IN HAAR VOETSPOREN

IN HAAR VOETSPOREN

Op zoek naar onze voormoeders

Maite De Beukeleer & Maarten Larmuseau

Met medewerking van Lise Hellemans

STERCK & DE VREESE

Aan Lucrece Lernout en Carolina Andries, onze voormoeders.

© 2021 Maite De Beukeleer & Maarten Larmuseau | uitgeverij Sterck & de Vreese

Omslagontwerp: Barbara Jonkers
E-book: Elgraphic

ISBN 978 90 5615 826 2
NUR 680

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgeverij Sterck & de Vreese, postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland – info@sterckendevreese.nl.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van de in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Sterck & de Vreese.

Sterck & de Vreese is onderdeel van 20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.sterckendevreese.nl

INHOUD

INLEIDING

LISA’S LANGE WEG

1BEVANGEN DOOR DE STIKGAZE

Sigarendoosjes vol bidprentjes en krantenartikelen

‘Dat zij hunner duivel ontbonden’

De rare geur tijdens het melken van de geit

Een schadevergoeding van 800 frank per jaar

Traumaverwerking

Hoe houd je de herinnering levend?

ZELF AAN DE SLAG

2EEN STAPEL POSTKAARTEN VAN DE ONGELETTERDE ROOS

Een familiegeschiedenis

Terug naar de bronnen

Het ‘vibroon’

Moeder Roos

Vragen die blijven

ZELF AAN DE SLAG

3‘VIVENT EN CONCUBINAGE’: EEN VOORMOEDER MET EEN GEHEIM VERBORGEN IN HET DNA

Geruchten, roddels en geheimen

In concubinaat met een brouwersgast

Ons levend archief

Een oplossing vanuit de biologie

Van je voormoeders ben je zeker

Gevoeligheid

ZELF AAN DE SLAG

4TANTE NONNEKE VAN TRANSVAAL

Van foto naar familiegeschiedenis

Een sprong in het onbekende

‘Den Transvaarschen Oorlog’

Mère Marie de Saint-Pierre

De koffietafel

ZELF AAN DE SLAG

5PALMYRE FROM POOR LITTLE BELGIUM

‘Belangrijke mensen’ in Amerika

Oorlog en kant

‘The Belgian expert’

De terugkeer uit Amerika

ZELF AAN DE SLAG

6DOSSIER 2835: DE HEKSENMOORD IN ONKERZELE

Een gruwelijke moord in de Denderstreek

Het slachtoffer zelf aan het woord

De laatste sacramenten

Getuigenissen

Was Berlinde behekst?

De veroordeling

Hoe leeft deze geschiedenis verder?

Een marktlied als uitsmijter

ZELF AAN DE SLAG

7EEN SPEELVROUW IN DE PAROCHIE VAN MISERIE

De Duvelshoek

Van de Duvelshoek naar de Parochie van Miserie

Een genealogische verrassing in Noord-Frankrijk

ZELF AAN DE SLAG

8HET LEMKE ZOND ZIJN DOCHTERS UIT

Locatie als vertrekpunt voor een familiegeschiedenis: het Lemke in Elen

Anna Maria Lucas, beter gekend als Masseur Maria Helena

Onder Frans bewind

De zusters Deckers

ZELF AAN DE SLAG

BIBLIOGRAFIE

BRONNEN

ILLUSTRATIES

EINDNOTEN

In haar voetsporen zou nooit tot stand gekomen zijn zonder de hulp van heel wat fantastische mensen. We denken hierbij in de eerste plaats aan de nakomelingen van de vrouwen in dit boek: Gerda Belaen, Greet Jennen en Luc Int Panis, Gilles Otten en Maurice Göttgens, An Cool en Walter Sluydts, Dirk Meire, Petra De Cremer, Rita Pierar, en Jan Deckers. Enkel dankzij hun gastvrijheid, hun enthousiasme en uiteraard hun verhaal konden we deze bijzondere maar onbekende vrouwen de aandacht geven die ze verdienen.

Daarnaast zijn we ook erg dankbaar voor de waardevolle hulp die we kregen van zuster Monica Alexander, Dominique Barri, Paul Behets, Christophe Bellens, zuster Denise Boardman, Marie Boz, Giele Cools, Lillybeth De Beukeleer, Freddy De Chou, Christophe De Coster, Alessandra De Mulder, Christian Declerck, Peter Eyckerman, Marinus Flokstra, Jan Geypen, Johnny Gouwy, Lieve Hertens, Silke Huybrechts, Hendrik Larmuseau, Sandra Loos, zuster Shelagh Mary, Evelyn McMillan, zuster Kathleen Mitchell, zuster Colleen Moore, Kristof Papin, Werner Peene, zuster Maria Pernet, Sarah Princen, Annemie Swillens, Willy Tillie, professor Stefaan Top, Rob Trobleyn, Eric Vande Casteele, Fhilip Vannieuwenhuyze, Vincent Van de Putte, Piet van den Berg, Dr. Wim Van den Dooren, Felix Waldack, Tom Wenseleers, erfgoedkring De Roede van Harelbeke en de Stichting Edmond Delhougne (Roermond, Nederland).

Zoals uitdrukkelijk gevraagd, vermelden we in het hoofdstuk ‘“Vivent en concubinage”: een voormoeder met een geheim verborgen in het DNA’ geen volledige eigennamen van betrokken voorouders of concrete historische akten.

INLEIDING

LISA’S LANGE WEG

In 2019 wandelden we van Frankrijk naar Spanje, langs de Vermiljoenkust. Het twaalf kilometer lange pad dat ons leidde, vertrekt in Banyuls-sur-Mer en komt aan in Portbou. Het verschil tussen het hoogste en laagste punt bedraagt zo’n zevenhonderd meter, de weg is op geen enkel moment vlak en bij elke stap moet je opletten dat je je voet niet verzwikt. Hoewel het zeker niet het zwaarste wandelpad in Europa is, zijn conditie en doorzettingsvermogen nodig om de tocht tot een goed einde te brengen.

Het is een pad met een geschiedenis. Toen het Duitse leger in 1940 Frankrijk binnenviel, zagen heel wat mensen zich genoodzaakt om te vluchten. Verschillende intellectuelen, journalisten, verzetsstrijders en anderen wilden hen graag helpen. Een van hen was Lisa Fittko, een Joods-Hongaarse verzetsstrijdster. Zij begeleidde vluchtelingen vanuit Banyuls naar Spanje, van waaruit ze via Portugal naar de Verenigde Staten zouden kunnen vluchten. Op haar eerste tocht nam Fittko onder anderen Walter Benjamin mee, een Duitse, Joodse en marxistische filosoof die al sinds 1933 in Parijs woonde. Met niets dan vooraf meegegeven mondelinge instructies leidde ze de groep door ijskoud, onherbergzaam gebied. Ze werden echter betrapt door de Spaanse politie en tijdelijk in een hotel in Portbou geplaatst, met de bedoeling hen de dag daarna terug naar Frankrijk te sturen. Walter Benjamin vreesde als Duitser dat het Franse Vichy-regime hem zou uitleveren aan zijn moederland. Daarom pleegde hij diezelfde avond nog zelfmoord. Hij werd, zowel omwille van zijn invloedrijke denken als zijn tragische lot, de bekendste vluchteling die Lisa Fittko probeerde te redden.¹

Tijdens de oorlog werd de route de F-route genoemd, met de F van Fittko. Vandaag staat het wandelpad bekend als de Chemin Walter Benjamin. Op de infobordjes langs de route wordt voornamelijk stilgestaan bij Benjamins filosofie en laatste reis. En Lisa Fittko dan? Haar naam wordt nergens vermeld. Tijdens onze eigen tocht zagen we dat één wandelaar die ons voorging zijn of haar verontwaardiging hierover niet onder stoelen of banken kon steken. We lazen slogans als: ‘It’s the “path of Walter Benjamin”, but Lisa Fittko made it possible!’ en ‘Tell her story, not only history.’*

‘Via deze weg vluchtte Walter Benjamin voor de nazi’s naar Spanje (24 september 1940).’ De infoborden langs de Chemin Walter Benjamin vertellen het verhaal van Benjamins vlucht, maar de naam van de vrouw die dit mogelijk maakte, wordt nergens vermeld.

Hoewel Walter Benjamin zeker een vermeldenswaardig personage is in het verhaal van de F-route, is het opmerkelijk dat de vrouw die de vele ontsnappingen mogelijk maakte zelfs niet genoemd wordt. We volgen de route niet in de voetsporen van de eigenlijke protagonist, maar in de voetsporen van iemand die een bijrol speelt.

