INTEGRATIE EN INNOVATIE
IN ZORG EN WELZIJN

Meer informatie over deze en andere uitgaven kun je verkrijgen bij:

Concept uitgeefgroep
Postbus 447
1213 PD Hilversum
Tel.: 035 7506 117
E-mail: info@conceptuitgeefgroep.nl
Website: www.conceptuitgeefgroep.nl

Eerste druk, 2021

Vormgeving binnenwerk: Concept uitgeefgroep - DTP
Redactie: Roelof Ettema en Lilian Beijer

© Educatieve Uitgeverij Nederland (EUN) BV, 2021

‘Concept uitgeefgroep’ is een handelsnaam van Educatieve Uitgeverij Nederland (EUN) BV.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enigerlei wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Educatieve Uitgeverij Nederland (EUN) BV. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudiging uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht.

Bij het afbeelden van foto’s en andere werken hebben wij al het mogelijke gedaan om de eventuele rechthebbenden te achterhalen en om overal de juiste naam en bron te vermelden. Indien u van mening bent dat uw naam ten onrechte niet (juist) vermeld is of dat sprake is van een onjuiste bronvermelding, neem dan contact met ons op. Wij zullen dit dan in een volgende druk herstellen.

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave uiterste zorg is besteed, aanvaarden de auteurs, redactie en Educatieve Uitgeverij Nederland (EUN) BV geen aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden, noch voor de gevolgen ervan.

NUR: 183
ISBN: 9789055163380

INTEGRATIE EN INNOVATIE
IN ZORG EN WELZIJN

Roelof Ettema(red)

Lilian Beijer(red)

Concept uitgeefgroep

VOORWOORD

Arie Dijkstra

Je ziet een sinaasappel liggen op je bureau. Tenminste, er komen lichtdeeltjes je ogen binnen waarin je iets waarneemt dat 1) zich onderscheidt van de omgeving, 2) een specifieke vorm en kleur heeft, 3) een specifieke functie heeft (het is eetbaar) en 4) we in communicatie met het woord ‘sinaasappel’ aanduiden. De heldere oranje kleur straalt je tegemoet, je ziet de pokdalige schil en de zoete geur dringt tot je door. Die sinaasappel ligt er echt.

Maar op dit moment ligt er geen sinaasappel op je bureau en toch zie je de sinaasappel voor je, in gedachten. Je ziet hem niet echt, je ziet niet die knallend oranje kleur en je ruikt niet echt die sinaasappelgeur. Wat je nu in gedachten ziet is geen foto van de sinaasappel, maar een zogenoemde mentale representatie. Die kun je heel levendig maken door er heel goed over na te denken, maar de echte intensiteit van de werkelijkheid krijgt die mentale representatie nooit. Mentale representaties zijn de ‘stuff’ waarvan ons hele denken is gemaakt. We kunnen twee belangrijke dingen met die mentale representatie: we kunnen die communiceren met keelklanken en symbolen en we kunnen die veranderen. Denk maar eens aan een sinaasappel die je in twee helften hebt gesneden op je bureau. Zo zou het kunnen zijn; in je hoofd ‘zie’ je het, maar zo is het in de realiteit (nog) niet.

Laten we eens iets anders nemen dan een sinaasappel, bijvoorbeeld de … zorgtransitie. Je weet nu wat ik bedoel, zo’n beetje. Je hebt er vast wel een mentale representatie van. Die is gemaakt van dezelfde ‘stuff’ als die gedachte aan de sinaasappel. Je ziet de zorgtransitie niet op je bureau liggen, maar zij is wel in Nederland gaande. Toch heb je zelf misschien weleens tekenen van de zorgtransitie in de realiteit gezien, net zo helder en onmiskenbaar als die echte sinaasappel. Zo telde je dit jaar misschien wel heel veel tachtigplussers op de afdeling en zag je met eigen ogen dat niet alle medewerkers goed omgaan met mensen uit die groep. Maar de zorgtransitie is natuurlijk veel meer; die speelt overal en het is onmogelijk om al die manifestaties ervan, alleen al in Nederland, zelf te overzien. Er zijn nu duizenden dingen gaande in de zorg die we kunnen duiden als manifestaties van een zorgtransitie: nieuwe protocollen en regels, veranderende financiering, nieuwe technologieën, nieuwe kennis, patiënten met andere aandoeningen, onzekere managers, huilende patiënten, blije patiënten, innoverende professionals en nog veel meer. En veel van die dingen beïnvloeden elkaar weer. Dat is het complexe en grootschalige proces van de zorgtransitie in de realiteit, van Leeuwarden tot Maastricht. Niemand heeft dat helemaal in kaart. Je kunt wel die sinaasappel in vol oranje ornaat zien liggen, maar als het om de zorgtransitie gaat, heb je maar een klein deel echt gezien. Maar je mentale representatie van de zorgtransitie is gelukkig abstract; het is een samenvatting van en een verwijzing naar een heleboel interacterende elementen in de realiteit, zonder al die elementen te hoeven benoemen. We kunnen al die interacterende elementen in de realiteit nog wel wat nader clusteren in weer andere mentale representaties. Als je die representaties kunt verwoorden, dan spreek je jargon. Dit is bijvoorbeeld jargon over een zorgtransitie waarin verschillende mentale representaties gekoppeld worden:

“We gaan samen met de stakeholders op mesoniveau deze innovatie implementeren in deze unieke context om zo een transparante en duurzame ontwikkeling van netwerken in een bottom-upproces te initiëren en te borgen.”

Begrijp je? Met dit jargon hoeven we niet steeds naar al die werkelijke, duizenden manifestaties van de zorgtransitie te kijken, maar vatten we ze samen in abstracte termen. We onderscheiden bijvoorbeeld stakeholders, wat iedereen kan zijn, en een innovatie, wat ook van alles kan zijn. En deze moet ook geborgd worden; dat kan op vele manieren. Ook hier gaat het om mentale representaties: zo heb je zelf misschien weleens een stakeholder gezien (net als die echte sinaasappel op je bureau), maar het is onmogelijk om alle mogelijke stakeholders en alle innovaties te hebben gezien. Om die bovenstaande jargonzin toch betekenisvol te maken, moeten al die abstracte termen gerelateerd worden aan de realiteit. Hoe meer voorbeelden van echte, concrete stakeholders je kent (ook van horen zeggen, in een boek), hoe beter je weet wat stakeholders zijn. Hoe meer verschillende innovaties je kent in unieke contexten, hoe beter je weet hoe die in hun werk gaan.

