Tiny Forest

© 2021 Daan Bleichrodt & Maarten Bruns | uitgeverij Noordboek

Omslagontwerp: Villa Grafica

E-book: Elgraphic

ISBN 978 90 5615 838 8

NUR 410

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Noordboek, postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland – info@noordboek.nl.

Uitgeverij Noordboek is onderdeel van

20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.noordboek.nl

www.ivn.nl/tinyforest

Daan Bleichrodt & Maarten Bruns

TINY
FOREST

Klein bos, groot avontuur

NOORDBOEK NATUUR

Inhoud

Proloog

Het bedreigde bermpje

De Brievigste Brief

Nieuwe natuur

Voor het eerst op het strand

Speurtocht naar zes parkeerplekken

Groene aap in de arena

Orkaan in Zaanstad

Topje van de ijsberg

Een nieuwe manier van werken

Vergaderen op een Perzisch tapijt

Tiny F*cking Forest

Daan on ice

Verloren voorwerp

Plantdag Cremertuin

Groen goud

Zesenzestig

Tiny Forest Rangers

Bomen planten in de woestijn

Taxirit naar Bremen

Platgewalst

De honderdste plantdag

Epiloog Daan

Epiloog Maarten

Tiny Forest in cijfers

Dankwoord

Proloog

DAAN & MAARTEN

Het startte zo onschuldig, vijf jaar geleden, met het planten van zeshonderd inheemse boompjes in een Zaans stadspark. Maar hoe heeft dit zo uit de hand kunnen lopen – voor onszelf en voor de bosjes?

In Nederland doen inmiddels zestig gemeenten, honderd scholen en talloze buurtbewoners en vrijwilligers mee met Tiny Forest. Daarnaast hebben zestig particulieren zelf een Tiny Forest in hun eigen tuin aangelegd. Voor mensen met een stadstuin bedachten we bovendien Tuiny Forest – een doe-het-zelfpakket met alle spullen om binnen een dag zes vierkante meter bos te maken. Al 1.400 Nederlandse tuineigenaren deden mee.

Hoewel de kleine bosjes populair zijn, was toch het toch een hele klus om dit allemaal voor elkaar te krijgen. In dit boek nemen we je mee op het avontuur dat we de afgelopen vijf jaar beleefden. Je leest niet alleen over onze successen, maar ook over onze tegenslagen, hobbels en hindernissen. We nemen je mee langs bijzondere plekken en je maakt kennis met kleurrijke bomenliefhebbers. Het avontuur voert je langs diepe dalen, weelderige valleien en de hoogste pieken van dit oer-Hollandse bomenverhaal. We hopen zo andere groene pioniers te inspireren en misschien ook te behoeden voor de fouten die we maakten.

Ons avontuur bestaat uit drie delen. In de eerste etappe blikken we terug op onze eigen band met de natuur – die op sommige momenten in ons leven ver te zoeken was. Bovendien laten we je zien hoe het idee voor Tiny Forest geboren werd. De tweede etappe is de pioniersfase. We laten zien hoe we stap voor stap het concept uitbouwen en hoe we omgaan met – of soms ten onder gaan aan – de uitdagingen op ons pad. In de derde etappe komt Tiny Forest tot wasdom en zie je hoe de kleine bosjes langzaam maar zeker Nederland veroveren.

Voordat je ons avontuur induikt, volgt eerst een mini-inleiding over dit mini-bos. Want wat is dat nu eigenlijk, zo’n Tiny Forest – en waarom vinden wij dat zo leuk en belangrijk dat we het de afgelopen jaren ons leven lieten beheersen?

Een Tiny Forest is een minibos ter grootte van een tennisbaan. Op het moment dat de boompjes de grond in gaan, lijken ze meer op satéprikkers dan woudreuzen. Maar dat verandert al snel, na een paar jaar zijn de bomen enkele meters hoog en ontstaat er dichte begroeiing. Er staan veel boompjes in een Tiny Forest – zo’n drie per vierkante meter. We planten alleen inheemse bomen, dat zijn boomsoorten die van nature in Nederland voorkomen. Denk hierbij aan eiken, beuken, lindes, essen, elzen, meidoorns en wilgen. Nederland telt ongeveer honderd inheemse boomsoorten en we kiezen altijd bomen die goed bij de bodem van de plantlocatie passen. De ene boom doet het goed op natte kleibodem, terwijl de andere juist gedijt op droge zandgrond. Elk bosje kent zijn eigen ontwerp. Het eerste bosje had de vorm van een saaie rechthoek, maar nu kiezen we vaak voor een organisch ontwerp dat past bij de omgeving. Om de jonge boompjes te beschermen, wordt het bos de eerste paar jaar omheind met een Frans schapenhek.

Vrijwilligers ontdekten in de afgelopen jaren allerlei diersoorten in de bosjes. Denk daarbij aan merels, roodborstjes, putters, koolmezen, pimpelmezen, ijsvogels, bonte zandoogjes, atalanta’s, dagpauwogen, bijen, hommels, konijnen, mieren, bruine kikkers, spinnen, pissebedden, duizendpoten, torren, rupsen, regenwormen en slakken.

