DE HOOIVOGEL

© 2021 Gerrit Gerritsen | uitgeverij Noordboek

Tekeningen | Jos Zwarts
E-book | Elgraphic
Omslagontwerp | Sam Gobin
Beeld omslag | Ralph Martin, Agami; Jos Zwarts (achter)

ISBN 978 90 5615 838 5

NUR 435

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Noordboek, postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland – info@noordboek.nl

Noordboek is onderdeel van
20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.noordboek.nl

In Gruttoland

In Gruttoland

Martin Bril – de Volkskrant, 9 maart 2007

Iets voorbij Zalk, tussen Kampen en Zwolle, aan de IJssel, zie ik twee ooievaars op hun nest zitten. Ik heb geen verstand van vogels, maar ik heb de indruk dat er steeds meer ooievaars komen. Toch is het een vogel die mij nog steeds verbaast. Dus ik stop en kijk een tijdje naar het stel op hun nest. Hun bezigheden zien er innig uit. Het is duidelijk dat ze thuis zijn. Ik vervolg mijn weg langs de dijk. Het is een grijze, natte dag. De rivier staat ver buiten zijn oevers. In de verte schemeren de flats van Zwolle en de brug over de IJssel. Hier en daar in het water staat een boom. Karresporen die de dijk af lopen, eindigen in het water. Er is geen scheepvaart. Ik kom een man tegen die naast zijn fiets op een klein krukje zit en door een grote kijker naar een groep vogels kijkt die op een eilandje zitten.

Ooit had ik een vriend die vogelde. Voor dag en dauw ging hij op pad met fototoestel, verrekijker en boterhammen om vogels te spotten. Wat hem daar zo in aantrok, kon hij mij niet uitleggen, en na een paar jaar was de passie gedoofd en werd hij kunstenaar. Langzaam dobberde hij mijn blikveld uit, en het kan best dat hij inmiddels ook geen kunstenaar meer is, maar registeraccountant. Het leven neemt soms wonderlijke bochten.

Ik voeg me bij de vogelaar – een man met kort, borstelig rood haar, een rossige stoppelbaard en een bril. Hij kijkt, zegt hij, naar een groep IJslandse grutto’s en gunt ook mij een blik door zijn kijker. “Prachtig hè”, zegt hij terwijl ik kijk, “een stuk of vijfhonderd zijn het er. De grijze nog in winterkleed. Het broedkleed is oranje. Wat een kleur hè. Bijna rood.” Ik kan niet anders dan het beamen. Mooi zijn ze – die IJslandse grutto’s. Er zit ook een aalscholver tussen.

De man, hij heet Gerrit Gerritsen zie ik op een label dat aan de riem van zijn fototoestel hangt, vertelt intussen dat de vogels in groepen uit Spanje en Afrika komen, op doorreis naar IJsland waar ze broeden. Ze vliegen non-stop van Spanje naar de uiterwaarden van de IJssel, zeg maar Gruttoland. Hier eten ze pieren en wormen in de weilanden. Na een paar dagen vliegen ze weer door. “Hé”, zegt Gerrit ineens, “er is iets. Ze strekken de nekken. Ze zijn in paniek.” Wat is er?

“Een roofvogel misschien. Een havik, een slechtvalk.” Gerrit kijkt naar de lucht, maar ziet niets. Wolken. De grutto’s fladderen ineens massaal op en draaien met z’n allen een rondje in de lucht. Daarna landen ze weer. “Loos alarm”, mompelt de vogelaar, maar toch twijfelt hij. Als de grutto’s hun nekken strekken, moet er iets zijn. Ze zien meer dan mensen.

Ze vergissen zich niet.

Hij kijkt door zijn kijker en noteert iets in een beduimeld boekje. “Moet je zien”, zegt hij, “er zit in het midden eentje met een oranjewitte ring om de poot. Die is in Engeland geringd. Dat geef ik vanavond door.” Hij laat zijn eigen ringen zien, helemaal oranje. Hij heeft vogels geringd in Senegal en op IJsland. Soms komt hij ze hier in de uiterwaarden tegen. Dat is het mooiste, je eigen grutto’s.

Ik begrijp het, maar ik moet verder. Later bedenk ik me dat ik ook graag mijn eigen grutto wil. Eentje maar, die de hele wereld voor me overvliegt. Het idee alleen al. Adembenemend.

De hooivogel

Rotbeesten

Na de lagere Michaelschool ga ik naar het Thomas a Kempislyceum aan de rand van het Zwolse centrum. Daar leer ik Gerard kennen. Zijn vader heeft een herenmodezaak in de Diezerstraat. Mijn vader kocht er zijn hoeden met aan de binnenkant de tekst ‘Burgman Hatters, since 1880, Zwolle’. De familie Burgman heeft een zomerhuisje op de Agnietenberg ten noorden van de stad. Gerard nodigt me daar uit. Aan de rand van het dal van de Overijsselse Vecht ligt hier een gordel met stuifduintjes met daarop eikenhakhoutbos. In de eikenstoven vinden we nesten van de glanskop en de exotisch gekleurde gekraagde roodstaart. Ik vind het er prachtig.

