HET TANDELOZE VIRUS

ROELKE POSTHUMUS

HET TANDELOZE VIRUS

De evolutie van ziekmakers

en ons verweer

Noordboek

© 2021 Roelke Posthumus | uitgeverij Noordboek

Omslagontwerp Villa Grafica

Illustratie omslag Theodor Kittelsen (Pesta i trappen)

Boekverzorging Elgraphic

ISBN 978 90 5615 839 2

NUR 410 | 494

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Noordboek, Postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland – info@noordboek.nl.

Noordboek is onderdeel van

20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.noordboek.nl

Voor Zhang Zhan

Inhoud

Inleiding

1Watervrees

2Samenspannen

3Yersinia

4Stormvloedkering

5Buikloop

6Vieze handen

7Grieperig

8Kroon der schepping

Verklarende woordenlijst

Geraadpleegde literatuur

Illustratieverantwoording

Inleiding

Ik heb ervoor gekozen gewone feiten te berichten, op de eenvoudigste manier, in de simpelste stijl, want mijn belangrijkste bedoeling was je te informeren, niet je te amuseren

Jonathan Swift, Gulliver’s Travels

Nothing in biology makes sense except in the light of evolution

Theodosius Dobzhansky

De heldendaden van menig speurder op zoek naar een enge ziektekiem lezen als een thriller. Zijn heroïsche veldwerk in een ondoordringbare wildernis of geduldige gepriegel in een donker, primitief of juist helder en modern geoutilleerd laboratorium bieden spannende leesstof. Het vergroot onze hoop op de eindoverwinning, een nabije toekomst waarin alle kwalen overwonnen zullen zijn. In werkelijkheid valt dit vies tegen. We blijven ziek, ook al volgen we de opmars van onze belagers nauwgezet en keren we hen binnenstebuiten op zoek naar hun interne machinerie.

Door het toedoen van dood en verderf zaaiende minuscule ‘beestjes’ stierven vele malen meer mensen dan alle roofdieren uit heden en verleden gezamenlijk op hun geweten hebben. We schenken hen al meer dan honderd jaar onze volle aandacht, maar wat leverde dit nu feitelijk op? Hebben we bij onze pogingen om hen de pas af te snijden wellicht ongemerkt een verkeerde afslag genomen? Of horen kwalen nu eenmaal bij het bestaan en moeten we leren leven met die lastige ziektekiemen?

Nog maar een paar generaties geleden hoorde het gewoon bij het leven dat een mens zich van het ene op het andere moment niet goed voelde om korte tijd daarna dood te gaan. Of dit nu door uitgezaaide kanker, een vergeten wondje of een insectenbeet kwam. Pas toen we dicht opeen op een min of meer vaste woonplek neerstreken, begon het op te vallen dat soms wel erg veel mensen tegelijkertijd en op dezelfde manier doodgingen. Toch bleef de oorzaak hiervan tot ruim honderd jaar geleden volstrekt onduidelijk.

Dit in weerwil van de bemoeienissen van sjamanen en chirurgijns, die probeerden om onze voorouders te redden met vergezochte en patiëntonvriendelijke methoden. Onze hedendaagse dokters spannen zich nog steeds tot het uiterste in om doodzieke mensen met behulp van persleidingen, bedrading en druppelinfusen in leven te houden, ook al zijn zij stokoud. Medici proberen een uitbraak van een ziekte onmiddellijk in kaart te brengen door zoveel mogelijk mensen te testen. Binnen enkele maanden willen zij de beschikking hebben over een vaccin tegen een kersverse ziektekiem.

De keerzijde van deze obsessie is dat zij nauwelijks tijd overhouden om met een open, nieuwsgierige blik te kijken naar het avontuurlijke leven van de ziekmaker zelf. Dat probeer ik in dit boek wel te doen. De wonderschone en fascinerende wereld die zich dan ontvouwt biedt een overwerkte dokter uiteraard weinig soelaas en een doodzieke patiënt geen troost. Maar deze ‘open blik’ is wel een noodzakelijke voorwaarde om de strijd met een ziektekiem in ons voordeel te beslechten. Met open vizier verkregen inzichten in de doelen van een ziekmaker zijn de eerste vereisten voor we aan de slag gaan met testen, statistieken en dashboards.