Maar een Tiny Forest is niet alleen een prettige plek voor dieren, maar ook voor mensen. Ieder Tiny Forest heeft een eigen buitenlokaal, dat is meestal een kring van houten banken. Leerkrachten en schoolkinderen gebruiken dit lokaal voor natuurlessen en buurtbewoners strijken er neer om even te ontspannen in een groene omgeving.

Bovendien geeft een Tiny Forest mensen een kans om zelf iets te doen dat goed voor de natuur is. Het project is praktisch haalbaar en gemakkelijk te kopiëren. In elke buurt ligt wel een verloren grasstrook die omgetoverd kan worden tot een minibos. Daardoor leer je niet alleen je buren beter kennen, maar je draagt ook bij aan het herstel van biodiversiteit en het tegengaan van klimaatverandering.

De plantmethode die we gebruiken bij Tiny Forest bouwt voort op het levenswerk van de Indiër Shubhendu Sharma en de Japanse professor Akira Miyawaki. Later in dit boek gaan we dieper in op de principes achter deze methode. Maar wie zijn deze twee reuzen, op wiens schouders wij staan?

In 2009 legt professor Miyawaki een bos aan bij een Toyotafabriek in Bangalore. Shubhendu Sharma werkt op dat moment als ingenieur bij de fabriek en meldt zich aan als vrijwilliger. Hij is zo geraakt door het effect van het bos dat hij er ook een in zijn tuin aanlegt. Hij ziet zijn tuin veranderen. Het grondwater droogt in de zomer niet meer op, de bomen bieden verkoeling en hij geniet van de bezoekende vogels en vlinders. ‘I wake up every morning like a Disney princess,’ grapt hij in een van zijn presentaties. De vogels helpen hem nog net niet met aankleden, maar de boodschap is duidelijk: zijn dorre tuin is omgetoverd tot een inheems paradijs. In 2010 besluit hij zijn baan bij Toyota op te zeggen en start hij Afforestt, dat wereldwijd mensen helpt om natuurlijke bossen te planten.

Professor Miyawaki doet al sinds de jaren zeventig onderzoek naar inheemse bomen en plantgemeenschappen. Met inheems bedoelen we de bomen die zonder menselijk ingrijpen op een plek terecht zijn gekomen. Hij ontdekte dat inheemse bomen de omgeving beschermen tegen natuurrampen als aardbevingen, overstromingen, bosbranden, tsunami’s en klimaatverandering. Hij bracht niet alleen inheemse bomen in kaart, maar ontwikkelde ook een methode om inheemse bossen versneld te herstellen. En van deze wijsheid maken wij dankbaar gebruik.

Ben je benieuwd waarom wij als een blok voor Tiny Forest vielen? En hoe dit ene bosje in Zaanstad uitgroeide tot iets dat we van tevoren nooit verwacht hadden? Sla dan gauw de bladzijde om en laat je meevoeren. Tiny Forest. Klein bos, groot avontuur.

Het bedreigde bermpje

MAARTEN | 1987 | 0 TINY FORESTS

‘Kijk daar staan we!’zegt mijn vriendje Roy en hij wijst op de gruizige zwart-wit foto in de Wischpost, ons lokale krantje. Het ziet er sullig uit. Een groepje kinderen met plastic zakken en prikstokken, die wat ongemakkelijk in de camera kijken. Ik draag een petje dat enigszins scheef op mijn hoofd staat en Roy gaat grotendeels schuil achter het meisje voor hem, dat wel een kop groter is. Het lijkt wel of we strafwerk aan het doen zijn.

Op het fotomoment hebben we net een zwerfvuilactie in de buurt afgerond. Deze opruimactie was een van mijn eerste activiteiten als officiële Ranger van het Wereldnatuurfonds. Ik was altijd al geïnteresseerd in de natuur en scharrelde het liefst de hele dag rond bij de Akkermansbeek, een watertje vlak bij mijn huis. Visjes vangen met een schepnetje, met of zonder laarzen door het water banjeren of gewoon in het gras liggen.

Maar er verschenen donkere wolken aan de horizon. Ik was er namelijk achter gekomen dat niet iedereen het beste voor had met de natuur. De natuur moest zelfs beschermd worden. De Panda, hét natuurblaadje voor natuurminnende kinderen, had me er fijntjes op gewezen dat het helemaal niet pluis was op aarde. Dat de rivieren vervuild waren en er nog maar een paar duizend wilde tijgers waren. Achter in het blaadje was bovendien een rubriek opgenomen met alle jeugdactiviteiten waar je aan mee kon doen. En daar stond dus ook een actie bij mij in de buurt tussen: met een groepje kinderen zwerfvuil prikken en onderzoeken wat mensen zoal weggooien.