Waar de duintjes ophouden, gaat de Vechtdijk verder. Een steile schrale dijk met wilde hemelsleutels en Zwolse anjers. In de voorbije jaren is de dijk enkele malen doorgebroken en op deze bochtige plekken ligt zowel binnen- als buitendijks een doorbraakkolk. Als jongen word je naar deze plek gezogen, want dwars over de dijk is een brede betonnen muur gebouwd om te voorkomen dat tanks konden oprukken in de Tweede Wereldoorlog. Een kazemat.

Ook vandaag gaan we erheen, want Gerard heeft fuiken zien staan in de buitendijkse kolk en we willen wel eens weten wat de visser eigenlijk vangt. We wisten natuurlijk dat het lichten van fuiken niet mocht en dus was er een kans dat we gepakt zouden worden door politieagent Van Veen, die iedere dag op zijn Zündapp door het Zwolse buitengebied reed. Toch besluiten we de gok te wagen en we sluipen van de dijk naar de oever van de kolk. We houden elkaar vast om naar de eerste fuikstok te reiken. Gerard pakt hem. De vuistdikke houten paal zit goed vast in de bodem, maar na wat wrikken schiet hij als een raket omhoog. We kijken voortdurend om ons heen, we willen natuurlijk niet gepakt worden, maar we zien niemand. We lopen achteruit om de fuik op de wal te trekken. Een koekoek roept op de achtergrond. Het is een heel gesjor en onze ogen zijn gericht op het eind van de fuik. Zit er wat in? We zien al wat palingen kronkelen, maar ook een gouden gloed… Snel knopen we het eind van de fuik open en de alen kronkelen hun vrijheid tegemoet. Maar er zitten ook twee prachtige goudkleurige vissen in, die ons met hele kleine bloedrode oogjes aankijken. Zeelten. Soms vingen we ze wel eens aan de hengel met een pier, maar nu pas zie ik hoe mooi ze zijn. We laten ze voorzichtig uit onze handen terugglijden in de kolk. Zonder boot kunnen we de fuik niet meer goed terugplaatsen en dus laten we hem achter op de wal. We menen in de verte het geluid van de Zündapp te horen, en dus vluchten we het hooiland in. We verstoppen ons in een rietsloot. Mijn hart klopt in mijn keel. We zijn nog geen honderd meter van de dijk of er hangt plots een groep van tientallen grutto’s boven onze hoofden. Het is kuikentijd en de grutto’s zien ons duidelijk als indringers. Ze schreeuwen schel en hangen als een kluwen boven ons. We gluren tussen de rietstengels naar de dijk om te kijken of de veldwachter eraan komt. Dankzij de ‘scheldende’ grutto’s zou hij ons makkelijk kunnen vinden. We worden nog benauwder. Rotbeesten.

Gelukkig dalen de grutto’s weer snel tot bij hun jongen en de rust keert terug in de buitenlanden. We zien geen silhouet van een agent op een brommer en na een half uur durven we weer te gaan staan. Via een ruime boog lopen we terug naar Gerards zomerhuisje. We zijn helemaal bezweet en stinken naar muffe modder. We drinken een glas Exota.

Laagland

Vijftig jaar later maken we een kerstwandeling, ten noorden van Zwolle waar Vecht en Zwarte Water samenvloeien, niet ver van de Agnietenberg. Ik wijs mijn Franse schoondochter Emilie op een route voor mountainbikers. “Maar jullie hebben toch helemaal geen bergen?”, vraagt ze. Ik kijk in haar Franse spiegel. Ze heeft gelijk. Of het zouden onze zomerse stapelwolken moeten zijn. Mountainbiken zouden we in ons land beter lowlandbiking, of mudbiking, kunnen noemen. Of nog beter: modderfietsen. We zien grote zaagbekken, waterpiepers en zelfs een roodhalsfuut. Inderdaad geen bergvogels. Nou ja, de waterpieper in de zomer.

Bij iedere vlucht die ik boek, kies ik een plek bij het raam en steeds valt me op hoe bijzonder ons land is. De zeearmen van de Zeeuwse Delta, de Nederlandse kust, de blinkende sloten in de polders, het IJsselmeer, de Waddenzee. Nederland is dan ook een fantastische naam voor ons land en door de voortgaande bodemdaling wordt die naam jaarlijks beter. Holland (Houtland) gaan we vanaf nu verbieden. Nou oké, buitenlanders mogen het blijven gebruiken.

Wat moest ik lachen om de uitspraak van de Romeinse verkenner Plinius die staande op de Nijmeegse stuwwal naar het noorden kijkend een enorme natte wildernis zag en vol afschuw sprak: “En vanaf hier is het land van de vissen.” Zonder er een stap in te zetten had Plinius dit woeste landschap raak getypeerd, maar zag hij wel iets over het hoofd: het was niet alleen van de vissen. Het moet een eldorado zijn geweest voor bevers, otters, grauwe ganzen, slobben en talingen, watersnippen, tureluurs, kieviten en grutto’s. Zijn ‘baas’, Julius Caesar, voegt er rond 52 voor Christus nog aan toe dat een groot deel van Nederland werd bewoond door stammen van wilden en barbaren die zich voedden met vis en eieren van wilde vogels. Caesar kon toen niet weten dat men nog ruim 2.000 jaar eieren van wilde vogels zou blijven eten.

