GEBROKEN

VLEUGELS

Take these broken wings

And learn to fly again

Learn to live so free…

GEBROKEN

VLEUGELS

Leo van der Goot

~ 1 ~

Het eerste wat ik zie zijn de vlammen. Had ik mijn ogen dan zo lang gesloten? De hitte slaat tegen mijn gezicht. Dit is mijn einde. Alle spanning, alle onrust is weg. Het is alsof ik aan het dromen ben. De wereld is boven me. Ik ziet de flitsen van de kanonnen bij de loopgraven. Daar beneden, daar hebben ze het pas slecht, weet ik.

Mijn instinct laat me proberen mijn vliegtuig weer te laten vliegen in plaats van te vallen. Ik ben er weer, want ik vloek. Vervloekingen schreeuwend duw ik de stuurknuppel van me af en geef een harde ruk naar rechts. Het vliegtuig reageert onmiddellijk. Nu wijst de neus naar de aarde en is het blauw weer boven.

De vlammen razen voorbij. Ik laat de SPAD bijna verticaal dalen. Dat kan de vlammen doven. Of de vleugels van de romp scheuren. Of de vlammen aanwakkeren en de vleugels letterlijk verteren.

Het maakt niks uit. Alles is goed, zolang ik maar íets doe. Niks einde.

Ik ben Jeff Parks. Vorige week ben ik twintig geworden. De zilveren vleugels op mijn uniform geven aan dat ik een officier-vlieger ben. Het was een wild feest, mijn verjaardag. Suzanne, zo heette ze. Iedereen wilde wat met haar. Ze was de enige vrouw, vandaar. Man, wat hadden we veel gezopen. Champagne, fles na fles. Die had die Suzanne gevonden in een kelder onder het hotel waar we waren ingekwartierd.

We waren vroeger dan normaal begonnen met drinken. Het was een zware dag geweest. Twee jongens verloren en niet eens door de “hun”. Het veld ligt verkeerd. Dat hadden we meteen al gezegd toen we er voor het eerst landden. Maar die idioot van een majoor, die allesweter en nikskunner, luisterde niet. Er zit een hobbel in het veld en een ondiep slootje overdwars. Bij de landing moet je kiezen tussen de hobbel of het slootje, maar dat weet je de eerste keer niet. Ik koos het slootje en het werd de hobbel. Rare windvlaag erbij. Zenuwen-landing.

Die avond hadden we gezegd dat we hier zo snel mogelijk weer weg moesten. Maar ja, die majoor dus en de knappe koppen in Soissons, die hadden bedacht dat ze hier een strategische positie innamen.

Toen stuurden ze twee rookies. Lefgozertjes die net van de school in Kent kwamen. Vlogen praktisch voor het eerst op de SPAD. Dat zag je bij het starten. Dan ging de kist met ze aan de haal. Te veel gas, te weinig richtingsroer. Ze trokken de kist maar gauw van het gras en dan leek het net alsof ze konden vliegen. Dat rijtje bomen langs het veld, daar kan je ook langs starten, wisten zij veel, ze kwamen er maar net overheen.

Iedereen weet dat de vijand lang zo gevaarlijk niet is als de landing. Landen is verschrikkelijk, zelfs als je het al honderd keer hebt gedaan. Het zijn die laatste tien seconden van een vlucht waarin op je is geschoten, waarin je de hel hebt gezien, waarin je het oogwit van je vijand zag, waarin de tracer net over je heen schoot, waarin je de kogels door je vleugels zag gaan en door de romp, net achter je stoel, dat voelde je, dat was een klap. Dat je al tien keer dood bent gegaan en dat je dan nog moet landen.

Dan kom je terug bij het veld, de vellen erbij hangend aan je kist, de herrie van de motor bijna overstemd door het klapperen van het linnen. Voor je zit een lotgenoot. Als je de neus iets optrekt om te vertragen, verlies je hem uit het oog. Je probeert wat naar links en rechts te sturen om hem te kunnen zien. Niks. Nu gaat je hartslag omhoog. Waar is die gast verdomme? Je hebt geen keus. Je moet landen.

Met een biertje in de hand voor de tent zagen we het allemaal gebeuren. Zoals ene Jerry, god wat een idioot was dat, die boven op dat rare ventje uit Illinois landde. Hoe heette die nou toch ook alweer? Nou ja, hij was nauwelijks te vinden toen de zooi was uitgebrand. Die Jerry tuimelde als een lappenpop over het veld. Sommigen zeiden dat je hem kon horen vloeken en lachen. Hij brak ongeveer elk bot in zijn lichaam. Terwijl de ambulance wegreed riep ie dat ze tegen Suzanne moesten zeggen dat dat ene bot het echt nog wel zou doen. Een paar dagen later konden ze Suzanne vertellen dat ook dat ding het niet meer deed. Jerry’s botten bleken allerlei organen te hebben beschadigd. Suzanne had al vervanging.

Landen. Als je misschien pas twintig keer een landing hebt gemaakt. Hebt overleefd. In je eentje. Als je doodmoe terugkomt van een gevecht. Of juist van geen gevecht, omdat je verstandig bent geweest toen je in de verte die driedekkers zag aankomen en snel zo laag mogelijk bent gaan vliegen om ze te ontwijken. Dat deed iedereen. Aan allebei de kanten. Een heldhaftig luchtgevecht doet het goed in de messroom. Een tranen-trekkend afscheid ook. Daar hebben we meer ervaring mee. We zingen een lied en heffen het glas. Maar als het even kan, ontwijk je het gevecht. Zeg me niet dat het niet zo is. We schijten allemaal in ons broek. Niemand wil dood. En nog minder van ons snappen waarom we hier eigenlijk zijn. En wij niet alleen. Ik ben eens een Albatros tegengekomen die ook laag over de bossen vloog. De piloot en ik hebben naar elkaar gezwaaid. Ontwijken is ook spannend.

Het was zo’n heerlijke herfstavond. Fris en toch warm genoeg. Wolken zoals schilders ze zo graag zien. In de verte het gebulder van de oorlog. In de mess het geklingel van de glazen die worden klaargezet. Dus die twee jonkies, die komen terug. We hadden ze al in de omgeving gehoord. Ze konden het veld niet vinden, zo leek het. We wilden een lichtkogel afvuren, maar dat leek de majoor niet zo’n goed idee. Vanwege de “krauts”. Daar had ie wel een punt mee. Al zaten die vast al aan het bier.

Uiteindelijk vonden ze het veld. Ze waren dicht bij elkaar gebleven. Als puppy’s. Ze hadden duidelijk geen idee hoe de wind stond, want ze kwamen bijna dwars erop aanjakkeren. Je hoopt dan dat de training toch nog enig nut heeft gehad en ze nog even nadenken. De eerste zette direct de landing in. We gingen maar vast opzij staan, want hij kwam praktisch recht op ons af. God, wat moet die jongen bang zijn geweest. Hij wist echt niet meer wat ie deed. Veel te laat trok hij op om wat snelheid te verliezen, maar daardoor verloor hij in een keer alle lift en viel als een blok neer. De klap was zo hard dat alle voorwaartse snelheid er meteen uit was.

Toen moest die tweede nog komen. Die ziet wat er is gebeurd met de eerste en klimt weg, maakt een echte nadering, laat de snelheid uit de kist lopen. Duikt om die weer terug te krijgen. Voelt dan dat ie te hard gaat. Het was een kermisattractie. Hij krijgt de kist niet aan de grond. Gas eraf, gas erbij. Wij staan te schreeuwen dat ie rond moet gaan. Kan ie natuurlijk niet horen.

Uiteindelijk krijgt ie ‘m praktisch aan het einde van het veld aan de grond en knalt het bos in. De bomen in de hens, de kist vernietigd en die jongen, ach die jongen. Hij klimt eruit. Hij leeft! En toen viel de brandende vleugel bovenop hem. Soms heb je gewoon pech.

Het vuur lijkt uit en mijn vleugels zitten er nog aan. Ik kijk opzij. Er zijn een paar spandraden verdwenen. Er zitten scheuren in het linnen. Dus moet ik niet alleen een landing proberen te maken zonder veel motorvermogen, maar ook nog eens heel zachtjes om te voorkomen dat de SPAD als een soort kaartenhuis in elkaar zakt. Dat ik daar de tijd voor neem om over na te denken, is welbestede tijd. Het gas helemaal naar voren. De ontsteking zo vroeg mogelijk. De Hisso lijkt nog te leven. Ik kan net boven de bomen blijven. Het veld ga ik halen. Dat weet ik. Dus begint de motor steeds beter te lopen. Het witte bolletje in de brandstofmeter hobbelt nog. Vanzelfsprekend zit ie onder de minimum streep. Je zal ook eens mazzel hebben.