In dit boek maak je kennis met het abstracte niveau van mentale representaties die van belang zijn in de zorgtransitie. Het jargon is ontwikkeld om juist die complexe realiteit te begrijpen. Om dat jargon eigen te worden, zul je ook veel concrete voorbeelden krijgen van unieke contexten, innovaties, stakeholders en meer. Je bent geslaagd als je die bovenstaande jargonzin met droge ogen zelf kunt formuleren over een concrete situatie in de realiteit. Dan weet je dat de woorden betekenis hebben, doordat ze verwijzen naar te onderscheiden elementen of processen in de complexe realiteit.

Ken je de blauwe bes-appel? Die groeit alleen in Zuid-Medan. Het is fruit. Als je de klasse fruit kent, dan weet je ook al een heleboel over de blauwe bes-appel. Je hebt hem nooit gezien, maar je hebt er nu al een mentale representatie van. Ken je het managementteam van de zorgorganisatie Samen Sterk in Venlo? Het zijn stakeholders die weerstand hebben tegen een innovatie. Als je weet wat stakeholders zijn, dan weet je al een heleboel over het managementteam in die innovatie. Dit boek maakt je vertrouwd met een abstract, breed inzetbaar jargon, met veel concrete voorbeelden.

Onze mentale representaties zijn de basis voor ons gedrag. Niet de realiteit bepaalt wat we doen, maar onze mentale representaties van die realiteit. Die bepaalt wat we kiezen, hoe we handelen en wat we ervan vinden. Zo zal dit boek je helpen om in actie te komen, om die complexe realiteit verstandig te benaderen en te kunnen beïnvloeden.

Tot slot nog over die zorgtransitie die gaande is en waar we met innovaties op in moeten spelen. Als je het daarmee eens bent, vergelijk dan je mentale representatie van de zorgtransitie eens met de volgende informatie: die zorgtransitie is geen autonoom proces dat buiten ons ‘gaande is’ en waar wij als buitenstanders ‘op moet inspelen’. De zorgtransitie wordt gedragen door mensen zoals jij. Jij bent nu in transitie, wij zijn in transitie. Wij kunnen kiezen, wij kunnen de zorgtransitie bepalen, want wij zijn de zorgtransitie. Er is trouwens een goede kans dat je zelf een stakeholder bent in een implementatie van een innovatie; je kunt de boel traineren of juist meegaan.

En dan nog iets, transities zijn tijdelijk, per definitie. Dat betekent dat we even extra moeten investeren, moeten doorbijten, afzien en prioriteiten stellen, met het uitzicht op weldadige rust en tevredenheid na de transitie. Daarom houden we het ook vol, omdat het tijdelijk is. Dan zou dit boek van tijdelijk belang zijn. Maar verwachten we echt dat over twintig jaar de demografie stabiel zal zijn, dat er geen technologische ontwikkelingen meer zijn en dat onze kennis en waarden niet meer veranderen? De zorgtransitie is het nieuwe normaal. Eigenlijk moeten we spreken van zorgontwikkeling in plaats van zorgtransitie. De zorgontwikkeling is het nieuwe normaal; het zal nooit meer ophouden. De vorm en inhoud van de ontwikkelingen zullen steeds veranderen, maar het zal nooit meer langzaam gaan of stilstaan. Er zal altijd nieuwe kennis of technologie komen die we van waarde achten en waar we iets mee willen doen. We kunnen er maar beter aan wennen.

Ondertussen zijn er nu al allerlei veranderingen opgetreden in je mentale representatie van de zorgtransitie (die eigenlijk zorgontwikkeling is). Dit is nog maar het begin. Misschien dan toch een waarschuwing voor dit boek: Dit boek kan belangrijke veranderingen teweegbrengen in je mentale representaties en daarmee in je gedrag. Voorzichtig lezen dus.

INLEIDING

Roelof Ettema en Lilian Beijer

Dit boek gaat over innovaties in zorg en welzijn en over de rol die jij daar als (aankomend) professional in kunt spelen. In deze inleiding nemen we je mee in de ontwikkelingen van de afgelopen eeuw in zorg en welzijn, zodat je begrijpt hoe de inrichting van deze sectoren tot stand is gekomen en waarom innovatie juist nu een ‘hot topic’ is. Wij schetsen daartoe in vogelvlucht de demografische, medisch-technologische en maatschappelijke ontwikkelingen vanaf 1921 en de gevolgen daarvan voor onze toekomst in zorg en welzijn. Daarnaast komen verschillende definities van gezondheid aan bod die onder invloed van maatschappelijke en economische omstandigheden tot stand zijn gekomen en laten we zien hoe deze definities uitgangspunten voor innoveren zijn. We sluiten deze inleiding af met een onderbouwing van de noodzaak voor herinrichting van de organisatie van zorg en welzijn die preventieve en proactieve interventies ondersteunt, met waar mogelijk de verantwoordelijkheid bij de burger zelf. Dit vraagt om integratie van kennis, inzichten en verschillende perspectieven van waaruit zorg en welzijn benaderd kunnen worden, en niet te vergeten om een open houding van alle betrokkenen.

De samenleving van nu

Op dit moment bevinden we ons in een transitieperiode naar een nieuwe samenleving waarin we ernaar streven dat niet systemen, maar het functioneren van mensen centraal komt te staan. Dat is in het belang van een gezonde, eerlijke en duurzame samenleving. Het kantelpunt in deze transitie, dat we inmiddels na een lange aanloop van ontwikkelingen op bijvoorbeeld technologisch, maatschappelijk en economisch gebied bereikt hebben, betekent een dusdanige omslag dat je kunt zeggen dat we niet een tijdperk van verandering, maar een verandering van tijdperk doormaken (Rotmans, 2017). De verschuiving van focus op een middeleneconomie naar voornamelijk een kenniseconomie (CPB, 2002) gedurende de afgelopen decennia speelt daarbij een rol. De exponentiële groei van kennis doet de mogelijkheden en de toepassingen voor innovatie enorm toenemen. Tegelijkertijd zijn innovaties ook hard nodig om zorg en welzijn ook op de lange termijn toegankelijk, betaalbaar en van goede kwaliteit te houden. Een slimmere en daardoor meer effectieve en efficiënte inrichting van deze sectoren moet bijdragen aan de centrale missie van het overheidsbeleid van gezondheid. Deze missie houdt in dat wij Nederlanders in 2040 ten minste vijf jaar langer leven in goede gezondheid en dat de gezondheidsverschillen tussen de laagste en hoogste groepen met 30% zijn afgenomen (Health Holland, 2019). Dit is in het belang van een duurzame inrichting van zorg en welzijn. Zoals je in het voorwoord hebt kunnen lezen maak je als professional in zorg en welzijn deel uit van de huidige transities, en heb je een groot aandeel in de veranderingen die de overgang naar het nieuwe tijdperk met zich meebrengt.