In dit boek treft u dan ook geen precieze moleculaire structuur of genetische code van een ziekmaker aan, maar wel feiten uit de levens van ziektekiemen en hun geheime wensen. Als we beter begrijpen wat ziektekiemen van ons willen, kunnen we hun invasies beter pareren.

Verreweg de meeste organismen, ook microben, redden zich prima te land, ter zee of in de lucht. Het is verre van vanzelfsprekend dat een organisme een ander organisme koloniseert. Toch leven vele piepkleine wezentjes op en in ons lichaam. De meeste zijn vreedzaam, maar een enkele maakt ons ernstig onwel of richt ons zelfs te gronde. De hardnekkigheid waarmee dit gebeurt roept wel de vraag op welke voordelen een doodzieke gastheer biedt aan een ziektekiem. Het kost tenslotte veel energie en tijd om een gastheer ziek te maken en succes is nooit gegarandeerd. Toch is deze moeizame weg niet door één maar door meerdere soorten binnendringers ingeslagen, met als meest recente voorbeeld een coronavirus. Wat maakt het toch zo aantrekkelijk voor dit virus om ons veel zieker te maken dan zijn familieleden de verkoudheidsvirussen doen?

En waarom duikt er juist nu een nieuwe belager van onze gezondheid op? Is het risico op de verspreiding van een nieuwe besmettelijke ziekte groter door onze moderne leefwijze en door de manier waarop we de ecosystemen van onze wereld steeds ingrijpender veranderen? Of is dit slechts schijn, veroorzaakt doordat we ziekmakers tegenwoordig sneller kunnen identificeren?

Is het wel verstandig om de totale oorlog te verklaren aan nieuwe binnendringers zoals coronavirussen, terwijl we niet eens goed begrijpen wat zij precies beogen. Helpen mondkapjes, afstand bewaren en quarantaine echt of ontwrichten we onze manier van leven voor niets?

In dit boek probeer ik deze en andere vragen over het corona-virus en andere ziekteverwekkers te beantwoorden in de hoop dat u er ook iets wijzer van wordt.

De evolutie en de ecologie van ziekmakers zijn mijn vertrekpunten. Het gaat mij om de doelen die ziektekiemen proberen te bereiken, niet om de tabellen en grafieken waarmee de coronabeleidsmakers hun successen en nederlagen in beeld brengen.

Dokters en evolutionair ecologen kijken op verschillende manieren naar het leven en zien daardoor dus ook andere dimensies. De medische wetenschap heeft zich, sinds de anatomische lessen en de microscopen van de renaissance, steeds meer losgezongen van een aantal fundamentele biologische principes en vragen. De microbiologie, de moleculaire biologie en de genetica hebben wel hun weg naar de gezondheidswetenschappen gevonden, maar de evolutionaire biologie deed dit nauwelijks.

Nu weten de meeste medici heus wel dat ziektekiemen snel veranderen en beseffen zij wel degelijk dat deze in een onafzienbare variëteit voorkomen. Maar hoe het komt dat een nieuwe variant het onder bepaalde omstandigheden wint van een andere, oftewel hoe natuurlijke selectie precies werkt, begrijpen de meeste dokters minder goed. Zij staren zich vaak blind op de heroïsche strijd die wij mensen leveren met onze belagers en zien daarbij de felle onderlinge strijd tussen ziektekiemen over het hoofd.