Er trekt een wolk voor de zon. Het vuil op mijn voorruit belemmert mijn zicht nu wat minder. Olievlekken, dode insecten, een halve vogel. En gewoon niet goed schoongemaakt door die eikel van een mecanicien. Te lui om te poepen is die gast. Al kan ie de motor goed laten lopen. Zou fijn zijn als ie ook het ruitje zo nu en dan eens schoonmaakte. “Vlieg altijd met schone ruiten”, zei mijn instructeur. Ik moet het voortaan gewoon zelf doen. Als er een voortaan is.

Ik durf nu wel te zeggen dat ik plotseling angst voel opkomen. Het veld is dan wel vlakbij, maar ook nog ver weg. De motor loopt, maar niet van harte. Ik zie dat het oliepeil ruim in het rood staat. Oh god, nog even volhouden, nog even. Ik merk dat ik de knuppel steeds harder vastklem. Ik haal diep adem. Weet dat ik me moet concentreren.

Het is verdomme niet mijn eerste noodlanding. De tiende? Misschien wel meer. Soms was elke tweede vlucht gezegend met een noodlanding. Het veld ligt nu nog een kleine kilometer verderop. Ik kan het zwevend misschien halen al heeft deze kist meer talent als baksteen. Ik haal het gas wat terug. De motor lijkt dat prettig te vinden. Het toerental zwabbert als een gek heen en weer. Ik wil het niet weten. Ik wil alleen maar landen.

Voor mij rolt een kist over het gras. Ik moet wat snelheid verliezen. Honderd meter hoog. Ik besluit dat een slip het beste is. Ik weet nu dat ik het veld ga halen. Dan verschijnt er in mijn perifere zicht een andere kist. Die rookt. Hij wil ook landen. Godverdomme! Lazer op! Ik slip en probeer hem een beetje ruimte te geven. Nog een paar meter. Ik ben al over de laatste bomen. De koeien kijken al niet eens meer op als we langskomen.

Die brandende kist, verdomme, dat is Chuck, schiet me voorbij. Hij is te snel, goddomme. Ik haal de knuppel naar me toe. Hoe is het mogelijk. Ik maak de perfecte driepuntslanding. Het lijkt wel routine. Het moet toch niet gekker worden. Dat je met een lamme motor, een half kapotgeschoten kist, je nog zorgen maakt of je een mooie landing maakt. Daarbij, niemand zal het gezien hebben. Chuck had de show al gestolen.

Waar is Chuck? Helemaal aan het verste punt van het veld zie ik hem. Hij heeft de kist een slinger gegeven om hem tot stilstand te brengen. De SPAD staat in de fik. Enorme vlammen schieten omhoog. Leuk voor de Duitsers. Die kunnen ons dan makkelijk vinden. Chuck staat ernaast zo te zien. Niemand heeft aandacht voor mij als ik uitrol tot netjes voor de hangaar. Zomaar een dag aan het westelijke front.

George de mecano klopt op de vleugel. Ze denken echt dat die vliegtuigen van hen zijn.

‘Heb je het nou alweer overleefd? Wil je voortaan godverdomme niet zo lomp met mijn kist omgaan? Die motor kunnen we wegflikkeren. Je weet toch dat je niet zonder olie kunt vliegen?’

Hij tilt de kist op bij de staart en trekt hem zijn tent binnen. Als ie even de bui heeft zit er morgen een nieuwe motor op.

Ik moet nog twee weken. Oké, nog vijftien hele dagen. Nog zeker vijftien keer, maar meer waarschijnlijk dertig keer, omhoog. Dan ga ik naar huis. Ik heb zelfs wat gespaard de laatste maanden. Voor later. Het is zinloos, maar onweerstaanbaar. Dat is het idiote van de mens. Hoe kun je nou aan een later denken, als je elke dag, elk uur, elke keer dat je ademhaalt hartstikke dood kunt zijn? Als ik ‘s morgens wakker word, naar de briefing ga, hoor wat ik ga doen, dan weet ik dat ik een paar uur later, nee een paar minuten later dood kan zijn. Sparen? Uitstellen? Nu, alleen nu geldt. Daarom zuipen we misschien wel zo veel. En daarom gaan we zo lomp met de meiden om. Als je vandaag niet neukt, weet je niet of je morgen nog een lul hebt. Is dus echt gebeurd. Een Franse vlieger stond in een bordeel op te scheppen over zijn enorme geslacht. De meiden giechelden zoals dat hoort. Eentje zei dat ze dat weleens wilde zien. Even later, nadat hij was afgewerkt, knikte het meisje bevestigend toen we haar vroegen of het waar was. Een paar dagen later zagen we hem weer. Nu liep hij heel moeilijk. Zijn lul was er afgeschoten. Echt waar. Dwars door de romp heen. Precies in zijn kruis.

Een scherpschutter had het niet beter gedaan. We moesten echt ons lachen inhouden. Wat we dus niet deden. Die kerel lachte net zo hard mee. Later hoorden we dat het misschien niet waar was. Dat ie syfilis had en dat het helemaal mis was. In dat bordeel komen we maar niet meer.

Soms durf je niet naar bed. Je sluit je ogen en dan begint het gedonder. Drank helpt wel. Er zijn ook nog andere middelen. We hebben pillen gekregen. Die had de hospik geregeld. Daar word je rustig van, zei die. Ik heb liever wat anders. Ik durf het hier wel te zeggen. Het zit ook in Coca-Cola, dus het kan geen kwaad zeggen ze. Je voelt je lichter, gemakkelijker. Je vergeet waar je bent. Je raast van de energie. Sommigen proberen ook opium, maar die raken helemaal weg. Verder weg dan je wil zijn.

Jimmy ging gisteren helemaal door het lint. Vraag me niet waarom. Het minste kan ons op de zenuwen werken. Hij stond in de mess te schreeuwen en te janken en probeerde de hele boel kort en klein te slaan. We keken toe. Je kan niks doen. Soms voel je dat bittere vuur in jezelf oplaaien. Daar is nauwelijks een aanleiding voor nodig. Dan ballen je vuisten zich. Dan barst je kop uit elkaar. Ik zoek dan vaak een spiegel op. Kijk mezelf aan. Probeer Jefferson te zien. Meestal helpt dat. Al krijgt die Jefferson wel een steeds ouwere kop.

Vliegen is wat ik het liefste doe. Dat wil ik mijn hele leven blijven doen. Dat komt overigens goed uit, want de gemiddelde leeftijd van een vlieger op dit slagveld is niet meer dan een week of drie. Die twee jongkies van laatst helpen wel. Daardoor kan ik weer wat langer voort. Dus als ik nou neergeschoten word of ik crash, omdat ik even niet oplet of omdat die kut-George een schroef verkeerd heeft aangedraaid, dan heb ik mijn hele leven gevlogen.

Dat soort cynisme helpt me de nacht in. Als ik maar moe genoeg ben val ik toch wel in slaap. Maar als ik dan tussendoor wakker word, moet pissen ofzo, of een gast maakt herrie, dan bekruipt de ellende me weer. We zijn hier aan het doodgaan en niemand weet waarom.

Nou schijnen wij het nog makkelijk te hebben met mess-tenten en bedienden en tafelzilver. Kun je nagaan hoe die andere gasten het hebben. Ik vlieg vaak laag over de loopgraven. Dan zwaaien ze. Tussen de kraters liggen mensen. Dood. Ik vlieg laag en traag genoeg om te zien dat ze dood zijn. Ze zijn vaak aan stukken gereten. Liggen er alleen losse onderdelen.

Ze gaan er fluitend heen. Zingen dat het een long way to Tipperary is. Dat ze dat kunnen, terwijl de andere kant op vrachtwagens vol lijken rijden en colonnes uitgeputte collega’s en dan weer een vrachtwagen met kermende gewonden. Het lijkt ze niet te deren. Iedereen denkt dat ie onkwetsbaar is. Ze kwamen langs een veldje waar wij vanaf vlogen. Ik stond te kijken. Ik moest kotsen. Het lijkt wel een machine waar jongens ingedreven worden om er als lijken of verminkten uit te komen.