Ik kon zelf iets gaan doen, en dat zag ik als tienjarige wel zitten. Door me in te schrijven bij de Rangerclub kreeg ik bovendien een heus Ranger-paspoort, met daarin alle bedreigde dieren van Nederland. Tot mijn grote schrik trof ik daar ook het bermpje aan – een visje dat ik kortgeleden nog uit de beek had gevangen en daarna voor een kwartje had verkocht aan een buurman met vijver. Oeps.

Toen ik de foto van onze geslaagde opruimactie in het krantje zag, voelde ik me opgelucht. Ik had dan misschien niet eigenhandig een tijger gered, maar ik had in ieder geval een start gemaakt om mijn illegale handel in beschermde diersoorten te compenseren.

Mijn ontluikende roeping als natuurbeschermer liep deukjes op toen ik nieuwe interesses ontwikkelde. Elk onderzoek bewijst het: pubers zijn bezig met andere dingen. Heel natuurlijk. Maar niet per se goed voor aanstormende natuurvorsers. Ik droomde over brommers (kieken) en vreemde steden in verre landen. Het knusse Achterhoekse dorpje Terborg (alhoewel met stadsrechten) leek in mijn gedachten steeds verder te krimpen. Ik wilde naar de grote stad, het onbekende tegemoet. De eerste keer dat ik op eigen houtje naar de dichtstbijzijnde ‘echte’ stad (Doetinchem) fietste, voelde dat als een overwinning – mijn wereld werd groter. En dat smaakte naar meer.

Nu de stad binnen mijn bereik lag, werd mijn afstand tot de natuur groter. Zo groot dat ik vergat om biologie in m’n vakkenpakket op te nemen. Achteraf heb ik me wel eens afgevraagd: is het mogelijk om pubers op het groene pad te houden? Misschien is het helemaal niet zo erg om jongeren een tijdje kwijt te zijn. Ze komen wel terug, zeker als ze op jonge leeftijd al een band met de natuur hebben opgebouwd.

Tegen het eind van mijn middelbareschoolcarrière ging mijn groene hart weer wat harder kloppen, ik koos voor een studie milieukunde. Toch was er iets geks aan de hand met mijn verhouding tot de natuur. Mijn academische interesse voor natuur was groot, maar buiten de college-uren wilde ik het liefst dansen, drinken en daten – in willekeurige volgorde. De natuur was vooral een theoretisch concept. Op die leeftijd waren denken en doen voor mij twee losstaande dingen. Terwijl ik boeken verslond over de waarde van Moeder Aarde, trok ik er maar zelden op uit om haar natuur te beleven. Ik bleef liever in mijn bubbel van plezier en comfort.

Pas in mijn vijfde jaar ontdekte ik dat mijn studie toch raakvlakken had met de echte wereld. Maar voor die confrontatie moest ik dertig uur vliegen – naar het Andesgebergte van Bolivia. Ik mocht voor mijn afstudeeronderzoek drie maanden onderzoek doen naar problemen van Parque Nacional Tunari, het uitgestrekte natuurpark in de bergen rondom de stad Cochabamba. Het was voor mij de eerste keer dat ik Europa verliet en ik kon niet wachten. De beroemdenegentiende-eeuwse Pruisische natuurvorser en ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt zou waarschijnlijk zeggen dat ik ‘Fernweh’ had, ofwel het grote verlangen naar het verre en onbekende.

Tijdens de lange tocht naar Zuid-Amerika schrok ik regelmatig op door een plotselinge gedachte: had ik de bagage wel juist ingecheckt? Klopte het visum wel? Was ik geen inenting vergeten? Dan keek ik weer naar buiten, zag de wolken en verwonderde me over het feit dat ik bijna tienduizend meter boven het aardoppervlak hing – althans dat verklapte het digitale kaartje met vluchtschema op mijn schermpje. De mens had zich na duizenden jaren eindelijk verheven boven het aardoppervlak. Raar idee eigenlijk. Meermalen pakte ik uit m’n handbagage het schriftje waarin de naam van de organisatie (CERES), het telefoonnummer van mijn contactpersoon (Juan Eddy Terrazas) en het adres van een hotel (Hotel Regina -Calle Espana entre Reze y el Prado) stonden. Deze handgeschreven pagina was mijn enige houvast. Die beperkte voorbereiding was overigens niet alleen aan mezelf te wijten. Communiceren met Bolivia vanuit Nederland was in die tijd behoorlijk lastig – er was nauwelijks internet en bellen was buitensporig duur. Maar mijn onderzoeksopzet had ik gelukkig wel goed kunnen voorbereiden. Met mijn weldoordachte aanpak ging ik de Bolivianen vast helpen om hun zaken weer op orde te krijgen.

Na anderhalve dag vliegen zag ik het hooggebergte van de Andes opdoemen. Toen ik in Nederland opsteeg, had ik naar beneden gekeken en me verbaasd over alle rechte lijnen – zo zag strakke ruimtelijke planning er vanuit de lucht uit. Nu verwonderde ik me over de grillige pieken, diepe dalen en kronkelende paadjes. Zou dit beeld van boven ook een weerspiegeling zijn, van de manier waarop Bolivianen hun land organiseerden?