Het verhaal van Lisa Fittko is helaas geen unicum. Je kan het verleden vanuit verschillende invalshoeken bekijken, maar lang sprong vooral het maatschappelijk dominante perspectief eruit: dat van de witte, welgestelde man. Op academisch vlak is er de voorbije decennia veel veranderd en is er tegenwoordig voldoende aandacht voor groepen die lang in de marge van de geschiedschrijving stonden. Zijn deze perspectieven ondertussen ook doorgedrongen in de niet-academische geschiedschrijving, zoals heemkunde, streekgeschiedenis en genealogie? Wat vrouwen betreft verwacht je van wel: ze maken namelijk de helft van de bevolking, de helft van onze stamboom uit. Ze hebben zelfs de helft van ons erfelijk materiaal doorgegeven.

Via deze moeilijk begaanbare weg leidde de Joods-Hongaarse verzetsstrijdster Lisa Fittko tijdens de Tweede Wereldoorlog talloze vluchtelingen de Spaanse grens over.

Toch stellen we vast dat genealogie nog al te vaak vanuit een voornamelijk mannelijk perspectief wordt geschreven. Het is frappant dat de term ‘voorvader’ ingeburgerd is, maar ‘voormoeder’ nog maar heel recent aan het woordenboek toegevoegd werd. Het woord klinkt voor velen ook erg onwennig. Nochtans heb je evenveel voormoeders als voorvaderen!

Er is geen eenduidige sluitende verklaring voor dit fenomeen, maar vaak gaat bij het uitoefenen van genealogie onbewust meer aandacht naar de mannelijke lijn. Lange tijd was de algemene regel in België om familienamen door te geven van vader op kind. Sinds 2014 is dit wettelijk niet meer verplicht, maar ouders kiezen traditioneel meestal nog enkel voor de familienaam van de vader. Als je weet dat het initiatief om een stamboom op te stellen vaak vanuit een familienaam vertrekt en ook familieverenigingen meestal rond één familienaam draaien, besef je al gauw dat vrouwen vanzelf minder aandacht krijgen. De gedeelde familienaam maakt opzoekingen in archieven ook eenvoudiger: je vindt gemakkelijker bronnen terug als je steeds naar dezelfde familienaam moet zoeken, dan wanneer je elke generatie een nieuwe moet zoeken, zoals bij de directe vrouwelijke lijn het geval is. Zelfs om verre verwanten te vinden in de buurt of via sociale media, zal je je automatisch richten op personen met eenzelfde familienaam. Zeker als de familienaam relatief weinig voorkomt, zal een verwantschap vermoed worden en is het een leuke uitdaging om de genealogische link te vinden.

Stamboomonderzoek kan je ook verbreden met het opstellen van een familiegeschiedenis. Een stamboom is immers louter een opsomming van personen en gegevens van hun belangrijkste levensfases, maar een familiegeschiedenis vertelt het bredere verhaal achter deze personen. Vaak wordt de stamboom omschreven als het skelet, dat vervolgens aan de hand van de familiegeschiedenis aangekleed wordt tot een lichaam van vlees en bloed. Wanneer iemand zijn of haar familiegeschiedenis schrijft en er bepaalde personen uitlicht, zegt hij of zij daarbij eigenlijk: ‘Dit zijn de voorouders die ik belangrijk vind en die we zeker niet mogen vergeten.’ Helaas lijken vrouwen ook in deze familiegeschiedenissen in de minderheid te zijn. Een veelgehoord argument hiervoor is dat er nu eenmaal minder bronnen zijn om op zoek te gaan naar voormoeders. Vrouwen komen bijvoorbeeld niet voor in militieregisters, want ze gingen niet naar het leger; namen zogezegd minder deel aan het publieke leven, want ze waren voornamelijk huismoeder; en vrouwelijke artsen, politici of wetenschappers waren al helemaal de uitzondering. In haar analyse van het leven van achttiende-eeuwse Europese vrouwen schrijft Margaret Hunt terecht: ‘[…] it was harder to make a visible and individual imprint upon history when one was excluded from many of the activities by which men made their name.’²* Waarom zou je op zoek gaan naar een simpele huismoeder, die bovendien amper in de bronnen terug te vinden is?

Uiteraard was niet elke voormoeder uitzonderlijk, of maakte zij tijdens haar leven iets spectaculairs mee, maar ook niet elke voorvader was in die situatie. Net zoals vrouwen zijn er voldoende mannen over wie weinig boeiends terug te vinden is in archieven. Ook dat er veel minder bronnen zouden zijn om voormoeders te traceren, kan worden tegengesproken. Je vindt vrouwen inderdaad niet altijd terug in dezelfde (gekende) bronnen als mannen, maar er bestaan heus wel meer bronnen dan enkel de akten van de burgerlijke stand en bevolkingsregisters om op zoek te gaan naar voormoeders. Wie weet wat voor verhalen er voor altijd verborgen blijven wanneer je er niet naar op zoek gaat.

Gelukkig is er onder genealogen en geïnteresseerden in familiegeschiedenis een groeiende aandacht voor voormoeders. Een belangrijke hefboom in Vlaanderen was het burgerwetenschappelijk project MamaMito, dat in 2020 werd gelanceerd. Het brede publiek werd aangespoord om op basis van de originele bronnen heel specifiek hun maternale stamlijn op te zoeken en deze voor genetisch onderzoek ter beschikking te stellen. Maar liefst 7.850 Vlamingen zochten in dit kader hun voormoeders op. Zo’n 60 procent van de deelnemers was vrouw. Dat verhoudingsgewijs zo veel vrouwen deelnamen, toont vooral aan dat het project een gevoelige snaar had geraakt. Zo vertrouwde deelneemster Gina ons toe: ‘Dat de vrouwen in de stamboom eindelijk eens in het zonnetje staan, zal vele vrouwelijke genealogen plezier doen.’³ Het grote succes van MamaMito was ook de onmiddellijke aanleiding voor het gekende genealogische tijdschrift Vlaamse Stam om in januari 2021 voor het eerst een themanummer te wijden aan vrouwen in de familiegeschiedenis. We zijn erg blij met deze groeiende aandacht voor de vrouw, want we zijn ervan overtuigd dat verschillende perspectieven samen een vollediger verhaal kunnen vertellen.

Met dit boek willen we de genealoog, en bij uitbreiding elke amateurhistoricus, dan ook verder aanmoedigen om de (familie)geschiedenis te bekijken vanuit een vrouwelijk perspectief. Met de juiste handvatten vind je in elke stamboom en in elke gemeente verschillende interessante vrouwen die een verhaal te vertellen hebben. Helaas hebben we tijdens de voorbereiding van dit boek opgemerkt dat het soms nog ontbreekt aan deze handvatten. Op zoek naar voorbeelden van een vrouwelijk perspectief in familieonderzoek lanceerden we een oproep via sociale media. We mailden ook heemkundige en genealogische kringen in Vlaanderen met vragen naar verhalen rond interessante voormoeders uit hun streek. We kregen heel wat positieve reacties, maar geregeld liet men ons ook weten dat het vaak nog een uitdaging was om genealogisch onderzoek vanuit een vrouwelijk perspectief te benaderen. Vooral beginnende genealogen weten nog niet altijd hoe ze op zoek moeten gaan naar de levensverhalen van vrouwen in hun stamboom. Vandaag kan je de zoektocht naar voormoeders dan ook nog vaak vergelijken met het leggen van een puzzel zonder voorbeeldfoto op de doos: je mist het totale plaatje, vraagt je steeds af of je het wel goed doet en of je alle stukjes wel hebt.

In dit boek volgen we acht genealogen in hun zoektocht naar een betekenisvolle voormoeder. We gaan met hen in gesprek over wie deze vrouwen waren en wat zij voor hen vandaag nog betekenen. Het resultaat is een reeks verhalen die ongetwijfeld emoties oproepen en smaken naar meer.