Wij hebben het makkelijk daarboven. Althans dat denken zij. Als je met allerlei kameraden in de greppels ligt, is dat een stuk minder eng dan in je eentje tegen drie woedende Fokkers. Natuurlijk moeten die jongens ook weleens met de bajonet in de weer. Dan kijk je die vent die je doodsteekt – of die jou dood gaat steken – recht in de ogen. Dan sta je iemand dood te maken die je niet kent. Erger nog: je hebt geen idee waarom.

Wij doen dat elke dag. Elke dag een bajonetgevecht. Oké, we kijken onze tegenstander niet recht in de ogen, maar we voeren een dans uit waarbij het gaat over de skills van die ander. Hoe goed is hij, hoeveel durft hij, hoe goed is zijn vliegtuig. Een gevecht van man-tegen-man. Elke dag weer.

Wat je ook denkt, wat je ook voelt, het is allemaal krankzinnig. Het is totale waanzin wat wij doen. Het heeft totaal geen nut. Voor ik het vergeet. Het was vaderlandsliefde. Het vaderland vroeg mij om me te geven, om de wereld te verdedigen tegen donkere krachten. Welke dan? En wie roept die krachten op?

Het is nacht. Ik zie de lijken. De koppen van de jongens op de terugweg. Doodmoe, lege ogen die weten dat ze over een paar dagen weer teruggaan. Ik zie die Albatros op me afkomen. Recht uit de zon. De tracer raakt mij al. Is dit nou de pijn die daarbij hoort? Ik krimp in elkaar. Mijn lijf staat in brand. Dit zijn mijn laatste seconden.

Ik zit rechtop in bed. Ik ben dood. Voor de zoveelste keer deze week.

~ 2 ~

De vijand zou vandaag niet actief zijn. Dat hadden de spionnen bedacht. Bedacht ja, hun ongelijk is al zo vaak bewezen dat je geen enkele waarde hecht aan hun woorden. De bazen wel. Die geloven er heilig in. Dus gaan we vandaag met z’n allen op jacht.

Gronddoelen raken. Bommetjes gooien. Foto’s maken. Dolle boel dus. George stelde voor geen munitie in de mitrailleurs te laden. Er zou toch niet gevochten worden. Ik heb hem alleen maar aangekeken.

Toen we vertrokken riep ie nog dat ie geen zin had om vannacht weer allerlei gaten te dichten en dat we voorlopig geen reservemotor meer hadden.

Als je vindt dat ik cynisch ben, dan moet ik dat helaas bevestigen. Ik kwam hierheen als een idealist. Ik wilde vechten voor de goede zaak. Voor de vrijheid van de Fransen en de Belgen. Tegen de macht van de Kaiser die denkt dat hij heel Europa kan innemen. De praktijk pakt helaas iets anders uit. Maar laat ik eerst even vertellen waar ik vandaan kom en hoe ik hier kwam.

Wij van Parks zijn ook Europeanen. Ik ben pas tweede generatie Amerikaan. Mijn grootouders kwamen uit Polen. Ze vluchtten naar de vrijheid van Amerika, althans dat dachten ze, maar daarover later meer. Ik ben een jood. Dat zeg ik maar niet te hardop, want echt populair zijn we niet. We heten eigenlijk Parzwilcky, maar dat kon die ambtenaar op Ellis Island niet uit zijn bek krijgen, dus riep ie dat mijn opa voortaan Parks heette. Niet dat opa dat snapte. Die sprak geen letter Engels.

Hij kreeg een brief mee met daarop zijn naam en die van zijn vrouw. Rosa en David Parks. Ze trokken naar het westen, want daar was ruimte hadden ze begrepen, en kwamen in Nebraska terecht, aan het einde van de wereld.

Opa was onderwijzer. Oma was pianiste. Er waren daar in Nebraska weinig kinderen en nog minder piano’s. Maar ze hoorden bij de mensen met wie ze dat avontuur waren aangegaan. Homesteaders noemden ze zich. Als ze een stukje grond vonden dat ze beviel konden ze dat eenvoudigweg claimen. Stok in de grond en zeggen dat het van jou is.

Opa vond een flink stuk prairie en claimde het. Hij bouwde een huis van boomstammen, gewoon nagedaan wat anderen in zijn omgeving deden, en hij kocht twee koeien. En een paard. Want oma en opa konden paardrijden. Met behulp van de stier van een buurman werden het al snel drie runderen en toen hadden ze zelf een stier en begon de ruilhandel in stieren en koeien en groeide het boerenbedrijf van opa en oma Parks uit tot een flinke ranch.

Mijn vader groeide er op samen met zijn broers en zus. Mijn moeder kwam van een ranch een paar kilometer verderop. Liefde op het eerste gezicht. Nou hadden ze ook niet veel keus dus dat was mooi meegenomen. Bovendien was een huwelijk vooral verstandig en had het weinig met liefde te maken. Je had elkaar nodig om te overleven.

Uiteindelijk vormde zich in de buurt een dorpje. Een nederzetting is een beter woord. Arthur Coleman was de uitbater van een winkeltje en boarding house en omdat hij een grotere bek had dan de anderen, noemden ze het dorpje Arthur. Hij vond het prachtig. Jammer alleen dat ie niet lang daarna een foutje maakte bij het schoonmaken van zijn geweer. Toen zijn ze het toch maar Arthur blijven noemen omdat ze het zo zielig vonden.

Daar ben ik geboren en opgegroeid. Met mijn grootouders en een van de broers van mijn vader. Toen ze vijftig werd kreeg oma een vleugel. Er was niks fijners dan onder die vleugel te zitten en te luisteren naar oma’s spel.

Ik had een fijne jeugd. Dat schijnt ertoe te doen tegenwoordig. Ik hoorde dat er een Duitse professor is die dat heeft onderzocht. Dat onze jonge jaren bepalen wie we zijn. Dan zou ik een gelukkig, gezond mens moeten zijn. Zou moeten …

Ik bleef het enige kind. Na mijn geboorte werd mijn moeder vreselijk ziek. Broers of zussen zaten er sindsdien niet meer in.

Een school was er niet in Arthur. Mijn opa leerde me lezen en schrijven en rekenen en alle andere dingen die onderwijzers weten. Mijn grootouders vertelden me over hun leven in Polen. Waarom ze weg waren gegaan. Over honger en armoede. Opa vertelde dat hij en oma joden zijn en dat ze ook daarom gevlucht zijn. Ze wilden dat ik het wist, maar vooral ook dat ik het vergat. Joden zijn nu eenmaal niet erg populair. Als ik vroeg waarom mensen zo’n hekel hebben aan joden haalden ze hun schouders op. Zo was het altijd geweest. Dus haalde ik mijn schouders ook op.

Mijn ouders wilden dat ik de ranch zou overnemen. Maar niet zomaar. Ik moest een diploma hebben.

Mijn vader had elke cent gespaard om me een goede opleiding te geven. Techniek, landbouwkunde, dat soort dingen. Ik heb mijn best gedaan, ik weet hoe belangrijk school is. Ik slaagde, maar daar was dan ook alles mee gezegd. Het leven in een grote stad als Omaha is voor een puber net iets te uitdagend. Zeker met een hospes als Oom Fred.

Oom Fred was een excentrieke man, eeuwige vrijgezel. Hij had een klein fortuin verdiend met aandelen in spoorwegen en hij had twijfelachtige seksuele voorkeuren. Oom Freds leven was een feest. Fred hield ervan om gekleurde vrouwen te vermaken, hoe groter die vrouwen waren hoe beter.

Op een dag had hij twee grote meisjes – zo noemde hij dat – op bezoek, toen ik toevallig binnenkwam met een schoolvriend. Die schrok zich kapot van al dat halfblote vlees en vluchtte het huis uit. Om me van de schrik te laten bekomen, drukte een van de meisjes me aan de borst.

De vluchtende vriend paste het verhaal een weinig in zijn voordeel aan en dus deed het al snel de ronde en gaf het mijn reputatie op school een boost. Overigens had de schoolleiding meer problemen met de reputatie van mijn oom. Maar de opleiding was betaald en ik bleef redelijk binnen hun strakke lijntjes dus lieten ze het erbij.

Deze gebeurtenis mag je wel bepalend noemen voor de rest van mijn levensloop. Laten we zeggen dat ik sindsdien graag aan boezems gedrukt word. Toch was die ene knuffel niet zo bepalend als wat er een paar weken later gebeurde.