Cochabamba had geen groot vliegveld, het was meer een uit de kluiten gewassen parkeerplaats. ‘Alleen de parkeermeters ontbreken nog,’ dacht ik toen ik via een schuiftrap rechtstreeks de landingsbaan opstapte. Ik snoof de droge, ijle lucht diep op. Een hele verbetering ten opzichte van de muffe cabinelucht in de Boeing. Mijn Lonely Planet beloofde bovendien dat het in Cochabamba eeuwig lente was, een mooi vooruitzicht. Door de ligging van de stad was het bijna altijd 22 graden. Dat kwam door de hoogte – 2.200 meter boven zeeniveau – en de nabijheid van de evenaar. Mijn binnenkomst was vreemd, leuk en tegelijkertijd beangstigend. Ik voelde me kwetsbaar op dit vreemde en voor mij nieuwe terrein.

In de weken daarna deed ik er alles aan om het roer in handen krijgen. Dankzij Spaanse les werd ik de taal machtig en ik trok in bij een Boliviaans gezin. Steeds vaker slenterde ik door de straten en durfde zelfs zonder routekaart een bus te pakken. Ondertussen verdiepte ik me in het dossier Parque Nacional Tunari.

Als Europees onderzoeker was ik ervan overtuigd dat ik Cochabamba veel te bieden had. Maar hoe meer ik ontdekte over het werk van CERES, hoe meer ik begreep dat ik vooral veel kon leren. Ik zou nog flink mijn best moeten doen om iets waardevols toe te voegen. Bolivia was niet langer een pagina uit de Lonely Planet, maar een verzameling van echte mensen die goed werk deden en tijd vrijmaakten om mij te helpen. Mijn westerse betweterij wierp ik algauw overboord. Ik moest luisteren, observeren, analyseren en proberen iets nuttigs te doen. Het was een belangrijke levensles.

In de eerste interviews met betrokkenen ontdekte ik meer over de problemen in het natuurpark. Boeren brandden bos plat voor landbouwgrond, het was onduidelijk waar het park begon en waar het eindigde, er was geen geld voor beheer en het hele natuurgebied stond vol met Australische eucalyptus (die de grond uitputte en grote bosbranden veroorzaakte). Ik zag hier voor het eerst het verwoestende effect van een invasieve exoot in de praktijk.

In Bolivia beleefde ik ook de weelderige en schijnbaar onaangetaste regenwouden van Santa Cruz. Met twee reisgenoten trok ik eropuit. In een bus met rokende remmen hobbelden we over gebrekkige wegen de bergen uit. Uitzichtpunten en angstaanjagende afgronden maakten plaats voor een groen tapijt van bladeren. Ik baadde in het zweet in de rammelbus zonder airco. In Santa Cruz maakten we in ons hostel kennis met Ronaldo en zijn vriendin. We kwamen erachter dat hij gids was geweest in dit gebied. Hij werkte nu in Brazilië, maar het leek hem leuk om zijn vriendin deze streek eens te laten zien. Een klein probleem: het was zeven jaar geleden dat hij hier voor het laatst was geweest, maar de paden kende hij nog wel. Dacht hij. ‘Waarom gaan jullie niet mee?’ stelde hij voor. Zijn voorstel leek ons een uitstekend idee. De volgende dag gingen we op pad, maar niet voordat we onze rugzakken hadden gevuld met lokale lekkernijen en een survivalkit met waterzuiveringstabletten, zakmessen en pleisters.

Drie dagen op eigen houtje de jungle in, dat was het plan. Zonder contact met de buitenwereld, want mobieltjes hadden we niet. Een taxichauffeur dropte ons aan de rand van het regenwoud. Vanaf daar moesten we zelf onze weg vinden. Onze gids sprak met de chauffeur af dat hij ons drie dagen later weer op zou pikken op deze plek. Het tijdstip liet hij in het midden.