Dit leidde bijvoorbeeld tot de onder epidemiologen wijdverbreide overtuiging dat infectieziekten zich steevast ontwikkelen van een agressieve (bijna) dodelijke start tot een milde fase. Een toestand waarin ziekmakers en patiënten min of meer vredig samenleven. Als verklaring daarvoor voeren zij dan aan dat dit de best mogelijke uitkomst is voor het grootste aantal gastheren en gasten. Een dodelijke grieppandemie is in hun visie een slechts tijdelijk wild uitslaan van een natuurlijke balans, waarna deze een nieuw stabiel evenwicht bereikt waar iedereen wel bij vaart, zowel de griepvirussen als de grieppatiënten.

Dit is een ernstige misvatting over de manier waarop de wereld, ook die van virussen en mensen, in elkaar zit. Evolutie zorgt niet als een goede vader voor harmonie tussen zoveel mogelijk organismen. Er is vaak geen peil op te trekken. De ene keer is een ziektekiem agressief, even later veroorzaakt een variant slechts milde verschijnselen. Sommige uitbraken blijven lokaal, andere groeien snel uit tot een pandemie.

Door vooral de schijnwerper te richten op de onderlinge strijd tussen nauwverwante ziektekiemen probeer ik de uitbraken van ernstige ziekten te verklaren. Door ‘onder hun huid’ te kruipen hoop ik begrijpelijk te maken waardoor het ene virus dodelijk is terwijl het andere slechts milde klachten geeft. Misschien dat deze benadering uitzicht kan bieden op effectieve maatregelen tegen huidige en toekomstige ziekmakers.

Dit boek kwam tot stand dankzij het vele microbiologische en historische onderzoek naar ziekten dat in de afgelopen eeuwen plaatsvond en door het niet aflatende speurwerk van epidemiologen, virologen, genetici en evolutionair biologen. Vaak was hun werk uitmuntend, soms leidde het tot hardnekkige misverstanden, maar altijd was het onontbeerlijk om besmettelijke ziekten beter te leren begrijpen. De levens van de onderzoekers zelf zijn in dit boek ondergeschikt en staan vaak in een apart kader. Ook de oplettendheid van medici en ziekenverzorgers en de nieuwsgierigheid van al dan niet zieke mensen leverden vele belangrijke gegevens op. Zeer behulpzaam waren de vele reportages van wetenschapsjournalisten en deskundigen over de recente pogingen van een opportunistisch coronavirus om mee te liften op onze moderne manier van leven.

Ik maakte ruimschoots gebruik van hun boeken, artikelen, gedachten en uitspraken, maar vermeld dit ten behoeve van de leesbaarheid zelden in de tekst. Veel dank aan hen allen en ook aan de medewerkers van uitgeverij Noordboek die hun uiterste best deden om een mooi en leesbaar boek van mijn manuscript te maken. Vooral dank aan het coronavirus zelf dat mij dankzij zijn effectieve verspreiding voldoende tijd gaf om te schrijven.

In een boek als dit is het gebruik van wetenschappelijke termen niet altijd te vermijden. De verklarende woordenlijst geeft de betekenis van de termen die ik niet wist te omzeilen. In de literatuurlijst staan gebruikte bronnen vermeld.

In hoofdstuk 1 staat de gruwel centraal die mensen treft wanneer een mysterieuze dodelijke ziekte hen uit het niets overvalt. Vroeger konden mensen niet voorspellen wanneer en hoe ze ziek werden. Dat kunnen we tegenwoordig niet zo heel veel beter, maar in vorige eeuwen ontbrak het ook nog eens aan een zinvolle behandeling. Het doodsbed ten gevolge van de al duizenden jaren oude ziekte in dit hoofdstuk was bovendien afgrijselijk. Voor onze voorouders was de enige manier om deze gruwel te duiden, deze te verbeelden als een van oudsher welbekend dagelijks gevaar. Dit deden ze dan ook met verve. Pas aan het einde van de negentiende eeuw maakte een zeer gemotiveerde leraar een einde aan de ergste ellende.