Het grootste feest van het jaar was de Omaha County Fair. En dit jaar kwam het circus langs. Niet Barnum & Bailey’s maar Curtiss Flying Circus. Ik was al vroeg naar het veld gegaan waar het wonder zou plaatsvinden. Het was warm en zonnig met hier en daar een klein wolkje. Het rook er naar pas gemaaid gras. Het vliegtuig was er al. Een verzameling draden en latten en grote linnen vleugels en roeren.

De hele dag vloog het bizarre ding rondjes, bestuurd door een stoere man in een leren pak en vlieghelm. Ik kon er mijn ogen niet vanaf houden. Hoe was het mogelijk dat een ding de grond verliet? Een apparaat dat zwaarder was dan lucht? Dat kon niet en toch zag ik het gebeuren. Op de veranda van de ranch keek ik graag naar de vogels, maar toen kon ik mij niet voorstellen dat je als mens kon vliegen. En nu zat ik erbij. Ik zag het gebeuren en ik wist: dit is mijn toekomst.

Toen ik thuiskwam had mijn oom zijn hoofd geschud. Daar is geen droog brood mee te verdienen. Het is een daad van goddeloze arrogantie dat er mensen zijn die denken dat zij de schepping kunnen evenaren. “Lees de bijbel jongen”, riep hij, “de mens wordt niet geacht te vliegen.” Ik herinnerde hem er fijntjes aan dat locomotieven ook niet in de bijbel staan. En grote meisjes ook niet.

Op school las ik over de gebroeders Wright en hun visie: “Het verlangen om te vliegen is een idee dat ons is overgeleverd door onze voorouders, die naar de vogels keken die vrij door de ruimte zweefden op de oneindige snelweg van de lucht”.

Dat was ik. Ik keek naar de vogels en verbaasde me. Ik had het gezien dat de mens kon vliegen. Daar lag mijn toekomst, op die oneindige snelweg.

Toen de oorlog in Europa Nebraska bereikte, predikten de ronselaars van het leger een verhaal over rechtvaardige woede over de aanval van barbaarse Germaanse hordes op bevriende naties, de verdediging van de democratie en de belofte van een glansrijke carrière in het leger. Ik vroeg of ik piloot kon worden. De man keek me aan alsof ik niet goed bij mijn hoofd was.

‘Wie wil dat nou?’

‘Nou ik’, zei ik.

Hoe kun je zo’n drill sergeant, zo’n stapelbed, die onzinnige militaire theorie, dat geblaat van zo’n politieke geschiedenisdocent, hoe kun je dat allemaal leuk vinden. Niet dus. Het was vreselijk. Het was mijn eigen schuld. Doordat ik de school had afgemaakt, was ik bij de officiersopleiding terechtgekomen.

Wat een ergernis, wat een gedoe. Maar als het dan weer een vliegdag was, als we weer naar buiten gingen, dan was het dat allemaal waard. Hoe kun je herrie, stank van verbrande castorolie, gekrijs van een instructeur leuk vinden? Ook niet dus. Je kon de olievlekken nauwelijks van je handen en gezicht krijgen. En die instructeur? Ach die deed ook maar wat. We deden allemaal gewoon maar wat. Maar ik vloog.

Was het werkelijk zo? Nu, na die jaren in Frankrijk zit het zo in mijn hoofd. De herinnering wordt steeds weer verkleurd door wat we daar meemaakten. We, niet alleen ik.

Soms ben ik bang dat de kleuren van mijn jeugd ook donkerder zullen worden. Gewoon omdat mijn voorhoofd in een voortdurende frons lijkt te staan.

Amiens, Arras, Ieper. Plaatsnamen die mijn lichaam straktrekken. Nu de oorlog voorbij is, denk ik weleens dat ik terug wil. Naar die sappige wei bij Esnes of Cambrai. Als daar dan de zon opkwam, zo’n koele ochtend, dauw op de vleugels, die geur die ik niet kende: fris, smakelijk, ik weet niet precies hoe ik dat moet zeggen. Dan ging ik graag tegen het wiel van mijn kist zitten en genoot van de rust. Die momenten zou ik terug willen pakken. Maar ik weet dat als ik dat doe, die andere momenten, soms slechts minuten later, zich woedend zullen binnendringen in mijn schijnbare vrede.

~ 3 ~

Om het een beetje te kunnen begrijpen heb ik het heel zakelijk op een rijtje gezet. Dat helpt niet echt, maar toch geeft het wat kalmte. Leert het mij mijn beslissing, mijn vergissing, mijn fout, mijn stommiteit, mijn ongelukkige toeval, mijn verschrikkelijke “splitsecond” te begrijpen. Overdag gaat het best, vooral als ik bezig ben, anderen blij maak, terwijl ik natuurlijk nooit zeg wat ik echt voel. Dat durf ik nu al nauwelijks op te schrijven.

Wij zijn de helden, de dappere krijgers, de vechtjassen die de “hun” te grazen namen. Wij deden dingen die nog nooit iemand gedaan had, “vechten in de derde dimensie” schreef een krant. Dat was het laatste wat we erover hoorden. De oorlog is voorbij, we gaan verder. Dat klopt. Probeer het maar …

De nachten zijn het ergst. Je kunt het niet helpen, je kunt er niks aan doen. Urenlang lig ik dat te denken. Soms kan ik dan weer slapen. Maar telkens weer zie ik mijn vinger die de trekker overhaalt – alsof ik die op dat moment kon zien, wat natuurlijk onzin is. De trekker haalde ik over, want ik had de vijand in mijn vizier. Dat vizier is afgesteld om een doel dat op zestig meter voor de mitrailleur vliegt te raken. Het duurt twee tiende van een seconde voordat de kogel inslaat.

Een kogel heeft de verwoestende kracht van een olifant op een papieren brug, zal door huid, botten, canvas en metaal scheuren, alles op zijn pad vernietigen. Als de kogel de brandstoftank doorboort, zal die een explosie veroorzaken die het vliegtuig zal doen verdampen. Als de kogel het menselijk lichaam binnendringt, doodt hij.

Al die dingen bedenk ik terwijl ik verlang naar de slaap, ik niet weet hoe ik moet liggen, ik probeer te relativeren, technisch te analyseren, de ervaringen van mijn collega’s te horen en te denken dat zij nergens last van hebben. Toch zie ik altijd die grijnzende kop van Frank en die glimlach op de foto in zijn kastje, van de bruid die nooit met hem zou trouwen.

De kogel die een einde maakt aan het leven van Frank Dubner is onderweg. Nog een paar seconden is hij is gezond en sterk, gelukkig zelfs, maar hij ís dood.

Eenentwintig jaar oud, uit een dorpje in het zuiden van Texas. Een meter vijfentachtig lang, slank al begint de invloed van de drankgelagen zich al te tonen, een onuitwisbare grijns op zijn gezicht, helblond gemillimeterd haar. Zo’n jongensstem, alsof ie nog nooit de baard in zijn keel had gehad. Kon blij vertellen over zijn vader die dominee is. Had soms een handje van preken, maar daar wisten we hem wel van te weerhouden. Hij was een vriend. Was …

In de helblauwe lucht boven Noord-Frankrijk zal Frank Dubner gedood worden door vriendelijk vuur. Al zal de brief aan zijn ouders zeggen dat het de vijand was die zijn leven nam. Dubner, een jongen als zo vele duizenden aan dit krankzinnige front. Het was oorlog en Frank had niet zoveel met de politieke verhalen. Frank wilde vliegen sinds hij net als ik zo’n demonstratie zag. Zijn ouders zijn trots op hun zoon, die voor hun vrijheid vecht. Voor zijn verjaardag gaf ik mijn slapie en beste vriend een tegoedbon voor Suzanne, de lekkerste vrouw van de wereld. Dat is een keihard feit, want onze wereld was niet groter dan haar kamer.

De kogel die nu Franks lichaam binnendringt, komt uit mijn mitrailleur.

Laten we even teruggaan, want het is belangrijk te weten hoe dit nou allemaal zo kon gebeuren. We doen net alsof ik wakker lig en jullie vertel over wat er in mijn hoofd gebeurt.

En dat ik dan probeer daarbij de waarheid zo dicht mogelijk te benaderen. Dit wordt misschien een beetje een technisch verhaal, vergeef me, maar misschien helpt het me om mijn moord, nee, het was geen moord, om mijn stommiteit te begrijpen.