‘Ik denk dat hij wel te vertrouwen is,’ meldde de gids. Deze boodschap stelde mij niet gerust, maar we konden nu niet meer terug. Na een klein uur lopen kwamen we een paar houten huisjes tegen. Loslopende kippen, blaffende honden en lachende kinderen begroetten ons vriendelijk. Onze gids praatte wat met de bewoners en kwam teruglopen met een machete. ‘Die is zo wel handig als het pad ophoudt,’ zei hij. ‘Mocht ik lenen.’ Ik begon me af te vragen of deze trip nu wel zo’n goed idee was. Drie uur later wist ik zeker dat dit geen goed idee was. Ik had de verkeerde slippers gekocht en mijn voeten zaten nu al vol bloedblaren. Er vormde zich een knoop in mijn maag – als dit maar goed afliep. De zon ging al onder en nog steeds waren we een eind van de geplande slaapplek. We volgden een klein riviertje en glibberden over de keien. De zon ging al bijna onder en we flitsten onze zaklampen aan. Onze gids was door de dichte begroeiing en de schemer vrijwel niet meer te zien. Ik hoorde alleen de takken ritselen op een paar meter voor mij. ‘Hier is het!’ klonk het vanuit de dichte begroeiing en we stopten bij een open plek, verrassend dicht bij de rivier. Hij wees op een overhangende rots, waaronder we volgens hem goed ons kamp konden opslaan. De rots zag er steil en gevaarlijk uit. Maar ik was veel te moe om vragen te stellen, en ik knoopte gauw m’n klamboe vast aan een van de overhangende takken. Daarna wilde ik teruglopen naar het struikgewas om wat brandhout te sprokkelen, maar ik werd direct teruggeroepen. ‘Daar moet je nu niet ingaan Maarten. Veel slangen,’ waarschuwde Ronaldo. Prima advies, maar waarom kon het nét dan wel? Ik besloot mijn blaren schoon te maken en verbond ze met een gaasje. Dit ging ik voelen de komende dagen. Boven een rokend kampvuurtje poften we de aardappels die we hadden meegenomen in onze rugzak. Nadat ik een halfrauwe aardappel soldaat had gemaakt, voelde ik mij misselijk, miserabel en verloren. De jungle was indrukwekkend en ontzagwekkend, maar toch heel anders dan in een fotoboek of natuurfilm. Deze plek was niet ingericht op verstokte Europese stadsbewoners. Onrustig viel ik in slaap op de harde junglebodem. In de nacht werd ik verschillende keren wakker door gekke woudgeluiden, soms wel erg dichtbij. Was dat een slang? Een grote spin of misschien wel een jaguar? Ik probeerde de opkomende angst te negeren en weerstond de neiging om te gillen. Ik wilde mijn reisgenoten niet wakker maken. Ik voelde me opeens heel klein in dit grote bos. Het enige dat me scheidde van de donkere jungle was het flinterdunne gaas van mijn klamboe. De natuur was overal om me heen en ik was er deel van geworden. Onrustig dommelde ik in. De volgende ochtend zag ik dierensporen direct naast mijn slaapplek. Dus toch.

‘Big rat,’ zei Ronaldo droogjes. Hij legde vervolgens uit dat hij daarmee de capibari bedoelde – het grootste knaagdier van de wereld. Een flinke jongen, ongeveer twee keer zo groot als een bever, maar volkomen ongevaarlijk.

Die tocht door de jungle heeft mijn beeld van de natuur veranderd. In het nette en geordende Nederland beschouwde ik onze getemde natuur als een ongevaarlijk decor. Een plek waar ik graag was en waar ik kon genieten van al het moois. Maar in de jungle had ik een ‘sublieme natuurervaring’ ondergaan – een angstige ervaring in de overweldigende natuur.

Ik ondervond aan den lijve dat natuur veel meer is dan een speelplek. De natuur is het leven. Mooi, maar soms ook rauw en angstaanjagend. En wij zijn daar onderdeel van, of we dat nu willen of niet. En natuurlijk, Bolivia is Nederland niet. Maar zelfs de natuur in onze aangeharkte steden is meer dan een decor. Zij heeft ons nodig – en wij haar.

* Ps. De taxi stond keurig klaar op het afgesproken moment. De trip door de jungle beschouw ik nog altijd als een geweldige ervaring. Mijn beblaarde voeten herstelden zich binnen enkele weken en het enige souvenir dat ik meenam uit de jungle was een enkele centimeters grote larve van de myiasis-vlieg, die enkele weken na terugkomst in Nederland poliklinisch uit mijn rug verwijderd werd door een tropenarts, gadegeslagen door een selecte groep uitzinnige studenten geneeskunde.

De Brievigste Brief

DAAN | 1992 | -1 BOOM

‘Ik sta in de Taptoe!’zegt mijn speelmaatje Anne trots. Zij heeft namens ons actiecomité een brief geschreven en het is zowaar De Brievigste Brief geworden, ofwel de allerbeste ingezonden brief die week. Onze brief gaat over onze klimboom, die gekapt gaat worden. Een paar maanden eerder hadden we een clubje opgericht om de boom te redden. Mijn zus, mijn vriendjes en ik verzamelden handtekeningen en schreven een brief naar de gemeente. Na lang wachten kregen we het volgende antwoord:

‘Geacht actiecomité, we hebben toch besloten de boom weg te halen. Hij geeft te veel bezwaren. Verder wensen we jullie een prettige vakantie.’

Maar we laten het er dus niet bij zitten en zoeken contact met het belangrijkste nieuwsmedium dat we kennen:
de Taptoe. ‘Nou, dan is het toch geen prettige vakantie meer!’ schrijft onze woordvoerder Anne in de brief. ‘Onze boom gaat dus weg!’

Wat waren we boos op de gemeente en een paar weken later moest ik met lede ogen aanzien hoe de boom tak voor tak werd geveld door twee opgewekte gemeentewerkers. Alles wat overbleef was een kaal grasveldje dat uitkeek op een blinde muur.