Het gaat stuk voor stuk over doodgewone maar toch buitengewone vrouwen. Buitengewoon, omdat het inspirerende vrouwen zijn met een niet-alledaags verhaal, maar ook doodgewoon, omdat wat hen overkwam vele vrouwen in de geschiedenis overkwam. We kiezen bewust niet voor adellijke dames, bekende artiestes of vrouwen die een belangrijke rol in de nationale of regionale geschiedenis speelden – daar bestaan al voldoende andere publicaties over. We menen overigens dat zulke verhalen niet onmiddellijk warm maken om zelf op zoek te gaan naar eigen voormoeders. Integendeel, wanneer je leest over uitzonderlijke vrouwen als de eerste vrouwelijke doctor in de rechten Marie Popelin, de eerste vrouwelijke minister Marguerite Legot, of schilderes Michaelina Wautier, denk je namelijk al gauw: zoiets vind ik toch nooit in mijn eigen stamboom, dus waarom zou ik dan op zoek gaan naar mijn voormoeders en vrouwelijke verwanten? Met dit boek willen we net aantonen dat ook de niet-uitzonderlijke vrouwen het verdienen om in de schijnwerpers te staan. Mark Manson, auteur van The subtle art of not giving a fuck, vat het samen als: ‘We’re all, for the most part, pretty average people. But it’s the extremes that get all of the publicity.’⁴*

We brengen twee verhalen uit de Eerste Wereldoorlog, over twee vrouwen die ogenschijnlijk niets met elkaar gemeen hebben, maar toch allebei een gezicht geven aan zowel brave little Belgium als poor little Belgium. Aan de ene zijde heb je Adronie Callens, een burgerslachtoffer dat overleed na een gifgasaanval. Ze slaagde er nog in met haar kinderen te vluchten, maar alle hulp kwam te laat voor haar. Aan de andere zijde heb je Palmyre Schepens, een self-made woman die naar de overkant van de oceaan reisde om in de Verenigde Staten Belgische kant te verkopen ten voordele van het door oorlog getroffen België. De Groote Oorlog was een loopgravenoorlog, wat meteen beelden oproept van mannen in erbarmelijke omstandigheden. Maar het was ook een totale oorlog, waarbij de hele samenleving getroffen werd en betrokken was. Soms aan het front, soms aan het ‘thuisfront’, en soms ver weg van beide, kwamen ook vrouwen in een veelheid aan rollen terecht. Die van Adronie en Palmyre zijn er maar twee.

We vertellen ook over het wel en wee van enkele zusters die in heel verschillende omstandigheden terechtkwamen. Zuster Maria Helena Lucas trad in de late achttiende eeuw in in een Limburgs klooster, maar had nooit kunnen verwachten dat ze bij de laatste leden van haar eigen congregatie zou horen. Kort na de verovering van het gebied door het Franse leger werd haar klooster namelijk opgeheven en keerde Maria Helena terug naar het boerenhof van haar familie. Een kleine honderd jaar later trok de jonge missiezuster Marie de Saint-Pierre naar Zuid-Afrika om er scholen op te richten. De verhalen van de zusters tonen aan dat geen enkele protagonist onderverdeeld kan worden in categorieën als ‘sterk’ tegenover ‘zwak’, of ‘ondernemend’ tegenover ‘ondergaand’. Hoewel zuster Maria Helena haar eigen kloostergemeenschap ontbonden zag worden onder Frans bewind, lezen we ook hoe ze niet bij de pakken bleef neerzitten en actief op zoek ging naar financiële steun. Missiezuster Marie de Saint-Pierre toonde zich dan weer moedig door naar het onbekende te reizen, maar bleef wel steeds binnen de structuren van de congregatie werken.

We dagen ook categorieën als ‘goed’ en ‘slecht’ uit, waarbij ook moeilijke thema’s als overspel, criminaliteit of prostitutie niet worden ontweken, zonder een oordeel te vellen over de vrouwen die ermee in aanraking kwamen. Zo zoeken we samen met Gilles Otten via genetisch genealogisch onderzoek uit of zijn voormoeder Maria een buitenechtelijke relatie had in Antwerpen, ver weg van haar Duitse echtgenoot. Er heerste heel wat emotionele geladenheid onder de familieleden van Gilles toen het resultaat bekendgemaakt werd. Wanneer we echter dieper in het verhaal duiken, kunnen we de keuzes van Maria al wat beter kaderen. Het hoofdstuk over Maria zet meteen ook enkele ethische discussies op scherp, bijvoorbeeld over familiegeheimen en DNA-analyses. Wil je alles wel weten? En wat doe je met onverwachte of zelfs schokkende resultaten?

Tragisch is ook het verhaal van Katerina De Turck, een vermeende heks die in de vroege negentiende eeuw door haar buren doodgemarteld werd. Hoewel hekserij in die tijd niet meer als misdaad beschouwd werd, zat het nog steeds diep geworteld in het volksgeloof. Katerina was een willekeurig slachtoffer, maar eigenlijk is het een verhaal zonder winnaars. Opvallend is bovendien dat de mannelijke en vrouwelijke dader een andere straf krijgen in het moordproces, wat aantoont hoe mannen en vrouwen in de rechtspraak en in de maatschappij anders behandeld werden.

Ongeveer tegelijkertijd met Katerina leefde Maria Barbara Kabalt, de dochter van een Italiaanse poppenspeler. Ze reisde door de hele Lage Landen als straatzangeres, kreeg kinderen met twee mannen en huwde met een derde, en overleed uiteindelijk kort na de geboorte van haar laatste kindje. Ondanks haar spannend ogende leven geeft het levensverhaal van Maria Barbara vooral een gezicht aan arme volksbuurten, veel te vroeg gestorven kinderen, en de malaise die soms schuilging achter een façade van optredens en amusement.

Tot slot hebben we de al even spannend ogende carrière van Rosalia Warrens, een ongeletterd Zeeuws meisje dat het schopte tot kinderverzorgster bij bekende ondernemersfamilies. In de late negentiende eeuw reisde zij met deze families door heel Europa. Dankzij de vele ansichtkaarten die ze stuurde en ontving, krijgen we een unieke inkijk in haar avonturen, die tot vandaag bij haar nakomelingen tot de verbeelding spreken.

Er zijn uiteraard nog ontelbare andere verhalen die verteld moeten worden. De keuze voor onze acht verhalen baseerden we op verschillende criteria. Zo vinden we het belangrijk om vrouwen uit verschillende Vlaamse regio’s te belichten, en zowel vrouwen in de stad als op het platteland. Ruimte is vrijwel altijd een factor die handelingen stuurt en de beleving daarvan bepaalt. We kijken uiteraard ook verder dan onze eigen landsgrenzen en brengen enkele verhalen waarin migratie minstens een bijrol speelt. Ook op sociaaleconomisch vlak trachten we een mooie doorsnede te maken. Zo hebben we bijvoorbeeld Palmyre Schepens, die zich tijdens de Eerste Wereldoorlog ontpopte als zakenvrouw, maar ook Maria Barbara Kabalt, die een leven vol armoede en ellende kende. We hebben onze verhalen ook sterk gespreid in de tijd. We concentreren ons hierbij op de afgelopen tweehonderd jaar, omdat die familiegeschiedenissen en verwantschappen door de huidige generatie nog als dicht worden beschouwd. Onze ‘oudste’ vrouw, zuster Maria Helena Lucas, werd geboren in 1752. Aan de hele andere kant van de tijdlijn zit Palmyre Schepens, overleden in 1956.

Onze verhalen zijn uiteraard familiegeschiedenissen, en vaak ook lokale geschiedenissen. Maar we gaan ook verder dan dat, door te kiezen voor verhalen waarin de ‘grote geschiedenis’ steeds doorschijnt. Wat onze vrouwen gemeenschappelijk hebben, is dat ze belangrijke gebeurtenissen of grote bewegingen meemaakten, zij het zelden in het volle besef van wat er zich afspeelde. Enerzijds kan je hun belevenissen als louter verhalen zien: Adronie Callens vluchtte in 1918 voor het oorlogsgeweld en stierf uiteindelijk na het inademen van gifgas, zuster Maria Helena Lucas zag hoe haar klooster onder het Frans bewind afgebroken werd, Rosalia Warrens migreerde naar Antwerpen om er dienstmeid te worden, en Katerina De Turck werd door haar buren onterecht beschuldigd van hekserij en gemarteld. Anderzijds moet je de verhalen ook in het bredere historische kader plaatsen. Het verhaal van Adronie is een mooie casus waarin de impact van de laatste oorlogsmaanden op burgers belicht wordt. Zuster Maria Helena Lucas toont ons dan weer dat kloosterlingen het vijandige Franse bewind niet altijd lijdzaam ondergingen. Het migratieverhaal van Rosalia Warrens kan je kaderen in een grote migratiebeweging van Nederlandse plattelandsmeisjes die als dienstbode in Vlaamse steden aan de slag gingen. Katerina De Turck, tot slot, was niet zomaar een slachtoffer van waanzinnig geworden buren. Haar trieste levenseinde toont hoe bijgeloof nog steeds sluimerde, en het proces tegen haar moordenaars vertelt ons iets over de relatie tussen Kerk en staat in de jaren voor de Belgische Revolutie en de manier waarop aan rechtspraak werd gedaan.

Tot slot kiezen we er ook voor om zowel sterke vrouwen met agency* te belichten, als vrouwen die eerder als slachtoffer of passief personage bestempeld kunnen worden. Uiteraard is het nooit zwart-wit: voor elke vrouw in dit boek kan je momenten aanwijzen waarop ze meer het heft in eigen handen nam dan op andere momenten.