Ik zag de Albatros het eerst denk ik. Hij zat laag boven de bomen, net onder en voor me en was waarschijnlijk op weg terug naar zijn basis. Frank zit boven en achter me. Hij is een soort schaduw. We patrouilleren graag in zo’n nauwe formatie. Daar is de baas het niet mee eens, die zegt dat het gevaarlijk is. Dat vinden wij humor. Al durven we niet te lachen als hij preekt. Wij hebben al eens succes gehad met die tactiek. Dan dacht een Fokkertje dat wij één vliegtuig waren en die schrok zich dan kapot toen we formatie braken en ons op hem stortten.

Ik wiegel met mijn vleugels. Frank weet dan dat we een doel hebben. Ik draai naar links en leg de kist op zijn kop. Met een halve looping kom ik vlak achter de Albatros uit. Die weet van niks. Frank zit aan mijn vleugel. Hij duikt iets aan en komt rechts voor me te zitten.

Alsof we aan een belletje getrokken hebben, zie ik de kop van de vlieger draaien. Hij ziet Frank en gooit zijn kist onmiddellijk in een linkerbocht. Daardoor schuift de Albatros de buitenste ring van mijn vizier binnen. We hebben hem gefopt.

Ik haal de trekker over. Alles gaat nu in slow-motion. Ik zie de tracer vertrekken. Frank volgt zijn intuïtie en rolt scherp achter de Albatros aan. Hij vuurt ook. Ik zie de SPAD van mijn beste, nee, mijn enige vriend in mijn vizier rollen, terwijl mijn vinger de trekker ingedrukt houdt. Eenmaal onderweg kun je kogels niet terughalen. Ik zie de kogels inslaan. Ik voel ze. Ik zie het hoofd van Frank opzij vallen.

Zijn kist duikt naar de grond.

Natuurlijk weet ik dit niet. Niemand is geïnteresseerd in de manier waarop wij doodgaan. De oorzaak is tenslotte altijd dezelfde: iemand schiet op je en jij of je vliegtuig of allebei gaan aan flarden. Of je boort jezelf in de grond vlak voordat je een biertje wilt inschenken. Of je ontwortelt een boom, terwijl je probeert op te stijgen. Het is volstrekt onbelangrijk hoe we doodgaan, wat het aanricht in onze lichamen en in de geesten van hen die achterblijven.

Gewoon een streepje op papier: het is een goede week, mompelen de strategen, maar drieëntwintig dode vliegers.

Dit zie ik ’s nachts: drie kogels raken Frank. Eén gaat zijn linkerschouderblad in onder een bijna verticale hoek, waardoor het bot wordt verbrijzeld voordat het door een slagader scheurt. Een tweede kogel verbrijzelt zijn rechterelleboog. De derde kogel gaat zijn schedel in, een kwart inch achter het oor. Franks rechterhand bevriest op de stuurknuppel en houdt de SPAD met de neus naar beneden. Zijn linkerhand heeft hij op de blipschakelaar; de rotatiemotor geeft vol vermogen. Vanaf driehonderd meter hoogte is de tijd tot de inslag drie seconden.

Het is altijd alsof ik erbij zit en het uren duurt.

De lucht is gevuld met rook en vlammen, kogels en vliegtuigen, krijsende motoren en ratelende machinegeweren. Ik schreeuw en vloek. Ik schop mijn vliegtuig in het rond om de Albatros in te halen, want wat er nu ook gebeurt, die klootzak moet dood.

De Albatros is een formidabele tegenstander, maar er zijn omstandigheden waarin de linnen bespanning van de vleugels de strijd opgeeft en de aerodynamica van de kist sloopt, waardoor die onbestuurbaar wordt.

Overigens werken diezelfde destructieve krachten ook op mijn vliegtuig. Maar eerst moet die Duitser dood. Hij zet een rol in en tegelijkertijd schopt hij tegen zijn richtingsroer. Daardoor gaat hij snelheid verliezen en zal ik hem voorbijschieten. Maar ik heb hem door. De Duitser voelt het gevaar en duikt. Maar het is te laat. De kogels scheuren de bovenvleugel van de Albatros open, raken de brandstoftank en de motor. De Albatros vliegt in brand, komt bijna tot stilstand. Terwijl ik hem inhaal, flopt hij op zijn rug en raakt bijna mijn SPAD. Ik zie het gezicht van de piloot. Hij tilt zijn bril op. Berustende ogen kijken me bijna berouwvol aan, alsof hij wil zeggen “Kijk naar deze ogen. Ik mag dan snel dood zijn, maar jij zult je deze ogen voor altijd herinneren.”

Al kon ik die boodschap toen nog niet ontcijferen.

De krankzinnigheid van ons leven. Je hebt gedood en bent trots. Je hebt je vriend gedood en wilt sterven. En dat terwijl je met tweehonderd kilometer per uur over de boomtoppen vliegt. Ik blijf laag en maak een scherpe bocht. Ik wil de plek waar Frank gecrasht is precies weten. Misschien heeft ie het overleefd. Misschien heb ik alleen zijn kist geraakt. Ik zoek de horizon af naar de rookpluim. Bijna recht vooruit.

In mijn ooghoek zie ik beweging. Een vijand. Een Fokker Driedekker. Hij komt uit de tegengestelde richting. Hij is ook op weg naar huis. Hij moet mij gezien hebben, maar hij doet geen enkele poging om in een schietwaardige positie te komen. We passeren elkaar. Hij salueert. Ik ook, maar dan is ie al voorbij.

Dat vreemde gevoel, je kent dat wel dat je iemand aan de overkant van de straat denkt te kennen en groet en je dan realiseert dat je hem niet kent en schielijk je hand terugtrekt, dat gevoel drong zich op.

Beneden zijn de loopgraven. Ze strekken zich aan beide zijden uit tot aan de horizon. Er krioelen duizenden mensen. Ik zie het vuur uit de lopen, de inslagen van de artilleriegranaten, ik zit veel en veel te laag. Ik kan de gore lucht ruiken. Je zal daar de hele dag in moeten zitten.

Als je hoog gaat vliegen, kun je anderen tegenkomen die wel op jacht zijn. Hier lijkt het veiliger. Helden van de boomtoppen noemde iemand het. Je bent een held als je levend thuiskomt was de redenering. Ik weet dat ik zo laag mogelijk moet gaan. Dan ben je zo snel dat ze je niet kunnen raken met hun geweren. Ik race nu vlak over de grond. Misschien vijftig meter hoog. Ik ga zo hard als ik kan. De rookpluim van Frank is niet meer de enige. Overal om me heen is nu rook, vuur. Waar is Frank?

Ik moet het opgeven, terug naar het veld. Beneden schiet het land voorbij. Het is eigenlijk geen land. Het is een bizarre open wond. Overal kraters, overal vernielde huizen, restjes van akkers. Overal loopgraven, kriskras door het land gegraven. De generaals zullen vast denken dat het strakke lijnen zijn die zij op hun kaarten tekenen, maar uit de lucht ziet het eruit alsof het papier met een bot mes is gesneden.

Ik denk dat ik het niet zie, maar ik zie het wel. Hier liggen lijken. Mensen, paarden, koeien en dan nog meer mensen. De gewonden heb ik voorbij zien komen, vrachtwagens vol. De lijken liggen meestal onder dekzeilen op de wagens. Die ruik je alleen maar. Wij staan erbij en kijken ernaar. Het heeft niks met ons te maken. Wij zijn de flyboys. Wij voeren onze eigen oorlog.

Nu raas ik over de hel, op weg naar huis, naar de gezelligheid van de messtent, naar de voortreffelijke cognac, naar de stoere verhalen, want als we daar zitten hebben we allemaal gewonnen, en naar Suzanne.

Het gebeurt met een simpele knal. Niet eens zo hard. De propeller staat stil. Olie slaat tegen de ruit. Die klootzakken hebben me geraakt. Ze doen dat gewoon voor de gein, schieten op de vliegtuigen. Ze weten dat ze kansloos zijn, maar als ze ons raken dan zijn ze meteen een echte kerel.

De vergelijking met een baksteen klopt. Ik zit in een baksteen met vleugels en val. Het is niet ver, een paar meter maar. Voor me uit zie ik een strook land tussen twee loopgraven. Er staan prikkeldraadversperringen. Ik heb geen keuze. Goeie landing Jefferson! Deze komt in de boeken. Ik weet zeker dat ik dat een fractie van een seconde heb gedacht.