In het toen nog onbedijkte landschap was de rivier de baas en als in het voorjaar de sneeuw in de Alpen begon te smelten, overstroomden tienduizenden hectares. Als het water zakte, stonk het weken muf naar opdrogend slik en op die drogende slikken streken grutto’s neer die hongerig terugkeerden uit Afrika. Ook kemphanen, op weg naar hun vooral Russische broedgebieden, profiteerden met duizenden van dit langzaam opdrogende modderlandschap, dat alleen een natuurlijke ontwatering kende via kreken. Er waren immers nog geen molens en gemalen om het water snel af te voeren. Alleen op de veilige hoge zandkoppen woonden mensen, hun vee graasde dichtbij de boerderij. Op de weilanden rond de boerderij kwam dus koeienstront en daardoor nam de wormenstand toe. Dat lokte langzaam meer grutto’s dit modderlandschap in om te broeden. In de eeuwen die volgden kwam er stap voor stap meer vee, waardoor het areaal bemest grasland toenam en de grutto ook stap voor stap zijn leefgebied kon uitbreiden. Eeuwenlang zat alles mee voor de grutto. Overal natte en bloemrijke graslanden die pas na het broedseizoen werden gemaaid, weinig roofdieren die de eieren of kuikens konden opeten. De grutto vond zijn paradijs in de delta van Schelde, Rijn en IJssel.

Overal grutto’s

Ik zou graag weten hoeveel grutto’s er aan het begin van de jaartelling in ons land broedden. Omdat bemeste graslanden zeldzaam waren, zullen het er veel minder zijn geweest dan in de twintigste eeuw. Hooguit tienduizend paren schat ik, maar zeker zullen we het nooit weten.

In 1948 doet Staatsbosbeheer een eerste poging om het aantal grutto’s in ons land te schatten. In die tijd zonder e-mail worden uit het centrale kantoor tientallen brieven verstuurd naar beheerders van natuurreservaten, ornithologen en jachtopzieners. Er zijn dan nog amper beroepsmatige ornithologen en grootschalige broedvogelkarteringen moeten nog starten. De resultaten worden in 1955 gepubliceerd in een gestencild rapport. De auteur van dit rapport, P. Kokke, komt hierin tot een schatting van 50.000 tot 80.000 paren. Terugkijkend is het bijzonder dat deze eerste resultaten niet in een natuurtijdschrift zijn gepubliceerd. Ze bleven daardoor bijna onzichtbaar in het Natuur Wetenschappelijk Archief van Staatsbosbeheer.

Bijna twintig jaar later wordt een tweede poging ondernomen, nu door het Kontaktorgaan voor Vogelstudie. Ruim 300 vrijwillige waarnemers tellen in 1966 en 1967 de grutto’s door het hele land. In 1972 worden de resultaten gepubliceerd in de vermaarde reeks ‘Wetenschappelijk Medelingen van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische vereniging’, nummer 90. Theo Mulder, beeldhouwer van beroep, is de auteur van de publicatie, maar bedankt J. Philippona, J. Steenman, prof.dr. D.M. de Vries, C.J. van den Anker, C.W. van Sijpveld en H. Fabritius voor hun bijzondere inzet. Mulder komt tot een schatting van maar liefst 116.000 paren. Als we de schatting van Kokke uit 1955 middelen tot 65.000 paren, dan lijken er in ruim vijftien jaar later 51.000 paren bijgekomen. Dat zou een gemiddelde jaarlijkse toename van ruim vijf procent inhouden. In theorie is dit mogelijk, maar hoogstwaarschijnlijk was de schatting van Kokke te laag omdat hij met veel minder vrijwilligers werkte dan de ‘300 van Theo Mulder’. Daarom beschouwen we Mulders schatting van de gruttostand in Nederland als de eerste goede.

Maar: was zelfs die schatting van 116.000 paren niet te laag? Mulder haalt drie studies aan waarin gedetailleerd grutto’s zijn geteld. In de eerste, gepubliceerd in 1969, presenteren C. van Orden en C. Eyerman hun inventarisatie van de gruttostand in Noord-Holland. Zij telden tien procent van de provincie via verspreid liggende proefvlakken en komen voor die tien procent uit op 2.550 paren. Mulder schatte voor hetzelfde gebied de populatie in 1966 op 2.316 paren en in 1967 op 1.674 paren. Van Orden en Eyerman komen dus in 1966 acht procent hoger uit dan Mulder en in 1967 zelfs 52 procent.

J.B. Hulscher presenteert in 1970 een schatting van de Friese populatie, gebaseerd op zowel tellingen van de Bond van Friese Vogelwachten als de gegevens van professor D.M. de Vries, die een aantal proefvlakken van tien hectare telde. Op basis van deze gegevens schat Hulscher de Friese populatie in de periode 1966-1969 op ongeveer 55.000 paren, met een gemiddelde dichtheid van 27 paren per 100 hectare. De schatting van Hulscher ligt 31 procent hoger dan die van Mulder.