Veranderingen in de afgelopen eeuw

Maar even terug naar circa honderd jaar geleden, in 1921. Toen was de levensverwachting in Nederland 59,8 jaar (Gapminder.org, 2021a). Infectieziekten waren doodsoorzaak nummer 1 (CBS, 1922). Het was dan ook niet vreemd dat in oktober van dat jaar in Amsterdam de Internationale Hygiëne-Tentoonstelling werd gehouden (Internationale Hygiëne-Tentoonstelling, 1921). In die tijd leefde men vooral in hechte dorps- en wijkgemeenschappen. Er waren geen files, omdat weinigen zich de luxe van een auto konden permitteren. De eerste snelweg zou pas in 1937 gereedkomen (Rijkswaterstaat, 2021). Het openbaar vervoer was door de prijs van het kaartje in verhouding tot het gemiddelde inkomen nog niet voor iedereen toegankelijk (Gapminder.org, 2021b). Reizen was dus beperkt en het leven speelde zich voor de meeste Nederlanders af in en rond de gemeenschap waar zij woonden. Er stierven in 1921 in Nederland nog 115 van de 1000 geboren kinderen onder de 5 jaar tegenover 3,6 per 1000 in 2020 (Gapminder.org, 2021c). Er heerste veel armoede en er waren nauwelijks rechten voor de arbeiders. Zo riepen de metaalbonden in oktober 1921 een algemene staking uit om een aangekondigde loonsverlaging van 15% af te wenden (VHV, 2021). In de politiek was men druk bezig met het handhaven van de status quo. Vernieuwing werd gezien als slecht en het woord ‘innovatie’ was zelfs bij wet verboden (Aalbers, 2020). En zeker gemeten naar de huidige maatstaven was er weinig algemene kennis over hygiëne in het dagelijks leven. Mazelen, cholera, tuberculose, tyfus, kinkhoest, difterie, dysenterie, syfilis, roodvonk en (Spaanse) griep, ze kwamen allemaal voor en regelmatig overleden mensen daaraan (CBS, 1922).

Zieken werden vooral in de gemeenschap opgevangen. De opvang en verzorging was meestal kortdurend, niet in de laatste plaats vanwege de veelal dodelijke afloop van de ziekte. Maar ook langdurige opvang en zorg kwamen voor. Kwetsbare mensen werden meestal in de gemeenschap opgevangen. Zo werd iemand die ‘een beetje raar’ was en niet voor zichzelf kon zorgen vaak liefdevol in huis opgenomen door een gezin in de omgeving. Heden ten dage is de kans dat zo iemand in een mooie bosrijke omgeving in een intramurale voorziening woont veel groter dan dat hij bij mensen in de gemeenschap inwoont. Die kenmerkende gemeenschapszin van vroeger vinden we tegenwoordig nog maar in beperkte mate terug.

Gezondheid en welzijn

Met infectieziekten als de belangrijkste doodsoorzaak in 1921 in Nederland en de wereldwijd relatief lage levensverwachting van nog geen 50 jaar (Our World in Data, 2019) werd gezondheid vooral gezien als afwezigheid van ziekte of gebrek. In 1946 definieerde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gezondheid als ‘een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn’ (WHO, 1946). Zij voegden dus aan het lichamelijke perspectief ook de perspectieven van geestelijk en sociaal welbevinden toe. Echter, in de uitwerking van de definitie van gezondheid ging de WHO nog steeds vooral uit van de afwezigheid van ziekte of gebrek (WHO, 1946). Aan kwaliteit van leven, maatschappelijke participatie en zingeving werd niet of nauwelijks aandacht besteed. Vanuit deze focus op lichamelijke gezondheid werden in de naoorlogse periode levensmiddelen voorzien van etiketten waarmee consumenten geïnformeerd werden over de samenstelling en houdbaarheid van voedsel (Absolute Facts, 2021). De meeste woningen kregen een douche en met de continue stijging van de inkomens (Gapminder, 2021b) verbeterde de koopkracht van de meeste Nederlanders waardoor hygiënebevorderende apparaten zoals een koelkast en een wasmachine voor velen binnen handbereik kwamen. In 1970 was de levensverwachting al naar ruim 73 jaar gestegen. Ook de medisch-technologische vooruitgang en de start van landelijke vaccinatie tegen difterie vanaf 1953, uitmondend in een rijksvaccinatieprogramma vanaf 1957 (RIVM, 2019), wierpen hun vruchten af. Daarnaast zorgden de verbeterde toegankelijkheid van gezondheidszorg en een ruime beschikbaarheid van veilig voedsel (Adel en Den Hartog, 2001) voor een stijgende levensverwachting, die in 2019 bijna 82 jaar bedroeg (Gapminder.org, 2021a). En daarmee kregen wij, zoals de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving het verwoordt, “in de afgelopen eeuw [ .. ] een levensfase cadeau” (RVS, 2020).

Wat een winst: we worden ouder en we blijven bovendien langer gezond. In slechts 100 jaar nam onze levensverwachting gemiddeld met 22 jaar toe. Vergeleken met de levensverwachting in Nederland van een kleine 60 jaar in 1921 betekent dit dat wij heden ten dage ruim 33% levenstijd erbij hebben gekregen. Afgezien van COVID-19, waartegen wij ons van overheidswege in 2020 en 2021 met lockdownmaatregelen en vaccins weren, komen infectieziekten inmiddels nog maar weinig voor. De belangrijkste doodsoorzaken in 2019 waren dementie, longkanker, beroerte, coronaire hartziekten en COPD (Volksgezondheidenzorg.nl, 2021b), overwegend chronische ziekten dus. Van de mensen van 65 jaar en ouder heeft 17,7% drie of meer chronische aandoeningen en van mensen van boven de 85 is dat opgelopen naar 80% (Volksgezondheidenzorg.info, 2021a). Het aloude gezegde ‘ouderdom komt met gebreken’ heeft, zeker gezien de groei van het aantal ouderen, verstrekkende gevolgen voor zorg en welzijn. De herdefiniering van gezondheid door de WHO in 1946 was in dat licht van grote betekenis voor de zorg en zou gevolgd worden door verdere ontwikkelingen van visies op zorg en gezondheid.

Zo beschreef verpleegkundige Betty Neuman al in 1972 haar ‘systems model’ dat zij baseerde op de systeemtheorie, de stress-copingtheorie en de preventietheorie die zij samenbracht in vier centrale concepten: mens, omgeving, gezondheid en verplegen (Turner and Kaylor, 2015). Veel later, pas in 2011, nam arts Machteld Huber expliciet stelling tegen de uitwerking van de definitie van de WHO: de vereiste van ‘volledige gezondheid’ zou de meesten van ons als ‘ongezond’ bestempelen (Huber et al, 2011). Zij geeft net als Neuman aan dat een ‘betekenisvol leven’ bepaald wordt door meer dan alleen lichamelijke, geestelijke en sociale gezondheid. In plaats van de vier centrale concepten van Neuman, introduceerde Huber zes pijlers van Positieve Gezondheid (zie ook hoofdstuk 2):

lichaamsfuncties – ik voel me gezond en fit;

mentaal welbevinden – ik voel me vrolijk;

zingeving – ik heb vertrouwen in mijn eigen toekomst;

kwaliteit van leven – ik geniet van mijn leven;

meedoen – ik heb goed contact met andere mensen;

dagelijks leven – ik kan goed voor mezelf zorgen.