Ik klim uit mijn kist en laat me op de grond vallen. Modder, die ongelofelijke stank. De kogels slaan in mijn SPAD. Dat gaat George niet fijn vinden denk ik nog vlak voordat de tank geraakt wordt en de zaak in de hens vliegt. Oké, weer een kist minder. George kan aan het bier.

Het lijkt wel alsof de realiteit niet tot me doordringt. Die realiteit is dat ik tussen de loopgraven lig, niet gewond ben, geen vliegtuig meer heb en geen notie heb waar ik ben. Ik kom omhoog. Onmiddellijk vliegen de kogels me om de oren. Ze hebben me zien vallen, ze weten dat ik nog leef. Ik kan hier nu blijven liggen tot het donker wordt en proberen te vluchten. Ze zullen dan misschien denken dat ik gewond was en nu dood ben. Niet meer bewegen.

Hoe laat is het eigenlijk? Ik lig op mijn buik een arm onder mijn hoofd. Als ik op mijn horloge wil kijken moet ik mijn hoofd optillen. Ik mag niet bewegen. Hoe laat was ik vertrokken? Net na zonsopgang. Uurtje gevlogen, nooit langer. Het is dus nooit later dan een uur of acht. Zon gaat rond acht uur weer onder en eer het donker is, is het tien uur. Veertien uur hier liggen. Misschien dat ik een dutje kan doen. De kist moet inmiddels zijn uitgebrand. Ik kan hem niet zien, lig de andere kant op, maar hoorde hem continu kraken. Het is nu stil. Heel in de verte hoor ik nog wat geweervuur.

Dan hoor ik bevelen. Links van me, waar de schoten vandaan kwamen. Duits, ik weet het zeker. Ik wil geen krijgsgevangene worden, dus moet ik hier weg. Heel langzaam til ik mijn hoofd op. Er gebeurt niks. Ze zijn met wat anders bezig, want ik hoor allerlei geschreeuw, bevelen lijkt mij. In tijgersluipgang, mijn lichaam zo laag mogelijk over de grond, verplaats ik me.

Nu ik het vertel lijkt het allemaal niks, maar de grond is pokdalig, er staan overal plassen, nergens is nog iets over van wat hier vroeger moet zijn geweest, een akker, een weiland. Ik kan niet ver vooruitkijken, dan komt mijn kop te hoog boven dit veld uit. Dus kruip ik blind voort. Ik glij in een diepe plas. Onder mij voel ik geen grond. Het is zacht, beweegt mee. Ik waag het mijn hoofd op te tillen en zie dat er twee benen uit de plas steken. Ik lig op een lijk.

Dan pas, nu pas, dringt het tot me door dat ik in een veld vol lijken kruip. Overal om me heen zie ik verscheurde mannen. Nu pas kijk ik in de halfgesloten ogen van een jongen, een kind. Hij heeft een grijns op zijn gezicht alsof er eindelijk gebeurt wat hij hoopt. Aan zijn uniform kan ik niet meer zien of hij vriend of vijand is. Geldt dat nog dan, nu, nu hij dood is? Is hij dan nog een vriend of een vijand?

Ik kruip verder. Vriend. Frank dringt zich op. Zou hij het hebben overleefd? Zou hij zijn geland? Of wil ik dat alleen maar hopen. Ik kruip steeds sneller, neem steeds meer risico. Ik moet besluiten of ik links of rechtsaf ga. Rechtdoor heeft geen zin. Een paard verspert de weg. Een dood paard. De berijder ligt niet veel verder, sabel in de hand, bevroren. Rechts hoor ik nog steeds niets. Links is allerlei gekletter te horen. Men bereidt zich voor op iets. Misschien wel een charge en dan lig ik in de weg.

Ik ga naar rechts. Het is niet ver, misschien vijftig meter. Dat lijkt niks maar er liggen rollen prikkeldraad, er liggen lijken, misschien liggen hier wel mijnen. Ik zie dat er bloed aan mijn handen zit. De plassen zijn niet alleen maar water, het is altijd bloed en water. Hoeveel dode gezichten heb ik nu gezien? Ik rol over de rand en val keihard op mijn rug in een lege loopgraaf. Er smeult verderop een vuurtje. Deze plek is pas kortgeleden verlaten. Door wie?

Het is vreemd ontspannen zoals ik hier loop. Dit is een Britse stelling, geweest. Ik moet zien dat ik eruit kom voordat de vijand zijn aanval inzet. Loop ik de goede kant op? Zijn er uitgangen? Er is een soort van deur. Erachter een gang. Die lijkt weg te lopen van de stelling. Ik volg hem. Hij wordt steeds smaller, de stank is niet te harden. Het lijkt wel of dit de latrine is. Nog een bocht en dan zie ik licht. Daar is de uitgang. Nog voor ik die bereik barst het artillerievuur los. Het licht wordt half verduisterd door vallend zand en hout. De stelling wordt aangevallen. Ik moet uit deze gang, maar dan moet ik ook die loopgraaf in.

Rennend bereik ik de uitgang. Op dat moment springen Duitse soldaten over de rand. Eentje ziet mij naar buiten komen en schreeuwt tegen zijn kompanen: ‘Engländer!’

En toen was ik dus krijgsgevangene. Niet dat dat veel voorstelt. Die jongens die hier in de loopgraven vechten vragen zich vooral af wat ze in hemelsnaam met je moeten.

Er lijken twee mogelijkheden te bestaan. Ze sturen je naar achter het front en zetten je gevangen of ze schieten je dood. Achteraf kun je daar heel ontspannen, bijna grappig over praten. Over hoe die mannen stonden te delibereren. Ze hadden wel wat beters te doen dan die vervuilde Engländer te bewaken. Ze moesten voort, ze waren aan de winnende hand. Ze stonden bij de ladder, klaar om uit de loopgraaf te klimmen en verder te vechten. Er werd heftig geschoten. De artillerie ging op volle toeren. Ik stond daar maar. En zij ook.

Ik wist zeker dat ze me dood zouden schieten. Althans, dat leek mij de meest voor de hand liggende optie als ik naar de koppen van die mannen keek. Tenslotte hadden wij nooit anders gehoord dan dat de Duitsers beesten zijn. Barbaren. Even schoot er een liedje door mijn hoofd. We dachten te weten dat de Duitsers dat altijd zongen. Ik neuriede het. Volgens mij herkenden ze het niet. Mocht ik dit overleven dan neem ik muziekles. Pianist in een kroeg. Hoewel, daar wordt ook nog weleens een kogel in aangetroffen. Wat moest ik anders dan zo denken? Mijn leven duurde misschien nog een paar minuten. Dan kun je maar beter vrolijk zijn.

Nu waren ze het zat. Een van hen trok zijn pistool, liep op mij af en richtte. De anderen lachten. Dus dit was mijn einde. Nou ja, zo moest het dan maar. Had ik Frank maar niet moeten vermoorden.

Met een keiharde klap stort alles in. Het wordt donker. Is dit de manier waarop ik doodga? Ik zie mijn leven niet aan me voorbijtrekken. Ik hoor geen engelen. Dat zijn meteen al twee flinke teleurstellingen. Daar reken je toch een beetje op, nietwaar? Zelfs doodgaan valt dus behoorlijk tegen. Ach, de kans dat ik in de hemel kom is toch al gering, na Frank en die anderen die ik de dood in joeg. Om van de kleinere zonden maar te zwijgen, toch Suzanne? Als ik Frank meetel ben ik een Ace. De hel in als Ace. Of geldt Frank niet? Ik heb het gevoel dat ik aan het stikken ben. Ik leef dus nog. Ik beweeg een arm, daar ligt iets overheen dat niet wil bewegen. Mijn benen reageren op mijn commando’s. Mijn rechterarm ook. Ik lig, zo voel ik, met mijn hoofd omlaag. Ik duw mijzelf omhoog. Dat gaat redelijk gemakkelijk. Ademloos voel ik licht op mijn oogleden. Ik vecht met mijn benen om los te komen, ruk aan mijn linkerarm en voel de last eraf glijden.

Alles doet pijn. Ik durf mijn ogen niet te openen, voel overal zand en puin. Eerst probeer ik weer adem te krijgen. Mijn mond zit vol zand. Ik spuug het uit. Probeer speeksel aan te maken om meer te spugen. Ik klap in mijn handen om het zand eraf te krijgen. Dat lukt en ik steek een vinger in mijn mond. Met het speeksel wrijf ik voorzichtig over mijn oogleden.