Hoofdstuk 2 maakt ons vertrouwd met de vele manieren waarop grote en kleine wezens samenwerken, met elkaar concurreren en van elkaar profiteren. In de natuur komt coöperatie altijd voort uit welbegrepen eigenbelang en kan samenwerking zomaar overgaan in uitbuiting. We ontdekken waarom een roofdier geen parasiet is en leren dat een dichte vacht niet uitsluitend voordelen biedt aan de drager. Ook blijkt een dokter aan het bed lang niet altijd gunstig te zijn voor de overlevingskansen van een patiënt.

In hoofdstuk 3 staat een uiterst slimme en agressieve parasiet centraal die onze verre voorouders al incidenteel belaagde, maar pas in de middeleeuwen massaal en over de gehele wereld toesloeg. Deze ziekmaker gebruikte verschillende inventieve manieren om van de ene op de andere gastheer over te stappen en wist zo snel braakliggend terrein te koloniseren. Vele miljoenen mensen bezweken aan de pestilenties die de verschillende varianten van deze ziekmaker veroorzaakten.

Een kleurrijk gezelschap van helers probeerde pestlijders te genezen. Met hen en hun remedies maken we grondig kennis in hoofdstuk 4. In de loop der tijd leerden mensen zich steeds beter te verweren tegen de tactieken van de pestbacterie of werden daartoe door hun overheid gedwongen. Dat bleek goed te werken. Het hoofdstuk wordt afgesloten met algemene conclusies over agressieve versus milde parasieten en met een opsomming van de geweldige kansen die insecten bieden aan opportunistische ziektekiemen.

Hoofdstuk 5 handelt over een parasiet die zich zonder de hulp van een insect toch uitstekend over de wereld wist te verspreiden. Dat begon in alle ernst in de negentiende eeuw en is nog steeds niet voorbij. Onze beschaving biedt deze ziekmaker kennelijk uitgelezen kansen. Snelle mutatie en het feit dat water altijd stroomt waar het niet gaan mag, bleken twee belangrijke sleutels om het mysterie van deze succesvolle parasiet te ontrafelen. Een dokter die hardnekkig tegen de stroom bleef inzwemmen wist overheden uiteindelijk te overtuigen van een aantal simpele maatregelen om de ziekteverwekker in zijn ambities te stuiten.

In hoofdstuk 6 staan we stil bij de manier waarop wij moderne mensen de omstandigheden scheppen waarin ziekmakers kunnen gedijen en wat we met die kennis aan moeten. Tegen de verwachting in blijkt een ziektekiem meestal geen bruikbaar biologisch wapen in een oorlog tussen mensen. En dit terwijl sommige ziektekiemen zich juist uitstekend thuis voelen op onze slagvelden. We ontdekken bovendien dat dokters en zusters vaak een onvermoede rol spelen in het succes van de ziekmakers die zij bestrijden.

Lucht is het gedroomde medium voor een slimme ziektekiem. We maken de overstap van een bacterie naar een virus, de ster van hoofdstuk 7. De uitbraak van de raadselachtige Spaanse griep aan het einde van de Eerste Wereldoorlog staat centraal. We komen te weten op welke manier oorlogszuchtige mensen ongekende kansen bieden aan ziekmakers. Ten slotte proberen we de vraag te beantwoorden hoe we een nieuw griepvirus in zijn opmars zouden kunnen stoppen.

In hoofdstuk 8 staat de uitbraak van SARS-CoV-2 centraal. Hoe succesvol is dit virus en hoe effectief is ons verweer in het licht van ervaringen uit het verleden? Zijn wij de kroon op de schepping of moeten we buigen voor een virus met piepkleine knotsjes? Zal nieuw inzicht in de concurrentiestrijd tussen verschillende virusvarianten ons helpen om de huidige en toekomstige uitbraken in te dammen?

Maart 2020
Gisteren werd een dronken man aangehouden in een stampvolle metro in Brussel. Hij had in zijn hand gespuugd en het speeksel daarna aan een steunpaal afgeveegd. De metro werd ontruimd en grondig schoongemaakt.