Voor de Avifauna van Midden-Nederland wordt in de periode 1968-1979 zeker 200.000 hectare geïnventariseerd in de provincie Utrecht en aansluitende delen van Noord-Holland, Zuid-Holland en Gelderland. Deze studie, opgezet door F. Alleyn, komt met zijn 7.725 paren 19 procent hoger uit dan Mulders schatting van 6.500 paren.

De drie bovengenoemde studies, waaraan meer planmatig en gedetailleerd veldwerk voorafging dan aan Mulders studie, schatten dus alle de populatie hoger in. Mulder is zich daarvan bewust en schrijft er het volgende over:

Uit de gegevens die ons ter beschikking staan moeten wij niet meer willen halen dan erin zit; met andere woorden: wij moeten de vraagstelling eenvoudig houden. Het uiteindelijke getal waar we toe zijn gekomen, kan alleen maar een benadering zijn van de werkelijkheid. Maar wij geloven hiermee een flinke stap verder te zijn met het antwoord op de vraag: hoeveel grutto’s broeden er in ons land en waar broeden ze?

Aan de ene kant is de voorzichtigheid van Mulder over de juistheid van zijn schatting van 116.000 paren te begrijpen en zijn zijn twijfels daarover te waarderen. Maar het lijkt er toch op dat zijn schatting te laag is. Hulscher komt voor Friesland op 55.000 paren; Van Orden en Eyerman voor Noord-Holland op 28.000; Alleyn en collega’s voor Midden-Nederland op 7.700 paren. Samen bijna 91.000 paren: 39 procent hoger dan Mulders schattingen voor deze gebieden. Mulder komt voor de overige provincies tot een schatting van 33.000 paren. Als we dat aantal ook met 39 procent verhogen, dan komt dat neer op 46.000 paren. Het landelijk totaal wordt dan 91.000 plus 46.000, is 137.000 paren.

Het blijft natuurlijk een spannende vraag wanneer de gruttostand in ons land zijn hoogtepunt bereikte. Was het in de twintigste eeuw of eerder?

De Vries publiceert in 1933 een opmerkelijke anekdote. In 1628 beklaagt de Friese stadhouder graaf Ernst Casimyr zich over het illegaal vangen van grutto’s en andere watervogels met netten, ten behoeve van export, die in die tijd verboden was. Ondanks dit verbod geeft de stadhouder toestemming aan de opperhoutvester van Friesland om jaarlijks 1.000 grutto’s en 1.000 kemphanen naar de koning van Engeland te sturen. Grutto’s worden in Engeland op dat moment als een delicatesse beschouwd. Thorburn publiceert in 1918 een uitspraak van de Engelse arts en schrijver Thomas Browne (1605-1682) uit Norwich over de grutto: “The dayntiest dish in England and I think for the bignesse, of the biggest price.” Vrijwel zeker broeden er in de zeventiende eeuw ook grutto’s in Engeland, maar blijkbaar te weinig om de koninklijke eettafels te vullen. Als Friesland in de zeventiende eeuw aan één klant al 1.000 grutto’s kon leveren, dan moet de grutto in die tijd algemeen zijn geweest.

We zullen nooit weten hoeveel paren er maximaal in ons land hebben gebroed, maar zeker is dat het er veel waren, heel veel. Onze voorouders vonden het heel normaal en keken ernaar met de handen in de zakken. Ze beleefden het als iets vanzelfsprekends.

Door de eeuwenlange uitbreiding verscheen de grutto ook in delen van Nederland waar men de soort nooit eerder zag. In Twente kende men de wulp al veel langer, en toen de grutto verscheen noemden de boeren hem voor het gemak ‘rechtbekwulp’. Iets vergelijkbaars gebeurde met de scholekster. Toen deze nieuwkomer bij Kampen ging broeden, werd hij ‘zeekiefte’, of zeekievit, genoemd.

Grutto’s buiten Nederland

Hoe is het elders in Europa? Broeden daar ook grutto’s?

In de loop van de vorige eeuw groeide stap voor stap de kennis over de verspreiding van de grutto. Onze eigen professor Karel Hendrik Voous van de Vrije Universiteit in Amsterdam speelde daarin een belangrijke rol. In 1960 publiceert hij het kloeke boek ‘Atlas van de Europese Vogels’, dat in een mum van tijd uitverkocht raakt. Pas in 1978 kon ik het bij een antiquair op de kop tikken. Het was een Duitse vertaling, maar die taal heb ik gelukkig nog op de hbs geleerd. Wat een heerlijk boek, met voor het eerst duidelijke verspreidingskaarten. Op kaart 152 toont Voous in felrood de verspreiding van de grutto. Volgens Voous strekte het leefgebied van de grutto zich destijds bijna onafgebroken uit over het Europese vasteland tussen IJsland in het westen en Kamchatka in het oosten, een afstand van zo’n 6.500 kilometer. Van noord naar zuid was de verspreiding tussen Noord-IJsland en Zuidoost-Frankrijk met 2.600 kilometer veel krapper. Op de gruttokaart staan in Rusland maar liefst vier vraagtekens: de kennis over de grutto was daar nog erg beperkt. Volgens Voous zou er in de laatste IJstijd een ijsvrij gebied zijn geweest rond Novosibirsk. Daar zouden de grutto’s zich noodgedwongen hebben moeten terugtrekken en hebben ze zich vanuit daar weer verspreid toen het warmer werd.