Weet ik veel of dit werkt. Een droge hand helpt net zo goed merk ik en ik open mijn ogen.

Overal om me heen dwarrelt nog stof. Er vallen stenen en balken uit de wand van de loopgraaf. Mijn ogen steken. Ik moet blijven knipperen om het stof eruit te werken. Ik voel steeds meer pijn in mijn hele lijf. Mijn hart lijkt uit mijn lichaam te willen springen. Ik slik en eet stof en zand. Om me heen zie ik een half ingestorte loopgraaf. Uit het puin steekt een stuk uniform. Duits. Ik trek eraan. Het is een jas. Veeg het zand van de jas en probeer de man uit te graven. Hij ligt met zijn hoofd voorover in het zand. Zijn lijf is warm, maar hij ademt niet. Ik probeer hem zoveel mogelijk te bevrijden. Draai hem een stuk om zodat zijn gezicht vrijkomt. Dan zie ik dat er een gapende wond in zijn hoofd zit. Ik laat hem los. Hij heeft een vriendelijk gezicht. Donkerblond haar. Een baard van een paar dagen. Veel ouder dan ik kan hij niet zijn. Hij is dood. Ik niet.

De anderen liggen vast ook onder het puin. De inslag van de granaat was nogal accuraat. Althans, als het een granaat van ons is geweest. Ik kijk de Duitser nogmaals aan en sluit zijn ogen. Hier lig je dan jongen. Je bent de vijand, maar je bent ook nog maar een ventje. Op zijn borst zit een insigne. Ik weet dat het niet mag, maar ik doe het toch. Ik trek het van de jas en steek het in mijn zak. Dan bedenk ik me dat ik niet alleen het insigne maar de hele jas wil hebben. Ik draai de man voorzichtig om en ga het gevecht aan om de jas uit te trekken. Hij is een lichte jongen. Ietsje groter dan ik dus de jas zal ruim zitten. Er zit geen vlekje op. Zonder te weten waarheen begin ik te lopen.

De loopgraaf is leeg. Hier en daar zijn resten van bewoning te zien. De mannen zijn vertrokken naar voren of naar achteren. Hoe verder ik loop hoe erger de stank is die mij tegemoetkomt. Ik loop een hoek om en de lucht slaat mij in het gezicht. Hier heeft de granaat de wand weggeslagen. Hier zaten een paar jongens bij elkaar toen het projectiel insloeg. Hoeveel het er waren kun je niet meer zien. Oh god, is het enige dat ik kan denken. Ik zeg het zelfs hardop, verschillende keren achter elkaar. De stank doet mijn ogen tranen. Dit waren mensen.

Ze worden opgevreten door een enorme zwerm vliegen. Hun ingewanden, hersenen, armen, benen, magen, darmen liggen in het rond. De hoofden, soms van de rompen gescheiden, tonen verbijstering en misschien wel berusting. Dat weet ik niet. Het is een anatomische les. Zo zien we er vanbinnen dus uit. De professor met de aanwijsstok ontbreekt. Dode jonge mannen. Ze marcheerden zingend naar het slagveld. Ze droomden van de overwinning en toen ze zagen in welke hel ze terechtkwamen droomden ze van thuis, van hun meisje, van het leven voordat ze geen leven meer hadden.

Ik moet hier weg. Ik kan niet anders dan de lijken als loopplank gebruiken. Het kraakt, sopt, alsof je over een modderig pad loopt. Een arm beweegt. Ik kijk omhoog. Er is een ladder. Ik klim uit de loopgraaf. Voor mij ligt het slagveld. Het is stil, verlaten. Een paar honderd meter voor me zie ik rook, beweging. Daar is het front nu dus. Langs de rand van de loopgraaf kruip ik. Soms sta ik op, loop, een gemakkelijk doelwit.

Het kan me niet schelen. Ik ben te vaak dood geweest.

De uniformjas is mijn redding, net zoals de helm die ik onderweg oppak. Niemand vraagt zich af wie je bent. Ik loop, soms tegen de stroom soldaten in. Soms schreeuwt een officier iets tegen me, maar dat negeer ik. Het regent pijpenstelen. Dat maakt me onzichtbaar. Iedereen loopt met zijn hoofd gebogen. De weg is nauwelijks begaanbaar. Vrachtwagens zitten vast in de modder.

Ik word onpasselijk als ik een vrachtwagen met gewonden op zijn kant zie liggen. Van de weg gegleden in een aanrijding met een die de andere kant op ging. Overal liggen zieke, gewonde, kermende mannen. Ziekenbroeders proberen ze te beschermen tegen de regen, ze wat comfort te geven, maar dat kan helemaal niet. De hospikken zitten onder het bloed en de modder. Een staat er, in de stromende regen, met zijn armen slap langs zijn zij, het hoofd naar de teisterende hemel gericht. Hij huilt onbedaarlijk.

Ik heb pijn aan mijn voeten.

Hoe kom ik in hemelsnaam aan de andere kant van linies? Ergens moet er een breuk zijn, een verbinding. Die vind ik als het donker is. Een vernietigd dorp. Aan mijn kant voel ik dat de vijand weg is. Vooruit? Welke kant op? Als ik me in een huis verschans en naar de eerste verdieping klim, kan ik over het slagveld uitkijken. Nog geen honderd meter voor me is een stelling. Er wappert een regimentsvlag. Gerafeld, maar onmiskenbaar Brits.

Schreeuwend ren ik door het niemandsland. In mijn haast vergeet ik de jas uit te trekken.

We staan met zijn allen om de grote eettafel. De kok heeft zichzelf weer overtroffen. Iemand heeft een wijnkelder geplunderd. Het feest kan beginnen. Als je naar de dis zou kijken wist je niet dat het oorlog is.

Het regent nog steeds. De tenten zijn klam en vochtig en stinken. Een goed diner met een goed glas past wel. Er kan niet worden gevlogen. Dit zijn de dagen die de statistieken opvrolijken. Geen doden, geen gewonden, geen vliegtuigen verloren. Dat er ook geen vijanden zijn vernietigd, is dan weer jammer.

Drie dagen was ik onderweg in vrachtwagens, liep kilometers, reed mee in de zijspan van een motorkoerier. Regen, onweer, kou. Ik sliep als een zwerver in de puinhopen. Doorweekte schoenen, bloedende voeten. Dat was misschien wel het ergste. Honger ook, maar die voeten dat was de hel.

Ik hoopte dat mijn squadron nog op dezelfde plek zou zitten. Ik was zeiknat toen ik eindelijk aankwam. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, ontving de commandant me. “Gefeliciteerd”, zei hij.

Een warm bad, een schoon uniform, nieuwe schoenen. Ik was er weer helemaal. Zakte neer op de bank. Nam een borrel. Vroeg wat er allemaal gebeurd was. Weinig. We waren jou kwijt en Ronald, je weet wel dat gozertje uit Bristol die zo leuk piano speelde, en Frank. Misschien komt Frank ook nog terug probeerde ik. Nee, we kregen zijn plaatje al opgestuurd. Ik neem een ferme slok. De dagen dat ik onderweg was, hoopte ik steeds dat Frank hetzelfde wonder was overkomen als mij. Nee dus. Verdomme. Ik blijf maar vloeken, voel tranen opkomen, verdring ze, ram mijn vuisten in de zitting. ‘Ik was ook bijna dood,’ zeg ik.

De anderen kijken meewarig naar me. Ja, het is jammer van die jongens. En we zijn allemaal bijna dood. Morgen kunnen we weer vliegen, dan zullen we die klootzakken wat laten zien. Kom, drink op, we hebben nog veel meer.

Terwijl we het glas heffen, zingen we een lied. Hurray for the last man to die. Het is een cynisch kreng van een lied. Het voorspelt de dood van ons allemaal. Het is de waarheid.

Ik kijk naar het bed van mijn slapie, van Frank, van de enige vriend die ik in deze hel had. Ik loop naar zijn kastje. Dat is al leeggehaald. Alleen de foto van het meisje hangt er nog. Blond, mooi, god wat is dat een mooi kind. Ze zouden trouwen. Frank kon fijn over haar vertellen. Ze zal wel een leuke vent vinden. Ik steek de foto in mijn zak.