Gezondheid is daarmee geen vast, statisch gegeven maar is beïnvloedbaar door omstandigheden en de burger zelf, die daarmee verantwoording toebedeeld krijgt over de eigen gezondheid. Interessant in dit kader zijn de twee continuüms van Westendorp (2014): die van gezond versus kwetsbaar en die van vitaal versus apathisch. Dit leidt tot vier kwadranten.

Figuur 1.1Veerkrachtig oud worden

Figuur 1.1 laat zien dat gezonde en vitale mensen energiek zijn, terwijl een kwetsbaar en apathisch persoon zich afwachtend opstelt. Echter, als diezelfde kwetsbare persoon zich (mentaal) vitaal opstelt, kan dat resulteren in veerkracht. Dit betekent enerzijds dat mensen met een chronische ziekte veerkrachtig kunnen zijn en betekenis kunnen geven aan hun leven. Anderzijds betekent het ook dat een gezond persoon die apathisch is, zich snel verveeld zal voelen en daarmee zeer waarschijnlijk weinig invulling kan geven aan een betekenisvol leven voor zichzelf. Dit zijn waardevolle inzichten, mede in het licht van de (dreigende) disbalans tussen vraag en aanbod in de sectoren van zorg en welzijn, als gevolg van de medisch-technologische en demografische ontwikkelingen, zoals hieronder nader belicht.

Immers, naast een verschuiving van voornamelijk infectieziekten naar chronische ziekten brengt het feit dat wij veel langer leven nog een ander fenomeen met zich mee: vergrijzing. Hieraan ligt niet alleen de overgang naar langer leven ten grondslag, maar ook het feit dat er na de Tweede Wereldoorlog veel meer kinderen zijn geboren (CBS, 2012). Deze zogenoemde ‘babyboomers’ hebben nu allemaal de pensioengerechtigde leeftijd en ook zij hebben gemiddeld die 22 jaar extra levenstijd. Daarmee heeft ook een aanzienlijk deel van hen complexe hulpvragen. We spreken hier daarom van ‘dubbele vergrijzing’. Dit zien we terug in de bevolkingsopbouw. Zo was in 1990 in Nederland bijna 13% van de bevolking 65 jaar of ouder (in 1950 was dat slechts 7,6%) en behoorde bijna 65% tot de werkende beroepsbevolking. Vijftien jaar later, in 2005, bedroegen deze percentages respectievelijk 14% en 64% en weer 15 jaar later, in 2020, was 19,5% 65 jaar of ouder en behoorde 62,5% tot de werkende beroepsbevolking. Er worden steeds minder kinderen geboren, de werkende beroepsbevolking neemt in aandeel af en er zijn steeds meer ouderen (CBS, 2021a).

Kennissamenleving en kenniseconomie

Laten wij eens kijlken naar het leven dat we vandaag de dag leiden. Om innovaties in zorg en welzijn te kunnen plaatsen in het huidige tijdperk, staan wij even stil bij het hoge tempo waarin veranderingen hebben plaatsgevonden en nog plaats zullen vinden, en vooral bij de enorme economische, maatschappelijke en sociale impact van technologische ontwikkelingen. Inmiddels zijn we getransformeerd naar een kennissamenleving, voortgekomen uit de transitie van een ‘middeleneconomie’ naar een ‘kenniseconomie’¹. De digitale transformatie die met het groeien naar een kenniseconomie gepaard gaat, leidt tot een significant verhoogd tempo van ons dagelijkse leven dat hoge eisen stelt aan burgers die daarvan onderdeel willen uitmaken. Een korte schets van het leven van slechts drie decennia geleden geeft een aardig beeld van de ontwikkelingen die we nog maar recent hebben doorgemaakt.

Zeker tot halverwege de jaren 90 werd het contact met het thuisfront tijdens bijvoorbeeld reizen vooral via brieven en de telefoon onderhouden. In grote delen van de wereld was zelfs dat telefooncontact niet vanzelfsprekend. Vaak moest een student op stage in een derdewereldland een dag reizen naar een grote stad om een duur telefoontje naar huis te plegen. De student moest dan om een kaartje voor de bus te kunnen kopen eerst naar een plaatselijk geldwisselpunt om een reischeque in te wisselen voor lokaal geld en keek bij de halte of het station op de dienstregeling wanneer de bus zou vertrekken. Tijdens de busreis was de kans groot dat de student in een Lonely Planetreisgids in boekvorm de highlights van de stad bestudeerde om daar het een en ander te gaan bekijken. Het dure telefoontje naar huis was, om de kosten niet te veel op te laten lopen, maar van korte duur, dus tijd genoeg om de stad te verkennen. Bij de highlights aangekomen maakte de student met een analoog fototoestel met daarin een fotorolletje van 24 of 36 foto’s enkele kiekjes die die later thuis wel zou laten ontwikkelen en afdrukken. Dat was voor de herinnering thuis. Verder verliep de belangrijkste communicatie per brief. Na verzending van de brief per post deed deze er vaak zo’n twee weken over om in het thuisland bezorgd te worden. Het antwoord duurde dan minimaal ook twee weken. Dit gaf veel bedenktijd en tijd voor bezinning. Van de snelle informatie-uitwisseling die wij nu kennen was geen sprake. Het was ook de tijd waarin een literatuuronderzoek in drie weken tijd, hele dagen doorbrengend in een bibliotheek, resulteerde in vergaring en bestudering van nog geen honderd mogelijk relevante artikelen.

Ter vergelijking: in de huidige tijd, slechts zo’n 25 jaar later, zijn we 24 uur per dag via het internet op de smartphone of computer verbonden met wie wij maar willen, waar ook ter wereld en beschikken wij over oneindig veel digitale toepassingen. Eenzelfde student op eenzelfde stageplaats maakt met de smartphone live een cameraverbinding met wie die maar wil en bezoekt de stad alleen uit interesse, niet omdat er naar een telefoon gereisd hoeft te worden. De dienstregeling was al dagen eerder bekeken op de website van de busmaatschappij en het kaartje wordt betaald bij de betaalautomaat in de bus met de NFC-chip in de smartphone die via de bankierenapp het bedrag direct van de eigen bankrekening afschrijft. Al luisterend naar een podcast via een (muziek)streamingsdienst bestudeert de student op de eigen smartphone de highlights van de stad via meerdere reisapps en internetsites. Bij iedere highlight aangekomen maakt de student met de smartphone heel veel foto’s die die meteen bekijkt, naar huis appt, een aantal daarvan ter plekke op Facebook plaatst en er meteen een leuke tweet over stuurt. En hier thuis beoordelen wij die honderd artikelen in een aantal dagdelen gewoon op het werk of thuis achter de computer.