Vanuit een hedendaags standpunt lijkt het soms alsof vrouwen in het verleden een minderwaardige positie innamen in de samenleving. Enerzijds kunnen we niet ontkennen dat vrouwen op veel vlakken anders behandeld werden dan mannen, maar anderzijds waren vrouwen in het verleden ook in staat om zelf te handelen. Waar ze de mogelijkheid hadden, slaagden ze erin zichzelf op te werken of iets te verwezenlijken. We schrijven hier bewust ‘waar ze de mogelijkheid hadden’, want heel wat factoren beletten hen net om dat te doen.

Verhalen zoals die van Palmyre Schepens en Rosalia Warrens tonen dat vrouwen lang niet altijd een man nodig hadden om carrière te maken. We willen evenwel geen goednieuwsshow brengen. Enkele verhalen over sterke vrouwen nemen namelijk nog niet weg dat vrouwen wegens hun sekse geregeld op grenzen botsten. Ze waren vaak beperkt in hun mogelijkheden, of werden slachtoffer op manieren die ondenkbaar waren voor mannen. Bovendien mogen we best trots zijn op vrouwen als Palmyre en Rosalia, maar we mogen hen niet op een pedestal zetten als waren het geëmancipeerde vrouwen die doelbewust losbraken uit de patriarchale structuren. Dat zouteleologie* zijn, en oneerlijk tegenover de zovele vrouwen die er niet in slaagden vooruit te komen in het leven.

De acht verhalen zijn inspirerend bedoeld, om genealogen, heemkundigen en anderen aan te moedigen zelf op zoek te gaan naar boeiende vrouwen uit hun familie of streek. We willen het echter niet louter bij aanmoedigingen houden, maar reiken ook handvatten aan om dit te doen. Daarom vind je aan het einde van elk hoofdstuk enkele tips om zelf aan de slag te gaan. Het gaat daarbij onder andere om specifieke bronnen, invalshoeken en zoekinstrumenten. Voor wie zich verder in wil lezen in een specifiek thema, geven we tot slot ook enkele leestips mee.

Naast deze concrete opdracht heeft dit boek ook een tweede, bredere opdracht. We willen een kleine steen verleggen en het vrouwelijke perspectief ook buiten de academische geschiedschrijving ingang laten vinden. Onze voormoeders verdienen het om benoemd te worden in onze amateurgeschiedschrijving, straatnamen te krijgen, of in een cultureel canon te worden opgenomen. We willen vermijden dat vrouwen net als Lisa Fittko letterlijk uit de publieke geschiedenis verdwijnen.

Ons uitgangspunt is hierbij zeker niet ‘minder man’ in onze geschiedenis, maar wel ‘meer vrouw’. Onze geschiedenis is geen doos waar een beperkt volume aan invalshoeken in past, maar een weegschaal. Een evenwicht tussen een veelheid aan perspectieven is een grote meerwaarde om tot een totaler beeld te komen van ons verleden. Dit geldt voor alle vormen van geschiedschrijving, en dus ook voor jouw familiegeschiedenis. En wie weet wat voor boeiende verhalen kom je tegen vanuit deze nieuwe invalshoek!

Maite De Beukeleer en Maarten Larmuseau

Maart 2021

* ‘Het is het “pad van Walter Benjamin”, maar Lisa Fittko maakte het mogelijk!’; ‘Vertel haar verhaal, niet enkel geschiedenis.’

* '[…] het was moeilijker om een zichtbare en individuele stempel op het verleden te drukken wanneer men uitgesloten werd van de vele activiteiten waarmee mannen naam maakten.’

* ‘We zijn allemaal voor het grootste deel eerder gemiddelde mensen. Het zijn de extremen die alle publiciteit krijgen.’

* Agency is een term die zich moeilijk laat vertalen. Eenvoudig gesteld is agency de mogelijkheid die een persoon heeft om zelf te handelen. Deze mogelijkheid wordt beperkt door allerlei factoren, zoals politieke, economische of culturele. Binnen deze beperkte ruimte kan men echter wel keuzes maken en strategieën ontwikkelen.

* Teleologie is de idee dat de geschiedenis naar en vrouw. Daarbij worden historische gebeurteniseen bepaald eindpunt gaat, zoals in dit geval de sen (vaak onterecht) in het licht van dit eindpunt emancipatie van de vrouw of gelijkheid tussen man bekeken.

BEVANGEN DOOR DE STIKGAZE

‘Ik voel me sterk verbonden met mijn overgrootmoeder Adronie,’ vertrouwt Gerda Belaen ons toe tijdens een korte kennismaking via de telefoon. ‘Nochtans wist ik voor de start van mijn genealogisch onderzoek bijna niets over haar. In mijn jeugd had ik weleens gehoord dat zij tijdens de Eerste Wereldoorlog gestorven was door de stikgaze,* maar ik kon me daar toen niets bij voorstellen.’ Gerda vertelt ons dat zij pas op latere leeftijd actief op zoek ging naar de ware toedracht. Zo kwamen steeds meer puzzelstukken samen om het noodlottige levenseinde van haar overgrootmoeder te reconstrueren. Regelmatig bezoekt Gerda nu scholen om te vertellen over die gewone huismoeder uit Bavikhove. Hierdoor ervaren jongeren het oorlogsverleden op een persoonlijker manier. ‘Door met die jongeren haar herinnering levend te houden, krijgt Adronie dan toch nog de erkenning die zij als oorlogsslachtoffer veel te weinig heeft gekregen. Zo staat in Bavikhove haar naam zelfs niet vermeld op de herdenksteen voor de slachtoffers uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog.’ Waarom Adronie Callens als burgerslachtoffer vergeten werd, intrigeert ons. Om het volledige verhaal te horen, worden we bij Gerda thuis uitgenodigd.⁵

Sigarendoosjes vol bidprentjes en krantenartikelen

Gerda Belaen woont op de steile flanken van de Kruisberg in het Oost-Vlaamse Ronse. De Kruisberg is niet alleen wereldberoemd bij wielerminnend Vlaanderen. Het is ook de eerste helling die de duizenden deelnemers aan de eeuwenoude Fiertelommegang jaarlijks in het zog van de relieken van Sint-Hermes moeten bedwingen.⁶

Bidprentjes bevatten heel wat waardevolle informatie en worden door zowat alle genealogische en heemkundige kringen in Vlaanderen gretig verzameld. Ook voor Gerda werd het bidprentje de start van de zoektocht naar haar overgrootmoeder Adronie Callens.

‘Ik heb niet zo’n nauwe band met de Fiertel zoals de meeste Ronsenaars,’ laat Gerda weten, wanneer we er bij onze aankomst naar verwijzen. ‘Mijn wortels liggen dan ook niet in Ronse, maar aan de oevers van de Leie in Zuid-West-Vlaanderen.’ Trots wijst ze naar de ingekaderde stamboom, die in de inkomhal van haar huis een ereplaats heeft gekregen. De stamreeks met enkel maternale voormoeders vermeldt plaatsnamen als Hulste, Kuurne en Bavikhove – dorpen in de regio rond Kortrijk en Harelbeke.

Vlamingen hangen wel vaker een stamboom aan de muur van hun woonkamer. Meestal zijn ze gelinkt aan de familienaam van de man – en de kinderen – des huizes. Uitzonderlijk kom je al eens een kwartierstaat tegen. Een mooi uitgewerkte stamreeks van voormoeders hadden we voor dit bezoek bij Gerda echter nog nooit eerder gezien. We zijn duidelijk te gast bij iemand met een voorliefde voor de vrouwen in haar familiegeschiedenis.

‘Eigenlijk waren mijn oma Marie en mijn moeder al gedreven genealogen, zonder dat zij dat zelf wisten,’ verklapt Gerda. ‘Zo verzamelden zij beiden alle bidprentjes, doodsbrieven, foto’s en krantenartikelen die ook maar iets met de familie of met hun vrienden te maken hadden. Toen mijn moeder stierf en het huis door de kinderen werd opgeruimd, kreeg ik de sigarenkistjes met deze verzameling. Door de jaren heen heb ik geprobeerd om daarin wat orde te scheppen. Toch zijn er nog steeds namen en portretten die ik niet kan thuisbrengen.’

Gerda neemt ons mee naar de woonkamer, waar haar rijke verzameling voor ons tentoongesteld staat. Het is het resultaat van een tiental jaar genealogisch onderzoek. Ze startte er pas echt passioneel mee toen ze net grootmoeder was geworden. Gerda wilde aan de volgende generatie meegeven wie zij was en hoe haar familie leefde. Zo begon ze al haar archiefvondsten en familieverhalen uit te schrijven, hopend dat haar kinderen en kleindochters deze bundels blijvend zullen koesteren.