Jaren later lees ik de brief terug. Hoe kwam het dat er op tienjarige leeftijd al een natuurbeschermer in mij schuilde? In elk geval wist ik toen nog niet dat mijn lievelingsboom een esdoorn was. Ik vond het gewoon leuk om erin te klimmen en om de helikopterzaadjes naar beneden te laten dwarrelen. Ik vermoed dat ik de natuur wilde beschermen omdat ik opgroeide in het groene Glimmen.

In dit bosrijke dorpje met dertienhonderd inwoners in de provincie Groningen was ik voor mijn gevoel altijd buiten. We hadden een grote tuin met veel bloemen, haagjes en bomen. Aan het einde van onze straat lagen oude houtwallen – waar we graag verstoppertje speelden. Onze school grensde aan een klein bosje, waar we elke pauze in bomen klommen en hutten bouwden. Vlakbij de school lag het grote bos, de Appelbergen. Uren zwierf ik daar zelfstandig rond. Ik at de vlierbessen en bramen zó van de struik en verzamelde kleine bosbewoners voor in mijn terrarium. Net voor het donker werd, stak ik de onbewaakte spoorwegovergang over om naar huis te gaan met mijn schatten. Achteraf bekeken was natuur voor mij een synoniem voor vrijheid en het stond aan de basis van een gelukkige en onbezorgde jeugd.

In Glimmen was de natuur altijd dichtbij, maar snel na de kap van onze boom verhuisden we naar Almelo. Ik ging in de stad wonen en ongemerkt verdween het dagelijks contact met de natuur uit mijn leven. Op de middelbare school wist ik niet hoe snel ik natuurkunde, scheikunde en biologie uit mijn vakkenpakket moest werpen. Saai, moeilijk en oninteressant. Toch ging het contact met de natuur niet helemaal verloren. Natuur was in deze tijd meer een decor voor spannende ervaringen, zoals wildkamperen tijdens mijn jaar in Amerika en survivalkampen in Zuid-Frankrijk.

Tijdens de eerste jaren van mijn studententijd ben ik niet bezig met de natuur. We gebruiken verborgen grotten op de Sint-Pietersberg om ontgroeningsrituelen uit te voeren, niet om de prachtige natuur, maar om pottenkijkers te weren. Ik word – net als veel andere studenten – baldadig en trek op een avond samen met een vriend hele plantsoenen vol tulpen leeg, om vervolgens op mijn gestolen fiets naar huis te rijden. Dit soort nachtelijke uitspattingen worden voor mij steeds gebruikelijker, en de openbare ruimte in Maastricht en de campus van de Hotelschool moeten het ontgelden. Blijkbaar heb ik het nodig om mij af te reageren. Maar het lukt me in dit drukke bestaan niet goed om te reflecteren op mijn eigen gedrag.

Het verenigingsleven slokt mij volledig op en kroegen en nachtclubs zijn mijn nieuwe habitat. Tijd voor iets anders heb ik ook niet, want als lid van mijn dispuut heb ik drie verplichte avonden per week. Het vele barhangen, het eenzijdige dieet (‘ik eet alleen maar bier!’ roepen we vaak stoer) en een compleet gebrek aan beweging eisen hun tol. In twee jaar tijd kom ik 25 kilo aan en treed ik toe tot de club van honderd – een verzameling van studenten die veel te trots zijn op hun dikke buik. Door alle sociale verplichtingen ga ik een jaar lang niet naar mijn colleges en sla daarom ook maar alle tentamens over, wat uiteraard tot ruzie met mijn ouders leidt. Ze maken zich terecht zorgen over mij. Achteraf bekeken had ik in die tijd een burn-out, maar het lukte mij niet om te ontsnappen aan alle prikkels en verleidingen van het studentenleven.

Gelukkig heeft de Hotelschool stages en in 2003 krijg ik een welkome adempauze, ik mag op praktijkstage in Kaapstad in Zuid-Afrika – het land van mijn dromen! In Kaapstad moet ik hard werken, zestien uur op een dag is geen uitzondering. Tot april is het hoogseizoen en ik draai veel dubbele diensten achter de bar en in het restaurant. Toch vind ik het geen straf om, in korte broek en met petje, fotomodellen van kleurige cocktails te voorzien. Daarnaast zit ik door al dat fysieke werk weer een stuk strakker in mijn vel – de bierkilo’s verdwijnen als sneeuw voor de Kaapse zon. Vanaf april verdwijnen de toeristen uit Kaapstad en hebben wij tijd om het land te verkennen. Wat is het heerlijk dat ik hier geen enkele sociale verplichting heb, ik mag gewoon zelf kiezen wat ik wil doen in mijn vrije tijd!

