bewoonde ik in mijn eentje een krappe cel op de bovenverdieping van het oude gebouw van de kuurkliniek in Hárkány. Ik werd elke dag om vijf uur wakker en Piroska keek me telkens boos aan.

Ik kwam overeind om een blik in de nawinternacht te kunnen werpen.

Het was nog donker en door het minuscule raampje kon ik langs het zwarte, met plekken sneeuw bedekte wandelpad de lantaarns zien branden. Op dit tijdstip ben ik geboren, tegen de tijd dat de rij lantaarns is uitgedoofd, ben ik al over de 44.

Piroska is nog geen 27…

Ik haalde het telegram uit mijn nachtkastje. Het was donker, maar ook bij licht zou ik niet meer hebben gezien dan 22 woorden, en die kende ik inmiddels vanbuiten.

‘betrokkene belde vanmorgen zal je schrijven voor je verjaardag of komt langs bega geen stommiteiten hou je gedeisd zaak komt mogelijk goed – ali’

Direct bij mijn aankomst in Hárkány had de portier me het bericht, dat hem vanuit het postkantoor telefonisch was gedicteerd, overhandigd. Maar als hij nu eens een fout had gemaakt… Voor de hoofdingang had de enige plaatselijke taxi gestaan, ik vloog naar binnen en sprong er twee minuten later bij het postkantoor weer uit.

Een volwassen man met een misdienaarskapsel en een tronie die op weg is van een aardig studentengezicht in een oude rattenkop te muteren, zal op het eerste gezicht best een verrassende verschijning zijn. Maar hoewel ik alleen maar om het origineel van het telegram vroeg, de afdruk waar de stroken op waren geplakt, gebeurde er precies hetzelfde als in mijn schooltijd, toen mijn klassenleraar had ontdekt dat ik met een meisje liep en me de volgende dag op zijn kamer de mantel uitveegde. De lokettistes keken elkaar aan alsof het telegram uitsluitend uit obsceniteiten had bestaan, waarop de ene het met een vies gezicht tevoorschijn haalde en de andere het met een vernietigende blik onder het glazen ruitje door schoof. Ik was aan deze manier van doen gewend en ik kende zelfs iemand die het in soortgelijke situaties net zo verging: Laci Martinszky. Hoe vaak hadden we het elkaar al niet gevraagd: ‘Waar ligt dat toch aan? Begrijp jij hoe dat komt? Wat is er zo schunnig aan als jij of ik met een meisje…? Waarom zetten zelfs wildvreemden op slag hun stekels op?’

Ik heb het nooit begrepen, maar nu ik het telegram op zak had, kon ik me er ook niet al te lang over opwinden: verguld liep ik het postkantoor uit.

Nu pas merkte ik de zon op. De zon scheen. In heel Hárkány scheen de zon! Aan de rechterkant van de straten en ook aan de linker. Baš je lepo, daar zit kraft in! dacht ik overmoedig, onwillekeurig overschakelend op de geheimtaal uit mijn kindertijd, de taal van de Servische watermolenaars, de Zwabische visvrouwen en de Sjokatsische[1] pottenbakkers: ik was thuis.

Een eindje verderop viel mijn oog op de grote poort van een van de oude huizen, die als twee druppels water op die van ons huis in Mohács leek. De reusachtige koperen deurkruk en de met glas-in-lood versierde binnenpoort die erachter lag fonkelden me vanuit mijn kindertijd tegemoet. Toch had ik gevoel dat er iets ontbrak toen ik door het paars en het geel een blik in de Einfahrt wierp. De huizen van Hárkány waren gesloten, maar in Mohács kon de poort open en kon ik in het erwtgroene schemerlicht altijd de tweezitsautomobiel van de bij ons ingekwartierde jonge marineofficier aan zien komen rijden. Als ik de poort voor hem opendeed, mocht ik altijd naast hem gaan zitten in zijn minuscule Steyr, waarvan het zwarte canvasdak dezelfde afmetingen had als de geopende paraplu van mijn grootmoeder. Gedurende mijn hele kindertijd heb ik geen langere autorit gemaakt dan de paar meter van het voetpad tot de waterput op ons erf, maar dat was genoeg om in een roes te raken, een roes die me opnieuw verleidde toen ik bij ons eerste rendez-vous Piroska’s contactsleutel in het oog kreeg en die me vervolgens in haar Wartburg met honderd keer zo veel kracht overweldigde.

Al had ik in Mohács de lagere school doorlopen en in Pécs eindexamen gedaan, Hárkány kende ik alleen van horen zeggen, vooral uit de verhalen van mijn grootouders van moederskant. Zij hadden hier elk jaar een paar weken doorgebracht om zich te laten behandelen voor de reumatiek die ze op de Donau hadden opgelopen. Als jonggehuwden hadden zij aanvankelijk aan boord van winderige sleepaken geleefd en vervolgens waren de kapiteinskajuiten van stoomslepers hun tweede thuis geworden, daar ‘hadden ze de hond opgedaan’, daar had de reumatiek zich in hun gewrichten en botten gevreten. Geen wonder dat ze hun vakantie, nu die aan kuren besteed moest worden, comfortabel wilden doorbrengen en dat ze jaar in jaar uit dezelfde royale familiebadkamer huurden, waar mijn grootvader zich na een uurtje baden met een sigaar in zijn leunstoel van gevlochten wilgentenen installeerde, terwijl mijn grootmoeder op het ligbed lag, misschien wel piekerend over het gestrande huwelijk van mijn ouders en over het bête jongetje dat ik was.

Ik begreep bijna niets van de woorden die ze om me heen zeiden.

‘Haal eens wat water voor me,’ had mijn grootvader een keer gevraagd, en toen hij opkeek van achter zijn krant, stond ik voor hem met mijn tot een schelp gevouwen handen boordevol water. Tot mijn schrik zag ik hem wit wegtrekken, maar het kwam niet bij me op dat er tussen het water en mezelf nog iets had moeten worden ingevoegd, een glas of een beker.

Het grootste raadsel vormde echter de vraag van mijn moeder.

[...]

— Noot van de vertaler —

[1.] – [terug] Sjokatsen (Šokci): Zuid-Slavische bevolkingsgroep in het Hongaars-Kroatische grensgebied.