Voous noemt de grutto een broedvogel van de volgende klimaatzones: transpalearctisch, boreaal, gematigd en steppe. Op het Europese vaste land broedt de soort tussen de juli-isothermen van 17 en 23 graden en op IJsland tussen die van 9 en 10 graden Celsius. Als hoofdoorzaak voor de afname van de gruttopopulatie in Midden-Europa noemt Voous ‘moderne maaimethoden’. Ik moet er nu om grinniken, want wat heb ik een heimwee naar de maaimethoden van de jaren zestig. De supersnelle cyclomaaiers en maaibreedtes tot twaalf meter moesten immers nog komen. Terugkijkend was 1962 nog een relaxte tijd voor de grutto. Er stond nog heel wat te gebeuren.

In 2006 publiceert de Europese Commissie een actieplan voor de grutto, opgesteld door de Deense consultant ddh en het Franse biologische station Tour du Valat. Hierin is een actueel overzicht opgenomen van de broedpopulaties per lidstaat. In het gruttoplan van de eu wordt de Europese populatie in 2006 geschat op 104.000 tot 127.500 paren, met als top zes: Nederland (62.000), Rusland (13.000 tot 30.000), Wit-Rusland (6.000 tot 8.500), Duitsland (6.000 tot 7.300), Oekraïne (5.000 tot 9.000) en Polen (5.000 tot 6.000). Deze cijfers komen uit een publicatie van Birdlife uit 2004.

De overige eu-landen komen samen uit op minder dan 1.500 paren. Uit dit Europese overzicht blijkt dat rond 2006 ongeveer 53 procent van het Europese totaal in ons land broedde. De beperkte kennis van de grutto in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne speelt wel een rol op het relatieve aandeel van Nederland: als we de minimale waarden aanhouden voor deze drie landen, dan komen we opgeteld op 24.000 paren, uitgaande van de maxima zijn het 47.500 paren. In het eerste scenario is het aandeel van Nederland in Europa 60 procent, in het tweede slechts 49 procent. Maar: of het nu 49 of 60 procent is, het percentage blijft hoog voor een van de kleinste landen van Europa. Hier wordt andermaal bevestigd dat de grutto van Nederland hield. Van onze weidse polders met veen- en kleibodems, van onze vette pieren.

Een workshop in Kiev, met vertegenwoordigers uit Rusland, Polen, de Baltische Staten en Kazachstan, moet in 2013 meer zicht bieden op de Oost-Europese grutto’s. De meeste belangstelling gaat uit naar Rusland, omdat er zo weinig bekend is over de grutto in dat immense land. Alexander Mischenko van de Society for Bird Protection spreekt hier over de grutto in Europees Rusland, de circa 2.000 kilometer brede, enigszins golvende laagvlakte van de Oostzee in Litouwen tot het Oeralgebergte. Helaas kan hij op dat moment geen actuele schatting van het aantal broedparen geven. In plaats daarvan herhaalt hij de schatting van Birdlife uit 2004, die op 13.000 tot 30.000 paren neerkwam en helaas een negatieve trend aangaf. Volgens Mischenko is het niet langer landbouwkundig gebruiken van enorme arealen grasland door het ineenstorten van het systeem van staatsboerderijen de hoofdoorzaak van de afname. Als maat voor de slinkende melkveehouderij neemt hij het aantal melkkoeien dat daalde van 61 miljoen in 1987 tot nog maar 22 miljoen in 2007. Een krimp van de melkveestapel van maar liefst 74 procent in twintig jaar! Graslanden die voorheen werden gemaaid dan wel beweid, werden aan hun lot overgelaten. Daardoor verruigden deze en de hoeveelheid grutto’s nam af tot alle vogels na een paar jaar helemaal vertrokken waren. In goed onderhouden hooilanden kwamen nog dichtheden voor tot 24 paren per vierkante kilometer, maar na een paar jaar niet meer hooien was de dichtheid al gedaald tot 4 paren per vierkante kilometer. Om verdere verruiging te voorkomen werden de hooilanden in het voorjaar vaak afgebrand, met natuurlijk desastreuze gevolgen voor broedende grutto’s en andere grondbroeders, zoals kwartelkoningen. Mischenko presenteert de aantallen broedparen van een drietal grutto-topgebieden. Opgeteld broeden in deze gebieden zo’n 500 paren, een fractie van de geschatte Russische broedpopulatie.

Naast de Birdlife-schatting uit 2004 geven ook tellingen op voorjaarspleisterplaatsen een indruk van het totale Russische aantal. Zo noemt Mischenko de 3.000 tot 12.000 grutto’s langs de oevers van het Manych-Gudilomeer in het zuiden van Rusland, en 2.000 tot 3.000 bij de Zee van Azov. En ook de 20.000 grutto’s die in het voorjaar in de Pripyatmoerassen in Wit-Rusland kunnen pleisteren, gaan bijna allemaal in Rusland broeden. Daarnaast is er een fascinerende winterwaarneming van 30.000 grutto’s uit Oeganda, die vrijwel zeker ook vooral in Rusland zullen broeden. Er is nog een lange weg te gaan voor we goed zicht hebben op de verspreiding, aantallen en trend van de grutto in Rusland.