In de loop der jaren bouwde Gerda stap voor stap haar familiegeschiedenis uit. Het viel haar op dat ze maar weinig informatie vond over haar overgrootmoeder Adronie Callens, de moeder van haar oma Marie. Enkel een doodsprentje met haar naam kwam uit de sigarenkistjes tevoorschijn. Op de achterkant van het prentje stond dat ze de echtgenote was van Aimé Callens. Ze was ‘geboren te Bavichove den 23 Februari 1870 en godvruchtig overleden te Poperinghe den 19 November 1918’.⁷ Het doodsprentje was gedrukt en verdeeld in Bavikhove. Gerda had reeds van jongs af aan gehoord dat haar overgrootmoeder aan de stikgaze was gestorven. Maar hoe kon ze dan in Poperinge gestorven zijn, op zo’n vijftig kilometer van haar woonplaats in Bavikhove? En dat nog wel een week na de officiële wapenstilstand van de Eerste Wereldoorlog? De vragen stapelden zich op. Het was voor Gerda wachten op een goede aanleiding om het verhaal over haar overgrootmoeder aan te pakken. Die aanleiding kwam er destijds in 2013, toen in de regio Harelbeke voorbereidingen voor de herdenking rond honderd jaar Groote Oorlog werden getroffen.

‘Dat zij hunner duivel ontbonden’

Wanneer naar de Eerste Wereldoorlog wordt verwezen, denkt men in België doorgaans aan de ontelbare oorlogsgraven in de Westhoek. Velen associëren het oorlogsleed vooral met de soldaten die jarenlang in uitgegraven dodengangen hun leven riskeerden, in de hoop om toch maar enkele meters terrein op de tegenstander te veroveren. Naast de frontzone aan de IJzer worden ook de martelaarssteden, waaronder Leuven, Dendermonde en Aarschot, waardig herdacht – steden waar de Duitsers een spoor van terreur onder de inwoners achtergelaten hebben tijdens hun inval in augustus en september 1914. Toch wordt er nog al te vaak vergeten dat ook verscheidene andere Vlaamse regio’s heel wat oorlogsellende doorgemaakt hebben, hoewel ze ver van de loopgraven verwijderd lagen of weinig schade ondervonden bij de inval van de vijand. Zo werd ook de bevolking in de regio rond Harelbeke allesbehalve gespaard van bloedig oorlogsgeweld.

De impact van de Groote Oorlog in de gemeente Harelbeke en de twee deelgemeenten Hulste en Bavikhove werd maar beperkt gedocumenteerd. Pas toen de honderdste verjaardag van het begin van de Eerste Wereldoorlog dichterbij kwam, bereidde de erfgoedkring De Roede van Harelbeke een eerste uitgebreide publicatie voor over die geschiedenis. Het was bestuurslid Fhilip Vannieuwenhuyze die het initiatief nam en er een lijvig boek over schreef.⁸ Sindsdien geldt Fhilip als dé expert van de Groote Oorlog in zijn regio en organiseerde hij tal van herdenkingsevenementen en publieke lezingen. Gerda was aanwezig bij een van die lezingen. Zij was vooral benieuwd of Fhilip een verklaring zou kunnen geven voor het verhaal over haar overgrootmoeder Adronie uit Bavikhove, die door de stikgaze was overleden. Die verklaring bleek achteraf voor de hand te liggen. Gerda leerde dat Adronie helemaal niet de enige uit haar dorp was die aan het einde van de oorlog door oorlogsgas om het leven was gekomen. De regio kreeg namelijk net in de eindstrijd te maken met zware gevechten tussen de geallieerde troepen en het Duitse leger.

Gepassioneerd en met een gezonde zin voor detail vertelt Fhilip Vannieuwenhuyze ons graag hoe Bavikhove net voor het einde van de oorlog in de vuurlinie kwam te liggen. Om de brede context te geven, start hij zijn verhaal iets eerder in de tijd, meer bepaald in de lente van 1918. Toen deden de Duitse soldaten met hun Lenteoffensief nog een ultieme poging om de oorlog naar hun hand te zetten. Fhilip begint zijn verhaal: ‘In 1917 begon het Duitse leger met het torpederen van schepen, met als bedoeling om de bevoorrading van de geallieerden tegen te houden en zo de geallieerden te doen capituleren. Voor de Verenigde Staten was dit, tegen de verwachting van de Duitse legertop in, de concrete aanleiding om Duitsland de oorlog te verklaren. Zodoende begon de Amerikaanse legermacht zich klaar te maken om voor het eerst op het Europese vasteland ingezet te worden. Deze aanvoer van nieuwe krachten betekende voor de Duitsers allesbehalve goed nieuws. Daartegenover stond echter wel dat zij op 3 maart 1918 met Rusland een vredesakkoord hadden bereikt, waardoor het oostelijk front verdween. Hierdoor konden extra Duitse divisies naar het westen worden overgebracht.’

Gesteund door de inzet van deze extra krachten wilde Erich Ludendorff, de kwartiermeester-generaal van het Duitse leger, alsnog een ultieme doorbraak forceren in Frankrijk en Vlaanderen, vooraleer de Amerikaanse troepen in volle sterkte ontplooid zouden worden. Voor het Duitse Rijk was het in het voorjaar van 1918 daarom een alles-of-nietssituatie. Op 21 maart 1918 begon het Duitse leger zijn Lenteoffensief in de Sommestreek. Uiteindelijk zouden tijdens dit offensief een vijftal Duitse aanvalsgolven het Westfront ontwrichten. Het waren bijzonder felle aanvallen, die de Duitse troepen onmiddellijk flink wat terreinwinst opleverden.⁹

‘Maar tot een echte doorbraak kwam het helemaal niet,’ gaat Fhilip verder. ‘Op 9 april volgde een tweede aanval ten zuiden van Ieper. Hier raakte het Duitse leger tot ver over de geallieerde loopgraven, maar de achterliggende verdedigingslijnen werden nooit doorbroken. Tussen mei tot juli volgden nog drie aanvalsgolven gericht tegen de Britse en Franse legers, maar zonder doorbraak. Door de beperkte bevoorrading van munitie en voedsel enerzijds en de uitdovende motivatie van de Duitse soldaten anderzijds, slaagde het Duitse leger er uiteindelijk niet in een doorbraak te forceren. Nu de kansen keerden, werden door de geallieerden al gauw plannen gesmeed om de Duitse strijdkrachten de genadeslag toe te dienen.’ Vanaf 18 juli 1918 kwam in Frankrijk het tegenoffensief op gang. In Vlaanderen startte het langverwachte eindoffensief twee maanden later, op 28 september.¹⁰

Fhilip komt met zijn uitleg nu echt helemaal op dreef. Zo vertelt hij hoe West-Vlaanderen in september 1918 opgedeeld werd in verschillende sectoren, die toegewezen werden aan verschillende divisies van de Belgische, Franse, Britse en Amerikaanse strijdkrachten. Fhilip beschrijft minutieus elke aanvalsfase in deze eindstrijd. Zo wordt duidelijk hoe tijdens het geallieerde eindoffensief de ene na de andere Duitse verdedigingslijn doorbroken werd. In de eerste fase tussen 28 september en 4 oktober slaagden de geallieerden erin om de weg Menen-Roeselare te bereiken. Na een korte gevechtspauze werd vanaf 14 oktober de tweede aanvalsfase opgestart om van de weg Menen-Roeselare op te rukken tot aan de Leie.¹¹

‘Woensdag 16 oktober was voor Bavikhove de langverwachte dag,’ zegt Fhilip. ‘De Duitse troepen hadden het dorp daags voordien in ijltempo verlaten. Het was de taak van de Belgische soldaten om Bavikhove te bevrijden. In de vroege ochtend verschenen de eerste infanteristen op het dorpsplein. Een van de eerste soldaten die het blijde nieuws over de bevrijding mocht melden, was een dorpsgenoot, Jerome Maertens. Hij was vijf jaar eerder als soldaat uit Bavikhove vertrokken en werd nu door zijn dorpelingen als held onthaald. In volle euforie dacht de bevolking dat de oorlog eindelijk voorbij was en dat ze er toch zonder al te veel kleerscheuren doorheen waren gekomen. Ze konden toen niet vermoeden dat hun nachtmerrie nog moest beginnen.’

Rond 1918 woonden slechts zo’n 1.700 inwoners in Bavikhove. Vandaag maakt dit dorpje samen met buurgemeente Hulste deel uit van Groot-Harelbeke.