‘Godverdomme!’ schreeuw ik, wel tien keer. Ik krijs en jank en schop tegen de kasten. Ze komen me halen. Zetten me op een stoel in de mess. Wat is er met je zou een krankzinnige vraag zijn. Die stellen ze dan ook niet. Ik kan er niet over vertellen. Frank, ik heb Frank vermoord, maar ik krijg het mijn bek niet uit. Tegelijkertijd zie ik de lijken, de wonden, de huilende mannen, hun lege ogen. Die heb ik vast ook.

We nemen nog een borrel. De CO snapt het wel. Shellshock zie ik hem denken. Hij heeft gelijk.

Nog twee dagen en ik vertrek naar Boulogne. Daar schepen we in voor de reis naar huis. Ik vraag aan de CO om niet meer te hoeven vliegen. Zeg dat ik bang ben. Nerveus. Hij stuurt me naar de medicijnman. Die geeft me een poedertje dat ik met water moet innemen. Ik word er raar van. Blij, opgewonden, energiek. En als het uitgewerkt is, ben ik weer terug bij af. Ik krijg een flink rantsoen mee voor de reis.

Ik hang over de reling. Voor de vierde keer kots ik me helemaal leeg. Ik had gewoon in Frankrijk moeten blijven. Dan was ik tenminste op een ordentelijke manier doodgegaan. Nu sterf ik misselijk, ziek en vooral heel langzaam. De zee is sinds we uit Boulogne vertrokken steeds wilder geworden. Ik haat de zee nu. Op de heenweg naar Engeland was het heerlijk. We lagen in de zon en kaartten. Heel relaxt was die reis. Nu slaan de golven steeds weer keihard over de boeg van het schip. Uit de schoorsteen komt een dikke, zwarte walm. De motoren draaien vol vermogen zeggen ze, maar volgens mij gaan we geen meter vooruit. Gisteren meldden ze al dat de reis een dag langer zou duren. Of misschien wel twee.

Ik probeer maar een tijdschrift te lezen of een boek – een boek, dat is lang geleden. Ze hebben hier boeken aan boord. Ik greep maar wat uit de kast. De helft lag overigens over de grond, want die was door de zeegang uit de kast gevlogen. Great Expectations van Charles Dickens. Een of andere Engelse schrijver. Ik vond de titel wel uitdagend. Een verhaal over een arme jongen die een goeie opleiding krijgt door een vage weldoener. Het zal wel verkeerd aflopen. Zo hoort dat toch in boeken?

Ik heb het dan slecht door de zeeziekte, mijn lijf is compleet en gezond. Ik kan normaal ademen, kan horen, kan zien, kan lopen en lachen, al is dat laatste het moeilijkst. Het schip is volgeladen met jongens die er veel slechter aan toe zijn dan ik. Veel, veel slechter. Het hele dek staat vol met brancards. Jongens zonder armen of benen. Ik zag een man met alleen een romp. Wat heeft het voor zin door te leven als je er zo bij ligt? Maar hij lag te kletsen met zijn buurman, blind, een arm, linker onderbeen weg, en ze hadden het heel gezellig.

Als ze lopen dan hoesten ze, of dan staan hun ogen vol tranen. Ik ben al twee keer door een blinde omvergelopen, door het slingeren van het schip kunnen die jongens helemaal geen koers houden.

Als we de lichaamsdelen zouden verdelen en zo de incompleten weer compleet zouden maken, dan zouden we minstens honderd rompen en hoofden overboord moeten gooien. Dat zal wel tegen de conventie van Geneve zijn, vrees ik. Ik realiseer me dat ik vooral de verschrikkingen zie. Terwijl er genoeg mannen zijn waar het prima mee gaat. Tijdens het eten, door het stampen en slingeren van het schip moet je je bord en je glas vasthouden, dat is moeilijker dan een kist landen, wordt er gebabbeld. Iedereen is een held. Iedereen heeft tientallen Duitsers gedood. Iedereen heeft het erger meegemaakt dan de ander. Zo praten we de ellende van ons af. Maar als je kijkt naar die koppen, als je kijkt naar de trillende handen, als je in hun ogen kijkt als ze zwijgen, dan zie je dat ze net zo zwaargewond zijn als die jongens aan dek. Net zo ziek en verward zijn als ik.

Ik zou in hun hoofd willen kijken of het daar ook zo een zooitje is. Vragen naar de pijn van een ander doe je niet. Dat wil je misschien om je eigen pijn te begrijpen, maar wij zijn mannen, dapper, sterk, we hebben de oorlog, de waanzin overleefd. De pijn is onbelangrijk, die is alleen van ons. Je kunt toch niemand uitleggen hoe het is om je beste vriend dood te schieten. Hoe het is om iedereen om je heen in bloed en pulp te zien veranderen.

Dus drinken we en gebruiken we de geneesmiddelen die de hospikken ons meegaven. Een wit poeder. Het werkt. Dus liggen we als Maleiers zo bezopen op het dek als de nacht valt. Ik durf niet in de hangmatten te gaan liggen als ik veel gedronken heb. Het is donker daar beneden. Als je je ogen opendoet, is het net zo donker als wanneer je ze dicht hebt. Dan komen de spoken je nacht verzieken. Combineer dat met het effect van de drank en het witte poeder en je zou jezelf voor je kop schieten.

Wij officieren worden ook geacht orde te houden. Daar begin ik dus niet aan. Ik heb de strepen van mijn uniform gehaald om het gezeik van de nog hogeren voor te zijn. Nu ben ik helemaal niemand. Alleen mijn vliegerinsigne zie je. Misschien was dat niet zo’n goed idee. Ze kijken vaak meesmuilend naar je. Omdat wij lekker achter de linies waren en een beetje stoer rondvlogen. Ze denken dat het een feestje was, onze oorlog. Ze weten niet dat elke seconde terreur was. Dat zal voor hen ook gelden. Tien dagen in de loopgraaf, vier dagen in een rustplaats en dan weer tien dagen vechten om uiteindelijk een week “vrij” te hebben. Wij hadden nooit vrij. Hoewel wij ’s avonds naar Suzanne konden.

Daar hebben we het nog niet over gehad en daar ga ik niet veel over zeggen, maar als een ding van onze lijven het nog prima deed, dan was dat onze pik. Als het niet over de oorlog ging, dan ging het over neuken. Over de avonturen die de mannen hadden meegemaakt in de bordelen achter het front. Als je ze moest geloven, hadden ze zich helemaal te pletter geneukt, was er geen maagd meer te vinden in Frankrijk en België. Ik weet het, zo zijn mannen.

Er gebeurde nog veel meer, zeker op het schip. Allerlei barrières leken weg te vallen. Ik wil dat jullie het weten, maar ik kan er verder niks over zeggen, maar mannen die het met mannen doen, die mannen verkrachten, die je pakten als je onder de douche stond, het was niet abnormaal, het was de enige mogelijkheid om de explosief opgekropte spanning te ontladen. Je zag het aan dader en slachtoffer of aan dankbare partners als het gebeurd was. Een wonderlijk mengsel van vreugde, ontspanning en ook verdriet en spijt en schaamte.

We zouden bij aankomst allemaal gecheckt worden op syfilis en andere ziektes. Dat lijkt mij een goed idee.

© GVMedia 2021

Gebroken vleugels

Take these broken wings

And learn to fly again

Learn to live so free

Auteur: Leo van der Goot

Redactie: Wouter ter Reehorst, Liesbeth Korsman

Eindredactie: Liesbeth Korsman

Vormgeving: Willeke Vrij Vormgeving

Foto omslag: Sammy Williams - Pixabay.com

Auteursfoto: Eigen archief

ISBN: 978-90-5599-364-2

Geraadpleegde literatuur

Janes Fighting Airplanes of World war One

Pat Barker, Regeneration

Don Dwiggins, The Barnstormers

Bill Rhode, Baling Wire, Chewing Gum and Guts

Bill Rhode, Flying Devils

Carl Cleveland, Upside down Pangborn

Norman McMillan, Wings of Fate

Walter Leigh, A Soul In The Wires

Paul O’Neil, Luchtacrobaten en Recordjagers

Songtekst cover

Page, George & Lang, Kahlil Ghibran en Mr. Mister

Met dank aan

Wouter ter Reehorst, want hij had het oorspronkelijke idee

José van der Ven, voor de tijd en ruimte

Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden.

Deze rechten berusten bij Stichting GVMedia en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(s) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende (druk)fouten en onvolledigheden.

E-mail: welkom@gvmedia.nl

Website en webshop: www.gvmedia.nl

Facebook: Uitgeverij GVMedia