Voous noemt een geleidelijke uitbreiding naar het noorden in de vorige eeuw door hogere temperaturen en illustreert dit met een toename op IJsland, vooral na 1920. Als meest noordelijke broedplaats, 69 graden noorderbreedte, noemt hij de Noorse kust in Nordland, waar in 1955 grutto’s gingen broeden. Maar dat waren IJslandse grutto’s. Voous meldde nog geen broedgevallen in Finland.

Drie jaar na het verschijnen van Voous’ atlas stelt François Haverschmidt in zijn boek ‘The black-tailed Godwit’ dat er steeds meer aanwijzingen zijn voor broedende grutto’s in Noord-Finland. Het vestigen van grutto’s in Noord-Finland, bij Oulu, was een enorme sprong noordwaarts, want de meest noordelijke broedplaats op het Europese vasteland was tot dat moment Zuid-Zweden. Wat zou ik graag weten waar die eerste grutto’s die zich in Noord-Finland vestigden, zijn geboren. Is er een connectie met de Zuid-Zweedse populatie of is het een uitbreiding vanuit het aangrenzende West-Rusland? Of waren het misschien Nederlandse of Duitse jongen die op hun eerste voorjaarstrek niet in Nederland neerstreken, maar bijvoorbeeld met een groep kemphanen of regenwulpen meevlogen naar de streken rond Oulu? Uitbreiding van een leefgebied kan geleidelijk gaan, maar ook door middel van op toeval gebaseerde sprongen van jonge vogels. Zo ging een jonge wulp die ik in Staphorst ringde in het noordelijkste puntje van Denemarken broeden, 600 kilometer naar het noordoosten. Er zijn continu nieuwe ontwikkelingen op het gebied van dna-technieken die de relaties tussen populaties beter kunnen gaan verklaren. Wie weet komt het antwoord op deze vraag wel ergens de komende jaren uit zo’n studie naar voren.

Naar Oulu

Vanaf 2014 sta ik onverwacht in connectie met de Finse grutto’s. Het begint met een e-mail van Sami Timonen, een Finse bioloog die een promotieonderzoek doet naar grutto’s. Hij heeft in Wader Study gelezen over onze waarneming van een Wit-Russische grutto bij Valencia.

In maart 2016 zit ik op de Vossemeerdijk naar een groep grutto’s te kijken. Na enkele gekleurringde IJslandse grutto’s heb ik plots een grutto in beeld met om de linkerpoot een rode en om de rechterpoot een gele ring. Verrek, denk ik, dat is een grutto van Sami. Op de gele ring staat de code ‘KJ’. Sami reageert snel en enthousiast en mailt dat deze vogel een maand eerder nog bij Lissabon is gezien, door Bob Loos en Jacob de Vries. Dat is kras. Het illustreert hoe wij als Nederlandse aflezers ‘bovenop’ de grutto’s zitten. Het wordt steeds lastiger voor een gekleurringde grutto om ongezien zijn trektochten te doen. Ik besluit KJ zo lang mogelijk te volgen en zie hem voor het laatst op 15 april. Hij is dus minimaal twintig dagen in de IJsseldelta geweest. Op 25 april ziet Sami hem terug in het broedgebied aan de Liminkabaai bij Oulu. Fantastisch. Voor zover we op dat moment weten zijn de Oulu-grutto’s de verst trekkende grutto’s in Noordwest-Europa. Ze leggen ruim 6.000 kilometer af naar Afrika. Maar wanneer in de herfst van 2020 de nieuwe Europese broedvogelatlas (EBBA-2) verschijnt, worden we verrast door een viertal broedgebieden in Rusland, op dezelfde breedtegraad als Oulu. De meest westelijke ligt aan de zuidoostoever van de Witte Zee en de meest oostelijke bij Petsjora, zo’n 1.000 kilometer uit elkaar. De grutto is door opwarming verdere stappen naar het noorden aan het maken. Jennifer Smart doet in deze nieuwe Europese broedvogelatlas op basis van modelstudies de voorspelling dat aan het eind van deze eeuw de grutto in Finland en Rusland nog noordelijker zal broeden. Dan zal 80 procent van het huidige leefgebied door klimaatverandering ongeschikt zijn. Wat zal dat voor Nederland betekenen?

Voor mij is het een nieuw inzicht dat in de voorjaarsgroepen niet alleen Nederlandse, Duitse en IJslandse broedvogels verblijven, maar dus ook Finnen. Sami en zijn collega’s hebben in drie jaar 90 volwassen vogels en 160 jongen gekleurringd en in 2015 ook tien volwassen vogels van een geolocator voorzien. Dit is een slim apparaatje waarmee biologen trekroutes kunnen reconstrueren. Minder nauwkeurig dan met een satellietzender, maar veel goedkoper. In 2016 lukt het ze drie grutto’s met geolocators terug te vangen. Twee van de drie blijken door Midden- en Oost-Europa van en naar Afrika te trekken, de derde doet dit via West-Europa. Later in het voorjaar van 2016 worden nog eens twee Oulu-grutto’s op de westelijke route gezien. Finse broedvogels blijken dus minimaal twee routes te gebruiken, met als oostelijke stopplaatsen de Hongaarse Hortobágy en de Wit-Russische Pripyat, en als westelijke stopplaatsen de Portugese rijstvelden, de Franse westkust, Nederland en de Duitse Waddenzee.