Op het ogenblik dat de dorpelingen hun bevrijders begroetten, waren de Duitse soldaten aan de overkant van de Leie druk bezig met het opstellen van hun kanonnen. Op de avond van 17 oktober stuurden ze de eerste artilleriegranaten en bommen met gifgas richting Bavikhove en Hulste. Onmiddellijk trokken de mensen zich in paniek in hun schuilkelders terug. De beschieting duurde meerdere dagen, maar kende haar hoogtepunt op 17 en 18 oktober. Over deze feiten schreef pastoor De Jonckheere uit Hulste achteraf in zijn officiële oorlogsverslag naar het bisdom:

‘’t Was als de Duitschers over de Mandelvaart en de Leie verschansd zaten, dat zij hunner duivel ontbonden en ons zes dagen lang met verstikkende gaze-obussen beschoten, waarvan er onmiddellijk rond de twintig menschen gestorven zijn, waaronder de overste en twee zusters van ’t oudemanhuis [het Gesticht van de Heilige Familie], daarna nog wel vijftien langzaam kwijnende.’¹²

Op 18 oktober trokken de Belgische eenheden zich tijdelijk terug en werden hun posities ingenomen door een Noord-Ierse eenheid. Ogenblikkelijk maanden de Ieren de inwoners van Bavikhove en Hulste aan om hun schuilplaatsen te verlaten en westwaarts te trekken. Ze moesten zo ver mogelijk wegvluchten van de beschietingen.

‘Wie had toen kunnen denken dat men zich ooit zo zou haasten om de richting uit te gaan waar vier jaar lang het hellevuur brandde,’ laat Fhilip zich ontvallen. ‘In volle beschieting trokken dorpelingen weg uit Bavikhove en Hulste. Sommigen waren al “door de gaze gepakt” nog voor ze de vlucht aanvatten. Anderen raakten pas tijdens hun vlucht door het oorlogsgas geveld.’

Terwijl de bevolking van de twee kleine dorpen wegvluchtte, bereidden de geallieerde troepen zich voor om zo snel mogelijk de Leie over te steken. Men wilde de Duitse strijdkrachten immers geen nieuwe versterkte posities laten innemen. Na een geslaagde overtocht op 20 oktober kon men de Duitse troepen eindelijk verder terugdringen. Maar hiermee was de oorlog nog zeker niet voorbij. De achteruittrekkende Duitse troepen vochten tussen de Leie en de Schelde nog een verbeten strijd met de Britse, Franse, Belgische en Amerikaanse eenheden. Er volgden zware gevechten, waarbij dorp per dorp veroverd moest worden op het Duitse leger.¹³ Op 1 november trokken de Duitsers zich definitief achter de Schelde terug. Het vervolg was bijna identiek aan de gebeurtenissen aan de Leie: zodra Oudenaarde werd bevrijd onder uitzinnige vreugde van de bevolking, begonnen de Duitse troepen vanaf de andere oever van de Schelde de stad te bombarderen. Grote delen van het centrum vielen in puin en de aanvallen met gifgas veroorzaakten wederom tientallen burgerslachtoffers.¹⁴ Pas op 5 november konden Amerikaanse troepen de Schelde in Oudenaarde oversteken om verder op te rukken naar het oosten. Nog zes dagen lang werd er stevig gevochten, tot en met de laatste seconde van de oorlog. Zoals kort tevoren was afgesproken, zwegen de kanonnen stipt om elf uur op 11 november 1918. De geallieerden hadden in het zuiden van Oost-Vlaanderen nog net de Dender bereikt. Om kwart voor elf werd de stad Geraardsbergen op de valreep bevrijd, zonder al te veel kleerscheuren.¹⁵ Voor de bevolking aan de Dender kwam de wapenstilstand dus net op tijd: hier kon geen hels tafereel zoals langs de Leie en de Schelde meer plaatsvinden.

De rare geur tijdens het melken van de geit

Dat Bavikhove bij de bevrijding zwaar had geleden onder gasaanvallen, betekende voor Gerda Belaen een eerste essentieel puzzelstuk in haar zoektocht. Onder de tientallen slachtoffers van de gasaanval in het Leiedorp moest ook haar eigen overgrootmoeder Adronie Callens hebben behoord. Was het mogelijk om te achterhalen waar en in welke omstandigheden Adronie werd getroffen door het gifgas? En waarom stierf zij pas een maand later in Poperinge? Tijdens het lezen van het lijvige boek van Fhilip Vannieuwenhuyze vond Gerda de naam van Adronie er niet in terug. Ze stond niet opgesomd of vermeld bij de vele besprekingen van slachtoffers uit haar dorp.¹⁶

Hoewel Gerda haar overgrootmoeder er niet in teruggevonden had, schuilde er in de monografie van Fhilip alsnog een verrassing voor haar. Het boek bevat een illustratie van een Personalausweis, de identiteitskaart die de Duitse bezetter tijdens de Eerste Wereldoorlog in België invoerde. De afgebeelde identiteitskaart behoorde ooit toe aan ene Theresia Vanlandeghem. Dat was zowaar de moeder van Adronie Callens en dus de betovergrootmoeder van Gerda! Een toevalstreffer die niet enkel nieuwe informatie over haar (niet al te grote) lichaamslengte en beroep opleverde, maar vooral ook een gezicht gaf aan haar betovergrootmoeder. Een kopie van de aangehechte foto vond Gerda trouwens terug in haar eigen collectie oude foto’s in de overgeërfde sigarendoosjes. Eindelijk kon een van de vele verzamelde foto’s zonder aantekeningen alsnog toegewezen worden aan een voormoeder. Wanneer ze erover vertelt, zucht Gerda: ‘Had mijn oma Marie toch maar alle eigennamen op haar collectie foto’s geschreven, ook al was dat voor haar evident.’

De nieuwe informatie en de vondst van de identiteitskaart van haar betovergrootmoeder gaven Gerda voldoende hoop om het genealogisch onderzoek rond Adronie eindelijk grondig aan te vatten.

Het doodsprentje van Adronie bleef het uitgangspunt voor de eerste opzoekingen. Op basis van de vermelde geboortedatum en -plaats was het kinderspel om de geboorteakte terug te vinden in de registers van de burgerlijke stand van Bavikhove. Uit die akte bleek dat Adronie officieel Aldanie heette.¹⁷ Hoewel er geen enkel spoor naar de naam Adronie terug te vinden is op de geboorteakte, moest iedereen haar toch altijd zo genoemd hebben. Het is een fenomeen dat toentertijd in Vlaanderen frequent voorkwam, tot verwarring van menig startende genealoog.

Naast de geboorteakte bood ook de huwelijksakte heel wat basisinformatie. Adronie Callens trouwde op 16 januari 1895 op 24-jarige leeftijd met Aimé Callens.¹⁸ Ondanks dat ze dezelfde familienaam hadden en uit hetzelfde dorp kwamen, waren Adronie en Aimé helemaal geen naaste familie van elkaar.¹⁹ In de huwelijksakte stond dat Adronie kantwerkster was. Net als haar moeder Theresia zette zij geen handtekening op de akte; er werd genoteerd dat zij beiden ongeletterd waren. Dat was helemaal niet uitzonderlijk: door het weinige (georganiseerde) onderwijs voor meisjes kon in die tijd zo’n kwart van de Belgische vrouwen geen handtekening zetten bij hun huwelijk. Pas vanaf het begin van de twintigste eeuw verbeterde dit drastisch.²¹ Echtgenoot Aimé was wel geletterd en volgens de akte verdiende hij de kost als ‘zwingelaar’ of vlaswerker. Vandaag is het een volledig vergeten stiel, maar toentertijd waren zwingelaars alom vertegenwoordigd in de Leiestreek, waar de vlasnijverheid* gouden tijden beleefde.²²

In oktober 1915 verplichtte de Duitse bezetter alle Belgische onderdanen ouder dan vijftien jaar om steeds een identiteitskaart of Personalausweis op zak te hebben.²⁰ De afgebeelde kaart werd op 10 september 1918 verstrekt aan ‘Callens geb[oren als] Vanlandeghem Theresia’, de moeder van Adronie Callens.

Naast het zwingelen op de wuppe moest er ten huize Callens toch nog wat extra worden bijverdiend om de touwtjes aan elkaar te knopen. Aimé hield reeds voor zijn huwelijk al een herberg in Bavikhove open. In een naslagwerk over brouwerijen en herbergen in Harelbeke, eveneens uitgegeven door erfgoedkring De Roede van Harelbeke, vond Gerda overgrootvader Aimé eerst terug als caféhouder van De Olifant. Na zijn huwelijk verhuisde hij met Adronie naar een nieuwe herberg met de naam De Warande.²³ Op basis van het kadaster leerde Gerda dat hun huis en café gelegen was in de huidige Afspanningstraat, op zo’n 250 meter van de Leie. Het was daar waar het gezin woonde, toen het Duitse leger zich in oktober 1918 achter de Leie had verschanst. Dat Adronie achteraf inderdaad het slachtoffer werd van de gasaanval, werd zo alsmaar waarschijnlijker.