Samen met mijn studiegenoten trek ik eropuit. We beklimmen de Tafelberg, gaan wijnproeven in Stellenbosch en zwemmen op Clifton Beach. We gaan elke dag uit eten, spotten walvissen in Hermanus en gaan kooiduiken met witte haaien. Op luie momenten strijken we neer in de Botanische tuinen. Het gras kriebelt in mijn nek en ik geniet van mijn uitzicht op het tafelkleed, de bijnaam van de wolk die zich regelmatig samenpakt boven de Tafelberg. Ik ga weer sporten en loop graag hard langs de boulevard, die van Greenpoint naar het Victoria en Alfred Waterfront voert. Of het nu het geluid van de uiteenspattende golven, de krijsende meeuwen in de verte of de zilte lucht is weet ik niet, maar ik kom in deze stad helemaal tot rust. Ik voel weer dat ik leef, en niet langer geleefd wordt. Wat is het toch heerlijk om zoveel buiten te zijn en wat kan ik genieten van de prachtige natuur van Zuid-Afrika.

En het mooiste ligt nog in het verschiet. Op een goede dag rijden we naar Simonstown, waar we Boulders Beach bezoeken. Dit is een plek waar je broedende pinguïns kan bekijken, of grote drommen toeristen met camera’s – het is maar net aan welke kant van het hekje je staat. De pinguïns zijn zo te zien al gewend aan al die rare vogels met fototoestellen. Toch word ik bijna gebeten als ik iets te dichtbij kom, het zijn toch echt wilde dieren, hoe tam ze ook lijken.

Na de woeste aanval van een pinguïn te hebben overleefd, stappen we in de auto en dalen af naar Kaap de Goede Hoop, het meest zuidwestelijke puntje van het Afrikaanse continent. Aan mijn linkerhand strekt de Valsbaai zich uit en rechts gaan de groene heuvels langzaam maar zeker over in een rotsachtig en ruig terrein. Voor het eerst zie ik wilde bavianen en struisvogels. Waanzinnig!

Eenmaal aangekomen op de Kaap besluiten we naar Cape Point te lopen. Daar heb je een spectaculair uitzicht over de Valsbaai, de Indische Oceaan en de Atlantische Oceaan. Hoewel de dagen al iets kouder worden, voel ik de zon op mijn hoofd branden en mijn benen verzuren van de inspanning. Ook mijn dispuutgenoot Bart heeft het zwaar. Zijn gezicht loopt vuurrood aan en om de tien stappen neemt hij een korte adempauze en herhaalt het mantra: ‘Ik ontplof ...pfff … ik ontplof.’ Ondanks de vele onderbrekingen bereiken we het uitzichtpunt en daar wacht onze beloning.

We worden omringd door reusachtige kliffen, die steil naar beneden lopen. De uiterste punt van Cape Point lijkt te wijzen naar de plek waar de warme golfstroom van de Indische Oceaan en de koude golfstroom van de Atlantische Oceaan in elkaar overgaan. Het is een indrukwekkend schouwspel dat zich daar in de diepte afspeelt. De blauwe en groene kleurschakeringen onthullen de plek waarop de twee oceanen elkaar ontmoeten. Waar grenzen normaal gesproken denkbeeldige lijntjes op een kaart zijn, kijk ik vol ontzag naar deze natuurlijke grens of overgang tussen twee van de grootste waterlichamen ter wereld. Na een moment van stilte en verwondering zie ik verderop een strandje liggen, dat omsloten wordt door hoge rotsen. Ik stel voor om daar te gaan zwemmen, en dat plan wordt enthousiast ontvangen. ‘Ik wil graag voorkomen dat ik werkelijk ontplof,’ zegt Bart met een knipoog. In onze haast lopen we de waarschuwingsborden met ‘verboden te zwemmen’ voorbij. We trekken al onze kleren uit en dompelen ons onder in de Indische Oceaan, die gelukkig een stuk warmer aanvoelt dan zijn kille Atlantische evenknie.

We duiken onder, springen tegen de golven in en spelen alsof we weer kleine jongetjes zijn. Als ik even later uitgeraasd ben, wrijf ik het zoute water uit mijn ogen en neem ik de omgeving in mij op. Daar sta ik dan, poedeltje naakt tot mijn middel in de Indische Oceaan op een van de mooiste plekken op aarde. En net op dat moment springt er uit de golven een dolfijn omhoog. Op nog geen drie meter afstand – kippenvel. Ik krijg tranen in mijn ogen. Of het nu komt door de weidsheid van het landschap, de warmte van de Indisch Oceaan, het beeld van wilde dieren die vrij spelen in de natuur of omdat ik zelf weer eens vrijheid ervaar, dat weet ik niet. Maar wat een overweldigende ervaring. Het is ook lang geleden dat ik zo’n fijn contact met mijzelf en mijn omgeving ervaren heb. Zou contact met de natuur je ook dichter bij jezelf brengen? Ik heb geen tijd om deze vraag voor mezelf te beantwoorden, want ik word liefdevol uit mijn mijmeringen gehaald: ‘Hé kutjanus, kom je eruit? We gaan!’ buldert Bart met een grote grijns vanaf het strand. Ik loop de zee uit en denk te begrijpen waarom Jan van Riebeeck en zijn kornuiten deze plek halverwege de zestiende eeuw omdoopten tot Kaap de Goede Hoop.