Uit bovenstaande blijkt de enorme impact van de inzet van technologie op ons dagelijkse leven. De komst van digitale toepassingen blijkt een disruptieve uitwerking te hebben die de doorontwikkeling van een kenniseconomie in de hand werkt. Deze digitale toepassingen bieden vergaande mogelijkheden voor de inrichting van zorg en welzijn. Denk bijvoorbeeld aan de gps-tracker bij dementerenden met dwaalgedrag (Dementie. nl, 2021) en aan de FreeStyle Libre (Abbott, 2021) voor een constante bloedsuikermeting bij mensen met diabetes. Bij beide toepassingen kunnen gemeten waarden van de cliënt op afstand worden afgelezen. We worstelen vaak wel nog met ethische dilemma’s (denk aan de discussies rondom vrijheid en veiligheid) en daarmee met beslissingen rondom de toepassing van deze technologieën. Zo is daar bijvoorbeeld de ‘Alles Oké’-app die afwijkingen in het patroon van energieverbruik thuis detecteert en een seintje geeft wanneer iets niet in orde lijkt bij een alleenwonende oudere (E-Health, 2018). De initiatiefnemers benoemen dat het seintje dan naar een familielid of vriend kan gaan. Dat roept bij velen vragen op, want je zou als die alleenstaande oudere toch zelf eerst dat seintje willen hebben, al was het maar om te beoordelen of er echt iets aan de hand is en zo ja, of dat zelfstandig opgelost kan worden. Hulp kan altijd nog: zelfregie lijkt nog niet altijd vanzelfsprekend en de mogelijkheid daartoe verschilt uiteraard per persoon.

21e-eeuwse vaardigheden en complexiteit

De geschetste ontwikkelingen van de afgelopen eeuw stellen hoge eisen aan ons vermogen om nieuwe kennis, inzichten en vaardigheden te ontwikkelen, zodat we ons kunnen aanpassen aan de veranderende omstandigheden. Omdat wij de veranderingen naar een mondiale digitale kenniseconomie van de laatste paar decennia zelf ervaren, hebben wij het gevoel dat deze in een kort tijdsbestek plaatsvinden. Het is daarom een uitdaging om het tempo van technologische ontwikkelingen en wat dat van ons vraagt, bij te benen. Zo heeft de komst van het internet een disruptieve weking. Kennis beschikbaar via het internet is er weliswaar in overvloed, maar dit stelt de gebruiker wl voor uitdagingen. Gegevens zijn immrs pas informatie als zij bruikbaar zijn, in het juiste formaat en de juiste taal zijn opgesteld en op het juiste moment en de juiste plaats beschikbar zijn. Dat betekent dat informatie pas informatie is als de gebruiker die kan intrpreteren en en kan omztten naar toepasbare kennis. Een gbruiker die over de vaardigheden beschikt om zichzlf toegang te verschaffen tot de gegevens, deze kan interpre teren en betekenisvol kan gebruiken, is in ht voordeel.

Toegang tot en gebruik van kennis over gezond gedrag, gezond eten en toegang tot zorg draagt bij aan een betere gezondheid. Een gebruiker die minder goed in staat is zichzelf toegang te verschaffen tot deze kennis, zal van deze voor hem of haar vaak broodnodige kennis verstoken blijven (veel kennis is immers beschikbaar via het internet), wat vaak leidt tot een minder goede gezondheid. Goede toegang tot op goede wijze gepresenteerde kennis op het internet wordt enerzijds bepaald door onder andere een goede internetverbinding en een goede computer en/of smartphone. Anderzijds wordt die bepaald door de mate van geletterdheid en de zoekvaardigheden van de gebruiker. Bijvoorbeeld ‘even googelen’ draagt vooral bij aan de ‘informatiebubbel’ en in beperkte mate aan de geïnformeerdheid van de gebruiker (Pariser, 2012). Arjen Lubach noemde dit de ‘Fabeltjesfuik’ (Den Boon, 2020) en heeft hier op YouTube een prachtig item over. Onder andere Google en Facebook bieden op eerder zoekgedrag gepersonaliseerde zoekresultaten aan, zodat je sneller ziet wat je zou willen vinden, maar ook niets ‘onverwachts’ en ‘ook bruikbaars’ vindt. Zo blijven wij verstoken van nieuwe inzichten, diversiteit en innovatie. Gelukkig is je eigen informatiebubbel te omzeilen, bijvoorbeeld in Google Chrome incognito (klik op de drie puntjes in de rechterbovenhoek van Chrome) of surf direct naar de site DuckDuckGo. Ook daar worden de gepersonaliseerde diensten niet aangeboden. Schrik niet, want het vinden van wat je zoekt is echt meer werk. Er wordt een appèl gedaan op je zoekvaardigheden! Daar staat tegenover dat je op je zoektocht voordeel kunt hebben van serendipiteit: onverwachte en innovatieve kennis.

Het fenomeen van de informatiebubbel en de behoefte aan innovatie betekenen dat we in deze 21e eeuw over specifieke 21e-eeuwse vaardigheden moeten beschikken. Dit geldt voor zorg- en welzijnsprofessionals en het geldt ook voor professionals in andere sectoren en voor ons allemaal als burgers, zodat wij bestand zijn tegen onder andere nepnieuws en ‘deep fake’ en optimaal gebruik kunnen maken van die bijna onbegrensde hoeveelheid beschikbare kennis. Deze 21e-eeuwse vaardigheden betreffen onder andere kritisch, creatief en probleemoplossend denken, informatie-, ICT- en sociaal-culturele vaardigheden, ‘computational thinking’, mediawijsheid, communiceren, samenwerken en zelfregulering (Thijs en Loenen, 2013). Voor eerder in deze inleiding beschreven apathische mensen zijn veel van deze vaardigheden over het algemeen moeilijk. Vitale mensen, of zij nu kwetsbaar zijn of niet, pakken deze vaardigheden vaak zonder al te veel problemen op (Westendorp, 2014). De reden hiervoor is dat vitale en vitaal denkende mensen het doorgaans geen probleem vinden om de complexe werkelijkheid om hen heen te accepteren zoals die is. Zij omarmen in feite complexiteit.