Door alle akten in de burgerlijke stand van Bavikhove te overlopen, kon Gerda de gezinssamenstelling van het echtpaar Callens-Callens reconstrueren. Aimé en Adronie kregen samen in totaal tien kinderen.²⁴ Drie van hen stierven al voor de leeftijd van anderhalf jaar. In 1918 was Gerda’s grootmoeder Marie als oudste van de kinderen 22 jaar. De jongste, Suzanne, was toen slechts zes jaar oud. Deze gezinssamenstelling werd later geverifieerd met het huwelijksboekje van Aimé en Adronie. Dat huwelijksboekje kwam onverwacht tevoorschijn, toen Gerda interviews begon af te nemen bij zoveel mogelijk nog levende nakomelingen van het koppel. Met de interviews hoopte ze om alsnog verhalen over Adronie te kunnen verzamelen. Bij het bezoek aan Henriette Callens, een achternicht van Gerda’s overleden moeder, bleek dat er nog heel wat interessante documenten uit het familiearchief bewaard waren gebleven. Naast het huwelijksboekje dook ook een foto van het gezin van Aimé en Adronie op. ‘Dat was de eerste keer dat ik Adronietje zag,’ herinnert Gerda zich. ‘Eindelijk had ze voor mij een gezicht gekregen, een ontroerend moment.’

Het bleek om een gezinsfoto te gaan van rond 1910, want de jongste telg, Suzanne, stond er nog niet bij. ‘Dankzij die foto heb ik in mijn eigen collectie nog enkele foto’s aan Adronie kunnen linken. Mijn aanvoelen dat zij altijd al tussen mijn oude foto’s zat, was correct.’

Van alle verwante personen die Gerda had geïnterviewd, kende haar tante Rosa nog de meeste anekdotes over Adronie. ‘Mijn oma Marie heeft aan het einde van haar leven nog een tijdlang ingewoond bij tante Rosa,’ verduidelijkt Gerda. ‘Zo heeft zij vele verhalen gehoord waarvan ik zelf het bestaan niet kende. Toen mijn oma stierf, was ik nog een jonge twintiger. Ik was in die periode met andere dingen bezig dan met mijn familiegeschiedenis.’

Alle afgenomen interviews samen boden vele nieuwe elementen over de omstandigheden waarin Adronie tragisch om het leven was gekomen. Door de aanhoudende Duitse beschietingen van over de Leie hadden Aimé en Adronie de raad gekregen om onmiddellijk hun woonplaats te ontvluchten. Aimé besloot echter om te blijven. Zo kon hij zich over hun bezittingen ontfermen. Volgens zijn kinderen was dat echter niet de enige reden. Volgens hen was hij fysiek gewoonweg niet meer in staat om lange afstanden te stappen. Hij zou zich al voor 1910 ernstig hebben verwond toen hij hielp bij het blussen van een brand in het dorp, waardoor hij sindsdien met een gebrekkige voet door het leven ging. Om zichzelf en de zeven kinderen te beschermen, maakte Adronie zich wel onmiddellijk klaar om te vluchten. Net voor het vertrek wilde ze nog snel de geit melken, om een kannetje melk mee te nemen voor de twee jongsten. Vele kroostrijke gezinnen die het in die tijd niet al te breed hadden, hielden een geit voor de voedzame melk. Geiten werden weleens de ‘koeien van de arme man’ genoemd, omdat ze in tegenstelling tot koeien wel betaalbaar waren voor de lagere sociale klassen en zich in sobere omstandigheden goed konden handhaven.²⁵

De enige gezinsfoto van Aimé en Adronie Callens die tot nu toe teruggevonden is, dateert van rond 1910. Zes van de zeven kinderen die hun eerste levensjaren hebben overleefd, staan op de foto. De jongste dochter Suzanne was toen nog niet geboren. Zittend v.l.n.r.: Adronie en Aimé met ertussenin Godelieve. Staand v.l.n.r.: Germaine, Alfons, Marie, Helena en Georges (officieel Joris).

‘Zo kreeg ik van verschillende familieleden te horen dat Adronie tijdens het melken van de geit een eigenaardige geur waarnam,’ vertelt Gerda. Adronie zou het gevaarlijke gifgas ingeademd hebben nadat een gasbom in de buurt van hun huis was gevallen. ‘Waarschijnlijk wist ze toen niet eens dat ze een schadelijk gas had ingeademd. Het was pas later tijdens het vluchten dat ze ernstig ziek zou zijn geworden. Hoe dan ook moest het vertrek zelf al een vreselijke ervaring geweest zijn. Hoe moet het voelen om samen met je zeven kinderen plots alles achter te moeten laten? En dat zonder je beschermende echtgenoot, die midden in het heftige oorlogsvuur achterbleef.’

Gerda vraagt zich af door welk gas en welke geur Adronie tijdens het melken van de geit bevangen zou zijn geraakt. Gelukkig is er heel wat bekend over de gasaanvallen van zowel de Duitse troepen als van de geallieerden tijdens de eindfase van de Eerste Wereldoorlog. Granaten konden toen naast springstof ook met verscheidene andere zaken gevuld worden, zoals mosterdgas (of yperiet), fosgeengas en het zogenaamde CLARK (Chlor-Arsen-Kampfstoff ).²⁶ Het bekendste gas is mosterdgas, dat ondanks zijn naam eigenlijk helemaal geen gas is, maar een olieachtige vloeistof die zich bij een granaatexplosie als een nevel verspreidt. Als mosterdgas in contact komt met de huid, zorgt het voor grote blaren, en ook op longen en ogen heeft het een verwoestend effect. Veel meer dan mosterdgas zetten de Duitsers echter het dodelijke fosgeengas in. Fosgeen is wel een gas, en inademing ervan kan leiden tot longoedeem. Daarbij komt er longvocht in de longblaasjes, wordt het longweefsel vernietigd, en komt men uiteindelijk in acute ademnood.²⁷ Om zich tegen oorlogsgas te beschermen, droegen soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog na verloop van tijd een gasmasker. Om de vijandige soldaten aan te zetten hun gasmasker toch af te nemen en hen alsnog bloot te stellen aan het fosgeengas, vuurde het Duitse leger eerst CLARK af. CLARK was een fijn poeder dat door het masker kon glippen en de slijmvliezen van het slachtoffer onhoudbaar irriteerde. Een gewone burger was zonder enige bescherming helemaal een vogel voor de kat.²⁸

Dat Adronie en de kinderen pas enkele uren na het inademen van het gifgas zwaar ziek zijn geworden, wijst duidelijk op fosgeen. Het longoedeem vormt zich immers pas enkele uren tot zelfs een dag na de blootstelling aan het gas. Ook de eigenaardige geur die Adronie had waargenomen tijdens het melken van de geit, is verklaarbaar. Fosgeengas heeft namelijk een zeer specifieke geur, die wat lijkt op die van vers hooi – een ongewone geur in een oktobermaand.

Een schadevergoeding van 800 frank per jaar

In welke richting Adronie en de kinderen gevlucht waren, en hoe ze uiteindelijk in Poperinge gestrand waren, kon geen tante, nonkel of andere verre verwante aan Gerda meer vertellen. Volgens Fhilip Vannieuwenhuyze eindigde de vlucht van vele Bavikhovenaars zo’n vijftien kilometer verderop in Lendelede, Sint-Eloois-Winkel of Rollegem.²⁹ Daar waren ze veilig voor de veldartillerie, die in 1918 zo’n tien kilometer ver reikte. Of ook een van deze gemeenten een tussenstation van Adronie en de kinderen was geweest, was voorlopig koffiedik kijken. Dat hiaat in de reconstructie kon Gerda pas opvullen toen zij op een genealogisch internetforum las dat de dossiers met betrekking tot de schadevergoedingen voor slachtoffers uit de Eerste Wereldoorlog zouden verhuizen van de Federale Pensioendienst naar het Rijksarchief. Schadevergoedingen voor slachtoffers … daar zat misschien ook een dossier over Adronie tussen!

De schadevergoedingen werden in het leven geroepen omdat de Belgische overheid, in afwachting van de Duitse herstelbetalingen, haar getroffen burgers financieel tegemoet wilde komen. De bevolking had namelijk erg geleden onder het oorlogsgeweld en de jarenlange Duitse bezetting. Het land moest zo snel mogelijk een economische heropstart krijgen.³⁰ In 1919 werd de wet gestemd, waarna de aanvragen voor schadevergoedingen aan Belgische burgers werden georganiseerd. Er werden zogenaamde Rechtbanken voor Oorlogsschade opgericht, waar getroffenen met materiële en lichamelijke schade kwamen aankloppen: mensen van wie hun huis was platgebrand, voormalige gedeporteerden naar Duitse fabrieken, weduwen en weduwnaars van slachtoffers ... Tegen 1924 waren er in totaal meer dan 240.000 dossiers voor schadevergoedingen ingediend.³¹ Ondanks dat deze dossiers nog al te vaak over het hoofd worden gezien als genealogische bron, zijn ze bijzonder rijk aan informatie. Vooral de bijgevoegde bewijsstukken, getuigenissen en getuigschriften voor invaliditeit zijn erg waardevol. Gerda was dan ook maar wat blij toen ze in het Rijksarchief een dossier tot schadevergoeding voor de nabestaanden van Adronie Callens vond. Aimé Callens had deze aanvraag in september 1919 ingediend. Hij vroeg trouwens niet enkel een schadevergoeding voor zijn vrouw aan, maar ook voor zijn kinderen Georges, Germaine en Alfons.³² De inhoud van al deze documenten samen maken het mogelijk om de omstandigheden en de route van hun vlucht uit Bavikhove te achterhalen.