Ik bel met mijn zwager die in België woont. Hij is herstellende van een operatie en revalideert door elke dag achter zijn rollator een rondje door een nabijgelegen park te wandelen. Het parcours is te lang om in een ruk af te leggen, dus rust hij onderweg meestal uit op een van de zitelementen in het park. Dat kan nu niet meer, want er zit altijd al een buurtgenoot op het bankje en daar mag hij niet naast gaan zitten. De parkwachter ziet hier streng op toe.

Een paar dagen later vertelt een tante dat haar hoogbejaarde zuster, die bij haar om de hoek woont, haar niet meer wil zien. Zij deinsde letterlijk terug toen mijn tante haar wilde bezoeken en sloeg de deur snel dicht.

In de echokamers op het internet nemen de gruwelberichten toe. Hoe meer hits op een term, hoe hoger het waarheidsgehalte wordt ingeschat.

Eind maart overlijdt onze overbuurman. Hij werd 82 jaar en was onlangs verhuisd naar een verpleeghuis. Het overlijdensbericht maakt gewag van een akelige ziekte.

Dorpsgenoten hamsteren en lopen met grote bogen om elkaar heen. We lijken in een horrorscenario terechtgekomen te zijn.

Hoofdstuk 1

Watervrees

bloed en kikker

mug en prikker

pest en puist

hagel druist

sprinkhaan, dikke duisternis

dood, die ’t eerst geboren is

De tien plagen van Egypte (1297 – 1213 voor Christus)

De Schotse Charles (1764-1819), vierde graaf van Richmond, hertog van Lennox en van Aubigny, zag het levenslicht onbedoeld op een hoop stro. Zijn moeder werd tijdens een uitstapje door weeën overvallen en was al lang blij dat ze zich kon terugtrekken in een nabije tochtige schuur. De bevalling verliep vlot en werd gevolgd door een gelukkige jeugd in de Schotse Hooglanden. Daar groeide de kleine Charlie op tot een knappe, rijzige man met rossig haar en heldere grijze ogen, die op vele terreinen zijn mannetje stond. Zo verwekte hij in krap twintig jaar tijd veertien kinderen bij zijn echtgenote en hield hij niet alleen van zijn honden, de jacht en het ruige buitenleven in het algemeen, maar ook van paardenraces en een duel op zijn tijd. Hij was bovendien een fervent cricketspeler en een getalenteerde tennisser. Ook maatschappelijk was de hertog succesvol. Hij doorliep een glanzende militaire en politieke carrière en bekleedde in dienst van de Britse Kroon hoge functies in onder meer West-Indië en Ierland.

De hertog schopte het tot generaal in het Britse leger en was in die hoedanigheid in 1815 getuige van de nederlaag van de Franse keizer Napoleon bij Waterloo. Hij woonde toentertijd met zijn gezin in Brussel, waar hij nog tot 1818 gestationeerd bleef. Daarna wachtte de inmiddels 54-jarige hertog een nieuwe uitdaging als gouverneur-generaal van Brits Noord-Amerika (nu Canada). Die functie was echt iets voor Charles: de verantwoordelijkheid voor een onbekend en uitgestrekt gebied dat nog grotendeels ontdekt moest worden en leek te wemelen van bejaagbaar wild.

Zijn opdracht bestond uit het voorbereiden van fortificaties, het beter bevaarbaar maken van rivieren en het lokken van Britse kolonisten naar afgelegen delen van het territorium. En daartoe dienden, tot grote vreugde van Charles, allereerst inspectietochten gemaakt te worden.

Daar in de uitgestrekte wildernis zou de hertog zijn eigen Waterloo vinden. Niet in een veldslag met een vijandige indianenstam of een heroïsch gevecht met een grizzlybeer, maar nadat hij op een zomerse dag in zijn duim gebeten werd door een getemde vos. De vos en de lievelingshond van Charles waren in een gevecht op leven en dood verwikkeld geraakt en omdat de hertog vreesde dat zijn hond het onderspit zou delven greep hij daadkrachtig in. De wond heelde aanvankelijk zonder problemen.