We maken een klein uitstapje naar de complexe werkelijkheid, want deze is ook in zorg en welzijn aan de orde van de dag. ‘Complex’ is een veel gebruikte begrip. We leggen daarom eerst uit wat wij hieronder verstaan. De werkelijkheid om ons heen bestaat uit veel elementen. Een enkel element noemen we ‘single-component’ of enkelvoudig en meerdere elementen noemen wij ‘multi-component’ of meervoudig. Als meerdere elementen nu met elkaar interacteren, en dat doen zij altijd in de wereld om ons heen, dan noemen wij dat complex (Craig et al., 2008). Toen de Schotse arts Alexander Fleming in 1928 ‘per ongeluk’ de penicilline ontdekte (serendipiteit), konden de Australische patholoog Howard Florey en de Duits-Britse biochemicus Ernst Chain in 1940 het eerste antibioticum maken, dat in de decennia daarna een effectieve behandeling was voor veel infecties (Florey et al., 1949). Het terugdringen van zoveel infecties en daarmee infectieziekten heeft ons veel gezondheid en vrijheid opgeleverd. Dit was een single-componentinterventie voor een enkelvoudig probleem: een medicijn tegen een infectie. Echter, mensen met chronische ziekten hebben hulpvragen op meer levensdomeinen dan alleen het lichamelijke domein en die hulpvragen interacteren met elkaar. Dat betekent dat hulpvragen van mensen met een of meer chronische ziekten altijd complexe hulpvragen zijn die nauw samenhangen met hun individuele situatie. Overigens hebben mensen zonder chronische ziekten met een hulpvraag ook bijna altijd een complexe hulpvraag. Een persoon die gebukt gaat onder schuldenproblematiek kan lichamelijk kerngezond zijn, maar heeft wel degelijk een complexe hulpvraag. Een unieke hulpvraag bestaat altijd uit meerdere met elkaar interacterende hulpvragen. Ieder persoon is uniek en paramedici, sociaal werkers, psychologen, verpleegkundigen, artsen en andere zorg- en welzijnsprofessionals hebben daarom zo goed als altijd te maken met complexe hulpvragen van cliënten. Dat zul je in meerdere hoofdstukken van dit boek kunnen lezen.

Innoveren in zorg en welzijn

Omdat de term ‘innovatie’ als een rode draad door dit boek loopt, maken we helder wat we hieronder verstaan. Innovatie is vernieuwing met als doel waarde toe te voegen voor de gebruiker of andere belanghebbenden. Zo is een goede inzet van de gps-tracker van toegevoegde waarde voor de dementerende oudere die daardoor in veel gevallen langer thuis kan blijven wonen in plaats van op een gesloten afdeling waar hij of zij de vrijheid en de eigen bekende omgeving geheel kwijt is. Bovendien worden significante anderen, zoals partners of kinderen, op tijd gealarmeerd. Een voorbeeld van een (nog) niet geslaagde poging tot innovatie betreft het inzetten van de ‘Alles Oké’-app waarbij de alleenstaande oudere niet zelf eerst op de hoogte wordt gebracht van een daling in het energiegebruik als signaal dat er wat aan de hand is. Als de alleenstaande oudere een weekje bij een vriendin aan de andere kant van Nederland logeert, dan zal het energieverbruik die dagen gedaald zijn. Dit kan leiden tot onnodig bezorgde berichtjes van een familielid of vriend naar de alleenstaande oudere. Als die vooraf het familielid of de vriend moet vertellen over de op hand zijnde logeerpartij, is dit een eerste stap naar verlies van diens zelfredzaamheid. Een verkeerd gebruik kan zo zelfs leiden tot een afname van waarde en dan is er geen sprake van innovatie. Als eerst de alleenstaande oudere zelf op de hoogte wordt gebracht en zelf bepaalt of er hulp nodig is, dan leidt dat tot waardetoevoeging, namelijk zelfstandig thuis wonen met zoveel mogelijk eigen regie. En als er echt wat aan de hand is, dan is er hulp, omdat de alleenstaande ouder dat zelf aangeeft of omdat die niet reageert. Op basis van deze meerwaarde is er sprake van een innovatie. De gps-tracker, de FreeStyle Libre en de ‘Alle Oké’-app zijn voorbeelden van sociaal-technologische innovaties waarbij de wijze van inzetten, zoals in het voorbeeld van de ‘Alles Oké’-app, allesbepalend is voor het realiseren van toegevoegde waarde. De technologieën werken op zichzelf zoals ze zijn bedoeld, maar de mate van sociale innovatie is bepalend voor de mate waarin deze ook echt behulpzaam zijn.

De in deze inleiding beschreven ontwikkelingen hebben een toename van vraag naar zorg en welzijn, meer complexe hulpvragen en dus meer kosten tot gevolg. Zo maakten de kosten voor zorg en welzijn in 2000 nog circa 10% uit van ons bruto nationaal product. In 2019 was dat, ondanks forse bezuinigingsmaatregelen zoals de invoering van de Wmo, al ruim 13% (CBS, 2021b). Met nog een flinke stijging in complexe hulpvragen de komende jaren voor de boeg zijn verdere ingrijpende maatregelen onontkoombaar. De inrichting van zorg en welzijn moet daarom slimmer. En dat kan door een oriëntatie op mogelijkheden voor een transitie van reactieve naar preventieve en proactieve zorg. Want de meeste zorg- en welzijnsservices zijn curatief: gericht op diagnostiek en behandeling. Dat is voor alle betrokkenen duidelijk, ook voor de financier en de wetgever. Echter, er is nog een wereld te winnen aan preventie, bijvoorbeeld in de vorm van maatregelen die voorkomen dat jongeren die in multiprobleemgezinnen in achterstandswijken opgroeien in de problemen raken. Een ander voorbeeld is aandacht voor goede voeding van thuiswonende ouderen die zonder hulp in veel gevallen steeds minder gaan eten en op termijn ondervoed raken en daardoor ziek worden.

Services in de zorg- en welzijnssector worden bovendien op basis van (verouderde) wet- en regelgeving vanuit gestandaardiseerde en geprotocolleerde organisaties geleverd. Ingaan op de unieke hulpvraag van een individuele cliënt of patiënt is daarbinnen beperkt mogelijk. Om dit te keren publiceerde het Institute for Healthcare Improvement in de Verenigde Staten in 2008 drie doelen (Triple Aim): 1. het verbeteren van de ervaren kwaliteit van zorg, 2. het verbeteren van de gezondheid van een populatie en 3. het verlagen van de kosten per hoofd van de bevolking (Berwick et al., 2008). Later voegden Bodenheimer en Sinsky (2014) daar een vierde doel aan toe: 4. betere ervaringen van professionals in zorg en welzijn. Deze vier doelen worden ook wel aangeduid als Quadruple Aim. We kunnen dus stellen dat het stelsel van gezondheidzorg en welzijn niet meer voldoet aan de wensen van de nieuwe tijd: het personaliseren van zorg door het integreren van zorgen welzijnsservices om de unieke, uit meerdere elementen bestaande hulpvraag voor onze medeburger te beantwoorden.