De aanvraag tot vaststelling van schade aan personen die vlaswerker Aimé Callens voor zijn dochter Germaine had ingediend.

In het dossier van Adronie staat dat ze ‘te Bavichove vergiftigd [is] geweest [op] 17 oct[ober] 1918 door vijandelijke gasbommen, en op 19 november 1918 te Poperinghe overleden [is]’. Onder ‘omstandigheden waarin het geschiedde’ lezen we:

‘[V]an Bavichove weggegaan bij beschieting en te [Sint-Eloois-]
Winkel opgenomen Engelsche ambulance naar Ledeghem en dan naar Passchendaele en met trein vervoerd naar Poperinghe en na 1 maand ziekte gestorven.’³³

In de dossiers van de drie kinderen wordt dezelfde vluchtweg beschreven. Dochter Germaine was volgens haar dossier tien dagen ‘erg ziek’ geweest en was net als haar moeder opgenomen in het veldhospitaal te Poperinge. Daarna herstelde ze thuis in Bavikhove voor een periode van vier weken. Zoon Alfons lag veertien dagen ‘erg ziek’ in het veldhospitaal en bleef daarna ook nog een maand thuis om te herstellen. Georges was er volgens zijn dossier het ergst aan toe geweest van alle kinderen. Na tien dagen verzorgd te zijn in het veldhospitaal in Poperinge, werd hij ‘in stervensgevaar’ per auto vervoerd naar het militair hospitaal in Houtem bij Veurne. Daar kreeg hij een operatie, waar een long of een deel ervan verwijderd werd. Hij bleef daarna nog 2,5 maanden in het ziekenhuis en kon pas in januari 1919 terug naar huis.

‘Dat laatste klopte ook met wat oma Marie later aan tante Rosa vertelde,’ zegt Gerda. ‘Op zeker moment wisten ze niet meer waar hun broertje Georges was. Zijn familie zou hem pas veel later teruggevonden hebben in een ander ziekenhuis.’ Uit de officiële documenten en anekdotes leiden we af dat al deze gebeurtenissen voor het gezin bijzonder chaotisch en erg emotioneel moeten zijn geweest.

Op basis van de schadedossiers weten we nu dat Adronie en de kinderen in oktober 1918 net als vele andere dorpsgenoten richting Sint-Eloois-Winkel vluchtten. Daar werd Adronie zo hevig ziek dat zij allemaal door een Engelse ziekenwagen richting Lendelede werden gebracht en daarna naar Passendale, om van daaruit uiteindelijk met de trein in Poperinge te belanden.

Wanneer we dit voorleggen aan Fhilip Vannieuwenhuyze, zegt hij: ‘Klinkt logisch. Ze werden mogelijk vervoerd door een ambulance van de Friends’ Ambulance Unit, een vrijwilligerseenheid die werd opgericht door quakers. De quakers zijn een christelijke groepering. Formeel heten ze de Religious Society of Friends. Tijdens het eindoffensief voerden ze evacuaties uit in de Westhoek.’³⁴

Voor Adronie en de kinderen was er in die tijd nog geen goede behandeling na een fosgeenvergiftiging.³⁵ Eenmaal aangekomen in het hospitaal van Poperinge kon men dan ook weinig doen om hun toestand te verbeteren. Het toedienen van extra zuurstof was in die tijd nog maar amper aan de orde. Bovendien tastte fosgeengas ook keel en slokdarmen aan, waardoor de zeer moeilijke ademhaling vaak gepaard ging met slikproblemen. Na verloop van tijd kon het longweefsel geïnfecteerd raken, maar ook daar kon men niks tegen beginnen, want er waren nog geen antibiotica zoals penicilline en streptomycine. Het leven van zoon Georges kon gered worden dankzij de drastische beslissing om een (deel van zijn) long weg te nemen. Moeder Adronie daarentegen stierf, waarschijnlijk helemaal verzwakt, na dertig dagen op 19 november 1918.

De overlijdensakte van Adronie vermeldt dat zij om middernacht stierf in het Gasthuis der Penitenten in de Bruggestraat.³⁶ Wanneer we voor meer informatie over dit gasthuis aankloppen bij Aan de Schreve, de heemkundige kring van Poperinge, kan voorzitter Willy Tillie moeilijk zijn verbazing verbergen. Hij zegt: ‘Er was wel een klooster der Penitenten, maar bij mijn weten werd daar tijdens de Eerste Wereldoorlog nooit een burgerziekenhuis ingericht. Er waren wel verschillende andere, zoals het Gasthuis in de Gasthuisstraat, het Elisabeth Hospitaal in de Deken De Bolaan, een hospitaal in ’t Couthof … Maar de personen die de aangifte van haar overlijden deden, waren authentieke Poperingenaars, dus misschien was het toch wel correct?’³⁷

Dat men bij de heemkundige kring twijfelt over waar in Poperinge Adronie gestorven was, maakt ons extra nieuwsgierig, en dus gaan we zelf wandelen in de Bruggestraat. Bij het vroegere klooster der Penitenten staat een infobord over de geschiedenis van het klooster en de school, maar ook hier wordt geen enkele verwijzing gemaakt naar een hospitaal tijdens de Eerste Wereldoorlog. Zelfs in de Inventaris Onroerend Erfgoed staat hierover niets vermeld, behalve dan dat de gebouwen tijdens de Eerste Wereldoorlog beschadigd waren geraakt.³⁸

Was het dan toch niet waar? We willen er het fijne van weten en duiken in de literatuur. Het antwoord vinden we uiteindelijk in een boek over de geschiedenis van de Gasthuiszusters in Poperinge, de orde die eeuwenlang instond voor het hospitaal in de stad. Aangezien de ziekenzalen van het Gasthuis aan het einde van de oorlog onbruikbaar waren door schade, werd het burgerlijk gasthuis wel degelijk korte tijd ondergebracht in de gebouwen van de zusters Penitenten.³⁹ De heemkundige kring vindt bovendien nog een artikel uit het allerlaatste nummer van het frontblaadje De Poperingsche Keikop. Daarin wordt de toestand van de zorgsector beschreven aan het einde van december 1918: ‘Het burgerlijk gasthuis, thans in de school der Penitenten, zal welhaast terug naar de oude plaats overgebracht worden.’⁴⁰

Dat het klooster van de Penitenten kort dienstdeed als gasthuis, toont aan dat de stad Poperinge op dat moment nog moest herstellen van de vele bombardementen tijdens het laatste oorlogsjaar.⁴¹ De ordeloze situatie in de stad wordt ook weerspiegeld in de ondertekening van Adronies overlijdensakte. Die werd niet door de burgemeester of een schepen opgemaakt, want zij waren gevlucht en nog niet teruggekeerd. De akte werd in plaats daarvan opgesteld door Louis Dequeker, die, als oudste gemeenteraadslid dat nog in de stad verbleef, gemachtigd was om het volledige afwezige stadsbestuur te vervangen. Het is in die chaos, ver weg van huis, dat Adronie overleed.

De vier schadevergoedingen die Aimé Callens na afloop van de oorlog had ingediend, werden door het gerecht in 1921 toegekend. Hierdoor werden alle dokters- en hospitaalkosten van de kinderen terugbetaald. Voor het overlijden van zijn vrouw kreeg hij vanaf dan 800 Belgische frank per jaar en daarbovenop 200 frank per kind jonger dan zestien jaar. Deze jaarlijkse vergoeding werd uitgekeerd, op voorwaarde dat de overledene een kostwinnaar in het gezin was geweest en dat het koppel niet uit het echt of van tafel en bed gescheiden was.⁴² Een bedrag van 800 frank kwam toen ongeveer overeen met twee maanden loon van een arbeider in Brussel.⁴³ Door de sterke inflatie die België begin jaren 1920 kende, werd dit bedrag al snel verhoogd. Los van het bedrag was de schadevergoeding eveneens een vorm van erkenning van de Belgische staat voor het leed dat het gezin Callens aan het einde van de oorlog heeft moeten meemaken, maar hoe dan ook kon dit nooit de dood van een moeder verzachten.

Traumaverwerking