Vele weken later, naar verluidt op 26 augustus 1819, smaakte het gebruikelijke glas wijn bij het diner de hertog niet. Dit was kennelijk zo ongewoon dat het door zijn staf werd opgetekend. De volgende dag dronk en at hij helemaal niets en hield het bed. Tegen de avond weigerde hij zelfs een enkel slokje water. Dit alles was nogal alarmerend vanwege de doorgaans blakende gezondheid van de hertog. Een arts werd ontboden. Deze mompelde geruststellende woorden en schreef een drankje voor tegen de ernstige slikproblemen van de patiënt. Charles bekeek het slechts met grote afkeer. Hij kreeg nog geen druppel naar binnen. De volgende dag leek hij zelfs doodsbang te zijn voor zijn scheerwater en hij deinsde al terug bij het geluid van stromend of sijpelend water. Het zweet brak hem aan alle kanten uit, tranen liepen over zijn wangen, het speeksel droop uit zijn mond en hij trok vreemd met armen en benen. Kort daarna begon hij te hallucineren. Charles Lennox werd daarop naar een barak gedragen waar een matras voor hem was neergelegd. Daar overleed de hertog nog dezelfde dag – 28 augustus – precies zoals hij geboren was, schreeuwend op een baal stro in een houten schuur.

De lugubere aandoening die Charles Lennox noodlottig werd begint meestal met misselijkheid, een zere keel, spierpijn, slaapgebrek en misère en eindigt met hoge koorts, hallucinaties, schuim om de mond, spierkrampen, uitputting en een merkwaardige watervrees of hydrophobia. De ziekte treft niet uitsluitend oudere mannetjesputters van adel, maar ook jonge frisse burgermeisjes. Niet alleen in een ver verleden of in een afgelegen wildernis, maar ook tegenwoordig nog en zelfs in West-Europa, zoals het trieste verhaal van de Noorse Birgitte Kallestad illustreert.

De vierentwintigjarige ziekenverzorgster Birgitte genoot in februari 2019 van een welverdiende vakantie op de Filipijnen toen ze tijdens een scootertochtje over het eiland een zielig hondje eenzaam aan de kant van de weg zag zitten. In een opwelling remde ze, lokte de vieze pup naar zich toe en nam hem mee naar haar vakantieverblijf. Daar stopte ze het hondje in bad om er daarna samen met haar vrienden in de tuin van het hotel mee te dollen. De pup hapte speels naar haar nieuwe vriendjes, die haar voortdurend lekkernijen toestopten en viel ’s avonds doodmoe in slaap. Niemand besteedde aandacht aan de oppervlakkige schrammetjes die zijn melktandjes hadden veroorzaakt. Als ervaren ziekenverzorgende waste en desinfecteerde Birgitte het minuscule wondje in haar vinger wel.

Teruggekeerd in Noorwegen kreeg ze na ongeveer een maand griepachtige klachten. Na enige tijd werd ze vanwege het verergeren van haar verschijnselen opgenomen in het lokale ziekenhuis waar ze zelf werkte. Noch zij, noch haar vakantievrienden dachten aan de speelse Filipijnse pup. Toen een oplettende arts uiteindelijk het verband legde met de beet door het hondje was het voor Birgitte al te laat. In mei 2019 overleed ze, ruim twee maanden na haar vakantie en in een land waar deze aandoening al tweehonderd jaar niet meer voorkomt.

Ook in Nederland worden mensen soms ziek van de beet door een illegaal geïmporteerde hond. In grote delen van de wereld waart deze akelige ziekte nog volop rond en dan vooral in landen waar honden rondzwerven. Per jaar worden vele mensen door hen of door wilde zoogdieren als vleermuizen besmet. Meer dan vijftigduizend mensen sterven jaarlijks doordat ze zich niet realiseren dat ze ziek kunnen worden van een lik, speels hapje of kras van een dier of doordat ze te ver van een kliniek vandaan wonen. Dolle honden worden niet voor niets al sinds de oudheid gevreesd.