Een belangrijke stap is daarom de beweging van systemen naar mensen: van een inrichting van zorg en welzijn waarbij systemen het uitgangspunt van handelen is, naar een inrichting van zorg en welzijn waarbij mensen en de menselijke maat het uitgangspunt vormen. Er is al veel gebeurd, maar nu is de tijd rijp om zorg en welzijn fundamenteel anders in te richten, met een belangrijke rol voor zorg- en welzijnsprofessionals die zich bewust zijn van contexten en mechanismen die daarbij een rol spelen.

Jij bent een gamechanger

De betrokken auteurs van dit boek belichten de veelzijdigheid en complexiteit van innoveren vanuit hun eigen expertise voor de doelgroep van dit boek: daartoe behoor jij als als aankomende of al praktiserende beroepsbeoefenaar die het verschil kan en wil maken in zorg en welzijn, een gamechanger. Dit zijn sectoren die omwille van duurzame betaalbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit zodanig ingericht moeten worden dat de unieke hulpvraag gepersonaliseerd kan worden beantwoord. Duurzame inzetbaarheid van jou en je collega-professionals is daarvoor onontbeerlijk (Rijksoverheid, 2021). Niet voor niets benadrukt onze Topsector Life Sciences & Health in het Kennis- en Innovatieconvenant 2020-2023 het belang van het menselijk kapitaal als een onmisbare gamechanger in de transitie die we doormaken (Health Holland, 2019).

Het behoeft geen betoog dat professionals in zorg en welzijn die bereid zijn om kritisch naar innovatieprocessen én – als onderdeel daarvan – naar zichzelf te kijken, hard nodig zijn. Bijdragen aan vaak langdurige innovatieprocessen vraagt om een open houding. Dat betekent bijvoorbeeld nu en dan afstand nemen van de waan van de dag en door je oogharen kijken naar wat er gebeurt in de innovatiejungle: reflecteren op de ‘spelers’ en hun belangen, contexten en je eigen acteren, en vooral de verbinding maken met die andere betrokkenen bij een innovatie. Bijdragen aan een geïntegreerde aanpak van zorg en welzijn van hulpvragers door te kijken over de grenzen van je eigen vakgebied, je eigen afdeling of organisatie en je bewust te zijn van de perspectieven van en dynamiek met andere betrokkenen. Dat is waar dit boek je bij kan helpen.

Referenties

Aalberts W. (2020). Innovatie door Interactie: De ontwikkeling van het Nederlandse innovatiebeleid tussen 2000 en 2018 (Masterthese). Economische Geschiedenis, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://studenttheses.universiteitleiden.nl/handle/1887/123244

Abbott (2021). FreeStyle Libre. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.freestyle.abbott/nl-nl/home.html

Absolute Facts (2021). Voedselveiligheid in Nederland en Europa. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.absolutefacts.nl/geschiedenis/data/voedselveiligheid.htm

Adel P. den Hartog (2001). De Voeding van Nederland in de Twintigste Eeuw: Balans van Honderd Jaar Werken aan Voeding en Gezondheid. Wageningen: Wageningen Pers.

Berwick, D., Nolan, T., & Whittington, J. (2008). The triple aim: care, health, and cost. Health Affairs 27(3), 759-769.

Bodenheimer, T., & Sinsky, C. (2014). From triple to quadruple aim: care of the patient requires care of the provider. Annals of Family Medicine 12(6), 573-576.

Centraal Bureau voor de Statistiek (1922). Statistiek van de sterkte naar den leeftijd en de oorzaken van den dood over het jaar 1921. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.delpher.nl/nl/tijdschriften/view?identifier=MMCBS03:002410001:00001&coll=dts

Centraal Bureau voor de Statistiek (2012). Babyboomers. Indrukken vanuit de statistiek. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/in-de-klas/gereedschappen/babyboomers.pdf

Centraal Bureau voor de Statistiek (2021a). Bevolkingspiramide. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingspiramide

Centraal Bureau voor de Statistiek (2021b). Zorguitgaven stegen in 2019 met 5,2 procent. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/24/zorguitgaven-stegen-in-2019-met-5-2-procent

Centraal Planbureau (2002). De pijlers onder de kenniseconomie. Opties voor institutionele vernieuwing. Den Haag: CPB.

Craig, P., Dieppe, P., Macintyre, S., Michie, S., Nazareth, I., & Petticrew, M. (2008). Developing and evaluating complex interventions: the new Medical Research Council guidance. BMJ 337:a1655. doi: https://doi.org/10.1136/bmj.a1655

Dementie.nl (2021). Gps-systemen voor mensen met dementie die (ver) dwalen. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.dementie.nl/omgaan-met-dementie/zelfstandig-blijven/op-pad-gaan/gps-systemen-voor-mensen-met-dementie-die-verdwalen

E-health (2018). Alleenwonende oudere in de gaten gehouden door energiedata. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.nursing.nl/alleenwonende-oudere-in-de-gaten-gehouden-door-energieverbruik/

Florey, H.W., Chain, E., Heatley, N.G., Jennings, M.A., Sanders, A.G., Abraham, E.P., Florey, M., & Aryl, E. (1949). Antibiotics. A survey of penicillin, streptomycin, and other antimicrobial substances from fungi, actinomycetes, bacteria, and plants. Volume II. Londen: Oxford University Press.

Gapminder (2021a). Levensverwachting in Nederland. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.gapminder.org/tools/#$ui$chart$opacitySelectDim:0;;&model$mar-kers$bubble$encoding$color$data$space@=country&=time;&concept=life_expec-tancy_years;&scale$type:null&domain:null&zoomed:null;;&trail$data$filter$markers$n-ld=2019;;;;;;;&mar-kers$bubble$encoding$size$data$concept=life_expectancy_years&s-pace@=coun-try&=time;;;&y$data$space@=country&=time;;&scale$domain:null&-zoomed:null;;&x$data$concept=time&space@=time;;&scale$domain:null&zoomed:-null&type:null;;&frame$speed:172&value=1921;&trail$data$filter$markers$coun-try--nld=1800;;;;;;;;&chart-type=bubbles&url=v1

Gapminder (2021b). Inkomen in Nederland. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.gapminder.org/tools/#$ui$chart$opacitySelectDim:0;;&model$markers$bubble$en-coding$y$data$concept=income_per_person_gdppercapita_ppp_inflation_adjusted&s-pace@=country&=time;;&scale$domain:null&zoomed:null&type:null;;&x$data$concept=-time&space@=time;;&scale$domain:null&zoomed:null&type:null;;&trail$data$filter$mar-kers$nld=1800;;;;;;&bub-ble$encoding$size$data$concept=child_mortality_0_5_year_ olds_dying_per_1000_;;;;;;&chart-type=bubbles&url=v1