De Wageningse professor David Kleijn startte in 2017 een onderzoek naar grutto’s in Finland en Estland. In Finland werkt hij samen met Sami. Door de waarneming van KJ werd ik nieuwsgierig naar de broedgebieden bij Oulu en dus ging ik er met David heen. Op 30 april 2017 vliegen we de route van KJ. Sami verwelkomt ons op het vliegveld van Oulu, waar de grutto’s vlakbij broeden. Hij aarzelt geen moment en rijdt ons naar de grutto’s. Binnen een uur na de landing staan we naar een groep van 24 exemplaren te kijken in een graanstoppelveld. David en ik kijken elkaar verbaasd aan. Dat kennen we in Nederland niet. Zo’n 45 procent van de Oulu-grutto’s blijkt in graanstoppel te broeden. In normale voorjaren beginnen de grutto’s hier rond 3 mei te leggen. De nesten komen rond de overgang van mei in juni uit.

Een gevaarlijke strategie voor de grutto’s, want dan begint ook het ploegen van de graanstoppelakkers. De rest van de grutto’s broedt in halfnatuurlijke natte zeggevegetaties. Voor ons Nederlanders lijkt dat een veel logischere broedhabitat.

De dag erna ontmoeten we Kim en Melissa, masterstudenten bij David. Ze zijn een paar weken geleden met de auto via Zweden gekomen. Sami heeft zich direct over ze ontfermd. Hij leende ze verduisteringsgordijnen, ging met ze langlaufen in een nationaal park en leerde ze Finse lekkernijen kennen. Ze onderzoeken waarom broeden in stoppels zo interessant is, en brengen daarvoor de vegetatie, het insectenaanbod en de gruttopredatoren in kaart. Sami rijdt ons naar het prachtige natuurvoorlichtingscentrum in Virrkula waar we overnachten. De beheerder blijkt ons vergeten en Sami is “pissed off ”. Na wat gebel is het Airport Hotel het alternatief. Dit prettige hotel, met veel fraaie vogelfoto’s aan de wanden, wordt ook veel gebruikt door vogelaars uit Helsinki. Onderweg zien we grote groepen wilde zwanen, taigarietganzen en kraanvogels op de stoppelvelden, bruine en blauwe kiekendieven en een klapekster. Omdat de grasvelden dor onder de sneeuw vandaan zijn gekomen, zijn ze amper van stoppelakkers te onderscheiden. Als de zon even doorbreekt rijden we door een goudgeel landschap met roodgeverfde boerderijen en blinkende graansilo’s.

De volgende ochtend maak ik voor het ontbijt een flinke wandeling. Heerlijk dat het zo vroeg licht is. Vanaf een hoge uitkijktoren zie ik baltsende wilde zwanen in de eerste wakken. Verder overal ijs. Het voorjaar is laat, en ook in Finland was Pasen kouder dan de Kerst. Tussen de huizen heeft een wulp een territorium op een dor grasland. Ik ben ook in het wulpenland van Europa.

We gaan vandaag met Kim en Melissa een serie onderzoeksplots bezoeken. Op de eerste plek staan 22 grutto’s nog op een kluitje in de kou te hufteren. Blijkbaar nog geen temperatuur om iets te gaan doen. De stoppels geven hun wat beschutting. We zien blauwe en bruine kiekendieven over de stoppels jagen en Sami wijst ons op een prachtige man steppenkiekendief. Het is een uitbreidende soort die nu zo’n tien jaar in Finland broedt en ook in Nederland steeds vaker wordt gezien. Wat een sierlijke vogel, wat een aanwinst!

De volgende dag praat Jorma Pessa ons bij over de landbouw rond Oulu. Bijna alle boeren in het gruttogebied blijken mee te doen aan agrarisch natuurbeheer. Stoppels laten staan wordt financieel beloond om afspoeling van meststoffen te voorkomen. Daarom ploegen de boeren hier pas eind mei en niet in de herfst, zoals in Nederland. Een groot voordeel voor vogels, want tussen de stoppels zijn meestal nog graankorrels te vinden waarvan vele soorten profiteren, zoals ganzen, zwanen, duiven, vinken en gorzen. We zien zelfs ongeoogste graan- en zonnebloemakkers, een walhalla voor vogels. Niet oogsten is ondenkbaar in ons land. Bij het verkennen van de onderzoeksplots jagen we een aantal keer groepjes ijs- en sneeuwgorzen op, die op weg naar de toendra op deze stoppelakkers foerageren. We zien vooral ijsgorsmannen, die, zoals bij veel soorten, eerder trekken dan de vrouwtjes. Sami vertelt dat ze op hun trektelpost op een topdag wel eens 10.000 ijsgorzen tellen. Bij zuidoostenwind worden deze gorzen in het voorjaar langs de oostoever van de Botnische Golf gestuwd.