Dit moment van verbondenheid met de natuur en met mijzelf maakte diepe indruk en het blijkt in de jaren daarna lastig om dit gevoel in het drukke Nederland opnieuw te ervaren. Mijn studie bedrijfskunde in Nijmegen en mijn eerste baan bij Wegener Media zorgen ook niet echt voor veel onderdompelingen in de wilde natuur.

In 2011 kom ik na wat omzwervingen in het bedrijfsleven terecht bij IVN natuureducatie. Hoewel ik viel voor het woord natuur, houd ik me de eerste jaren vooral bezig met vergaderen over de nut en noodzaak van de energietransitie en het lage waterbewustzijn van Nederlanders. Op zich nuttig, maar niet iets waar ik voor warmloop. Daarnaast pendel ik elke dag op en neer in een overvolle intercity tussen Amsterdam en Den Haag. In de coupés van de NS en in mijn werk voel ik me eerder een sardientje in een blik dan een speelse dolfijn. Hoewel ik me sterk verbonden voel met de missie van IVN – natuur in de harten van mensen – heb ik niet het idee dat ik er in mijn dagelijkse werk aan bijdraag. Ik breng mijn tijd door met overleggen met Natuur- en Milieueducatie-centra (ofwel: NME-centra), gemeenten en provincies. De enige link met de natuur is misschien dat ik stilletjes aan verander in een heuse vergadertijger. In de natuur kom ik onder werktijd maar weinig. Hoewel ik dat op dat moment nog niet weet, zal dat gelukkig snel veranderen.

Vandaag heb ik een zeldzame zitplek in de drukke trein weten te bemachtigen en er ligt een krantje voor me klaar. Mijn oog valt meteen op een artikel van ene Mark Mieras. ‘Er gaat niks boven hutten bouwen,’ kopt zijn artikel.

Mieras beschrijft de verschraling van de buitenspeelcultuur, en hoe dit heeft geleid tot een teloorgang van de creativiteit van de jeugd. Het onderzoek is gedaan in Amerika, maar is volgens hem ook van toepassing op de Nederlandse jeugd. Dit baart mij zorgen. Het gaat namelijk niet goed met de natuur en ons klimaat verandert. Onze manier van leven trekt een flinke wissel op de planeet. Dieren sterven in een rap tempo uit en om dit tij te keren, hebben we volgens mij een generatie creatieve genieën nodig. Mieras is dat met mij eens, hoewel hij het anders verwoordt.

‘Een speelse cultuur is geen luxe maar een voorwaarde om te overleven. Zeker in een tijd van snelle verandering, oplopende concurrentie en stress is creativiteit geboden.’

Gelukkig gaat hij daarna ook in op hoe we het tij kunnen keren. Hij schrijft de Nederlandse jeugd een flinke dosis buitenspelen, museumbezoek, toneel en andere culturele activiteiten voor. Over natuur rept hij met geen woord en dat snap ik niet. Hoe kan hij dat nu over het hoofd zien? Eenmaal op kantoor besluit ik om contact met hem te leggen.

Dezelfde dag nog heb ik hem aan de lijn en hij blijkt ook artikelen in opdracht te schrijven. Ik vraag hem of hij een artikel wil schrijven over het effect van natuur op het brein. Hij reageert wat vlak, maar belooft aan de slag te gaan en verbreekt de verbinding voordat we concrete afspraken kunnen maken.

Twee maanden later gaat mijn telefoon. Het is Mark en hij steekt gelijk enthousiast van wal. ‘Daan, die natuur is gewoon een vluchtheuvel voor de geest,’ vertelt hij. ‘En het mooie is,’ voegt hij eraan toe, ‘dat een klein beetje natuur al genoeg is!’ Daarna neemt Mark mij mee op reis in mijn eigen brein, wat kan deze man goed vertellen. Later die dag stuurt hij het artikel Beetje natuur, grote invloed op. Een aantal passages in het artikel springen er voor mij uit.

Mieras beschrijft bijvoorbeeld hoe het menselijke brein in de stad een prikkelzoekende strategie ontwikkelt. Hoe meer prikkels het krijgt, hoe meer prikkels het brein opzoekt – en dat is vermoeiend en stressvol voor mensen. De natuur biedt hiervoor een tegenwicht, maar overprikkelde mensen zijn gek genoeg minder geneigd om de rust van de natuur op te zoeken. Ik dacht terug aan mijn tijd in Maastricht, vooral de tijd waarin ik ontspoorde. Ik zocht steeds meer prikkels op, tot volledige uitputting, vandalisme en drugsgebruik aan toe. Pas toen ik in de weidse natuur van Kaapstad kwam, kon ik mezelf aan mijn eigen haren uit dit moeras trekken. Dit was ook mijn docenten en vrienden niet ontgaan. Post-Kaapstad Daan was een veel leuker mens geworden, niet alleen voor anderen, maar ook voor zichzelf.