Gapminder (2021c). Kindersterfte in Nederland. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.gapminder.org/tools/#$ui$chart$opacitySelectDim:0;;&model$markers$bubble$en-coding$y$data$concept=child_mortality_0_5_year_olds_dying_per_1000_born&s-pace@=country&=time;;&scale$domain:null&zoomed:null&type:null;;&x$data$concept=-time&space@=time;;&scale$domain:null&zoomed:null&type:null;;&trail$data$filter$mar-kers$nld=2019;;;;;;&bub-ble$encoding$size$data$concept=income_per_person_gdpperca-pita_ppp_inflation_;;;;;;&chart-type=bubbles&url=v1

Health Holland (2019). Gezondheid & Zorg. Kennis- en Innovatieagenda 2020-2023. Vitaal functionerende burgers in een gezonde economie. Geraadpleegd op 8 mei 2021, van https://www.health-holland.com/sites/default/files/downloads/kennis-en-innovatieagen-da-2020-2023-gezondheid-en-zorg_0_0.pdf

Huber, M., Knottnerus, J.A., Green, L., Van der Horst, H., Jadad, A.R., Kromhout, D., Leonard, B., Lorig, K., Loureiro, M.I., Van der Meer, J.W., Schnabel, P., Smith, R., Van Weel, C., & Smid, H. (2011). How should we define health? BMJ 343:d4163. doi: https://doi.org/10.1136/bmj.d4163

InfoNu (2021). Wet van vraag en aanbod bepaalt de prijs van product en mens. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://zakelijk.infonu.nl/diversen/67745-wet-van-vraag-en-aanbod-bepaalt-de-prijs-van-product-en-mens.htmls

Internationale Hygiëne Tentoonstelling (1921). Catalogus. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMK-B02:100003049:00007&pres%5Bmaxperpage%5D=36&pres%5Bpage%5D=1&pres%5Bnobuffer%5D=bottom

Our World in Data (2019). Life Expectancy. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://ourworldindata.org/life-expectancy

Pariser, E. (2012). The Filter Bubble. What the internet is hiding from you. Londen: Penguin Books Ltd.

Raad Volksgezondheid en Samenleving (2020). De derde levensfase: het geschenk van de eeuw. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwj_sc_6vLLwAh-WW76QKHSruDOYQFjACegQIBxAD&url=https%3A%2F%2Fwww.raadrvs. nl%2Fbinaries%2Fraadrvs%2Fdocumenten%2Fpublicaties%2F2020%2F01%2F08%2F-de-derde-levensfase-het-geschenk-van-de-eeuw%2FRVS%2Badvies%2BDe%2B-derde%2Blevensfase%2B-%2Bhet%2Bgeschenk%2Bvan%2Bde%2Beeuw. pdf&usg=AOvVaw1nn9vlXY9DIjZtt0OXXSWH

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2019). Over het Rijksvaccinatieprogramma. Geraadpleegd op 10 mei 2021, van: https://rijksvaccinatieprogramma.nl/over-het-programma

Rijksoverheid (2021). Quickscan: Duurzame Inzetbaarheid en Leven Lang Ontwikkelen. Geraadpleegd op 6 mei 2021, van: https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/publicaties/2021/02/01/bijlage-3-eindrapport-capgemini-quickscan-di-en--llo/bijlage-3-eindrapport-capgemini-quickscan-di-en-llo.pdf

Rijkswaterstaat (2021). Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://web.archive.org/web/20120513123643/http://rws.nl/images/75%20jaar%20snelweg%20in%20vogelvlucht_tcm174-318301.pdf

Rotmans, J. (2017). Omwenteling van mensen, organisaties en samenleving. Amsterdam: De Arbeiderspers.

Schwartz, E.I. (1997). Webonomics: Nine Essential Principals for Growing Your Business on the World Wide Web. Portland: Broadway Books.

Thijs, A., & Loenen, S. (2013). 21e eeuwse vaardigheden in het funderend onderwijs: een verkenning. Enschede: SLO.

Turner, S.B., & Kaylor, S.D (2015). Neuman Systems Model as a Conceptual Framework for Nurse Resilience. Nursing Science Quarterly, 28(3), 213-217.

Volksgezondheidenzorg.info (2021a). Prevalentie multimorbiditeit naar aantal chronische aandoeningen. Geraadpleegd op 10 mei 2021, van: https://www.volksgezondheiden-zorg.info/onderwerp/chronische-aandoeningen-en-multimorbiditeit/cijfers-context/huidige-situatie#node-prevalentie-multimorbiditeit-naar-aantal-chronische-aandoeningen

Volksgezondheidenzorg.info (2021b). Ranglijst doodsoorzaken op basis van sterfte. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://www.volksgezondheidenzorg.info/ranglijst/ranglijst-doodsoorzaken-op-basis-van-sterfte

Vrienden van de Historie van de Vakbeweging (2021). Algemene Nederlandsche Metaalbewerkersbond (ANMB). Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: https://vakbondshisto-rie.nl/dossiers/algemeene-nederlandsche-metaalbewerkerbond-anmb/

Westendorp, R. (2014). Oud worden zonder het te zijn. Over vitaliteit en veroudering. Amsterdam: Atlas Contact.

World Health Organization (1946). Constitution of the World Health Organization. Geraadpleegd op 5 mei 2021, van: Constitution of the World Health Organization

1 Voor de eeuwwisseling was er nog sprake van een middeleneconomie, waarin op basis van het schaarsteprincipe de prijs voor een product wordt bepaald door de verhouding van vraag en aanbod (Sale, 2021). Bij een hoge vraag en een laag aanbod is de prijs hoog. Dat zien wij heden ten dage nog op de huizenmarkt, waar de huizenprijzen maar doorgroeien door een structureel huizentekort. Andersom, bij een groot aanbod en (relatief) weinig vraag zakt de prijs. Het overaanbod van producten uit China die ook vanwege de lage productiekosten voor een habbekrats worden aangeboden, is daarvan al decennialang een voorbeeld.

1

DE PROFESSIONAL
AAN HET WOORD

Marcel van Eck
Marjo Maas

1.DE PROFESSIONAL AAN HET WOORD

Doelstellingen

Na het lezen van dit hoofdstuk heb je een idee wat innovatie in zorg en welzijn betekent en wat er allemaal bij komt kijken als je als professional bij een innovatie betrokken bent.

Je leert hoe belangrijk het is om:

draagvlak te creëren voor je innovatie;

je doelgroep – de belanghebbenden bij de innovatie – actief te betrekken bij het innovatieproces;

verantwoordelijkheid voor het succes van de innovatie te delen met alle betrokkenen;

partners te zoeken om de ontwikkeling van je innovatie (financieel) te ondersteunen, en deze te betrekken bij de doorontwikkeling en duurzame implementatie.

1.1Inleiding