Jorma vertelt dat de natte kustgraslanden niet bemest worden, behalve door de runderen die er vanaf juni worden ingeschaard in een lage dichtheid van maximaal een koe per hectare. Hier broeden niet alleen grutto’s, watersnippen en tureluurs, maar ook de zeldzame ondersoort van de bonte strandloper, de schinzii.

Ik probeer zoveel mogelijk grutto’s op kleurringen te controleren. Aan het eind van onze trip hebben we er 75 kunnen controleren en de kleurringdichtheid blijkt 12 procent. Sami’s team heeft dus al flink wat werk verzet.

Op onze laatste dag gaat het veldwerk van Kim en Melissa echt van start. We staan om kwart over vier op en het is al licht genoeg. David zet met Melissa de eerste insectenvallen en ik karteer met Kim drie proefvlakken op broedvogels. Het voelt heel vertrouwd om grutto’s, tureluurs, kieviten en watersnippen te karteren, maar in een decor van kraanvogels, ijsgorzen, steppenkiekendieven en wilde zwanen is het toch wat subarctisch exotisch.

Na ons vroege veldwerk toont Sami ons de laatste gruttoproefvlakken. Selkamaa blijkt de klap op de vuurpijl. We tellen 63 druk foeragerende grutto’s. Het valt nog niet mee de codes af te lezen. Tegenlicht, een door de wind trillend statief en twee bruine kiekendieven doen de grutto’s regelmatig vliegen. Maar de aanhouder wint en we noteren: ‘W1’, ‘E7’, ‘HC’ en ‘EY’. Deze laatste heeft ook een geolocator. Het wordt voor Sami een grote uitdaging om deze grutto later in het seizoen te vangen en de gevolgde trekroute via de geolocator uit te lezen. We houden het vol tot half negen en eten met zijn allen op de terugweg in een abc-restaurant, een wonderlijke mix van buffetrestaurant, warenhuis en benzinestation. De meesten gaan los op een bord elandhachee.

Grutto’s ringen

We gaan even terug in de tijd. In mijn middelbareschooltijd kwam ik langs de IJssel in contact met Wil Gerritse, boswachter bij Staatsbosbeheer en fervent vogelringer. Af en toe ging ik met hem mee om zangvogels te ringen in de tichelgaten bij Windesheim, aan de zuidrand van Zwolle. Er broedden daar toen nog woudaapjes en grote karekieten en we vingen regelmatig ijsvogels en zelfs een keer een roerdomp. Ik vond het geweldig. In oktober 1975 mocht ik mee naar Schiermonnikoog. Hier ringde Wil, met Harm Vonk en Ben Nijeboer, zangvogels in de eendenkooi bij de boerderij van Theun Talsma. In twee oktoberweken ringden we daar 3.000 goudhanen. Heel Schier zat er vol mee. Het moeten er tienduizenden zijn geweest. Na deze enerverende Schier-ervaring wist ik het zeker: ik wilde ook ringer worden. Maar makkelijk was dat niet in die tijd. Het Vogeltrekstation, dat de vergunningen uitgaf, kampte met een personeelsgebrek en wilde eigenlijk geen nieuwe ringers. Maar ik zette mijn tanden erin. Toenmalig directeur Bé Speek ontving ieder kwartaal van mij een handgeschreven brief, waarin ik gedreven uitlegde waarom juist ik een ringvergunning zou moeten krijgen. Bijna tien jaar lang hield Speek me aan het lijntje, totdat Albert Beintema op mijn toneel verscheen. Voor zijn (inter)nationale grutto-onderzoek had hij namelijk dringend behoefte aan extra ringers, die kuikens wilden gaan ringen. Dit was mijn kans! In 1985 kreeg ik dan eindelijk mijn ringvergunning, ik kon mijn geluk niet op. Eindelijk kon ik er tegenaan. Albert wilde met name de trekroutes van de grutto verder ontrafelen en bedacht het volgende: naast de gebruikelijke metalen ring zouden alle kuikens aan de andere poot een gekleurd ringetje krijgen. Rood in 1984, geel in 1985, groen in 1986 en wit in 1987. Vervolgens zou hij expedities organiseren tot in het overwinteringsgebied in Afrika en op zoek gaan naar die in Nederland gekleurringde grutto’s. Later meer over Afrika.

Op 4 mei 1985 ringde ik mijn eerste jonge grutto’s bij het Zwolse Erfgenamenbos in het dal van de Herfterwetering, dat inmiddels getransformeerd is tot een golfbaan. Met collega Bert Dijkstra bestreken we een groot gebied tussen Olst en Zwartsluis. Eigenlijk maakte het niet eens zoveel uit waar we ringden. Overal broedden toen nog grutto’s, en 1985 was ook nog eens een goed broedseizoen. Ook Jeroen Bredenbeek, Nelly van Brederode, Rinus Goutbeek, Tom van Spanje en Henny van Vilsteren hielpen mee om kuikens te ringen en toen ik op 11 juni de laatste ringde, stond de teller op 85.