De Mesopotamische god Mardoek – drakendoder met de zeven winden als zijn wapens – die drieduizend jaar geleden beschermheer was van het machtscentrum Babylon (het Bijbelse Babel) in het zuiden van Mesopotamië, dreigde de stad met plagen te bestoken toen de bewoners zich weer eens ernstig misdroegen. Een van de plagen bestond erin dat honden mensen beten, waardoor zij allen stierven.

Vóór het begin van onze jaartelling vreesden mensen dolle honden overal in de antieke wereld, van India tot Egypte en van Mesopotamië tot Griekenland. Demokritos van Abdera (460 – 370 vóór Christus), een van de grote natuuronderzoekers van de oudheid, beschrijft hondsdolheid al in een van zijn vele geschriften en Aristoteles (384 – 322 vóór Christus) schrijft in Over dieren dat honden en andere gebeten dieren doodgaan aan de ziekte, maar de mens niet. Aristoteles had het wel vaker niet helemaal bij het rechte eind. De Griekse volksschrijver Publius Ovidius Naso (43 vóór Christus – 18 na Christus) verhaalt in zijn Metamorfosen in detail over het lot van jager Aktaion. Die stuitte per ongeluk in het diepste woud op de naakt badende Diana, godin van het frisse groen en de jacht, en haar gezelschap van nimfen. Voor straf verandert de godin de glurende jager in een edelhert, terwijl zijn geliefde jachthonden door waanzin (lyssa) bevangen worden en hem verscheuren. Met de term lyssa duidden de Grieken ook de dolle agressiviteit aan waarmee zij en hun tegenstanders zich in het oorlogsgewoel pleegden te storten. Zo trok de bevelhebber van aartsvijand Troje volgens de Griekse overlevering een wolvenvel over z’n rug voordat hij zich als een dolle in de strijd wierp. Eeuwen later deden de Noorse krijgers de Berserkers iets vergelijkbaars. Gehuld in een wolven- of berenvel werkten zij zich met behulp van paddo’s en dans op tot een staat van doodsverachting alvorens zich als waanzinnigen op de vijand te storten. De Romeinen spraken met groot ontzag over deze wolfmensen met hun zwart geschilderde lijven. De Berserkers bleken onverslaanbaar voor ordelijk optrekkende legioenen, waardoor Scandinavië gevrijwaard bleef van de zegeningen van de Pax Romana. Het woord lyssa namen de noordelijke strijders wel over. Het is nauw verwant aan lykos of wolf. De Romeinen spraken ook wel van rabiës, dat eveneens dolle drift of razernij betekent.

De dieren die mensen overal in de antieke wereld dodelijk beten hadden met elkaar gemeen dat ze alle plotseling en totaal onverwacht in dolle razende bijters veranderden. Op het ene moment speelde je met een schattig schoothondje of krabde een favoriete jachthond achter z’n oor, op het andere moment staarde het dier je kwijlend aan en beet het in je neus. Het was beangstigend en onbegrijpelijk. De abrupte metamorfose van een dociel dier tot een monster was totaal onvoorspelbaar en iedereen van laag tot hoog kon door de ziekte getroffen worden.

Omdat niemand de vreemde verschijnselen na een beet door een dol dier begreep, hielp geen enkele behandeling. Desalniettemin probeerden sjamanen, priesters, kwakzalvers en andere helers uit alle macht om mensen van lyssa of rabiës te genezen. Omdat zij het alleenrecht hadden op ‘helende handelingen’ ontleenden ze er hun positie en macht aan. Een enge, onbegrijpelijke ziekte die plotsklaps toeslaat en tot een snelle dood leidt behoeft een extra stevige bezwering. Zachte handen helpen dan niet. De ongelukkigen kregen dan ook niet de kans in rust te sterven op een strobed, laat staan dat ze met palliatieve zorg omringd werden.

In de antieke wereld werden rabiëslijders routinematig aan aderlating onderworpen, waarna de bijtwond met een gloeiende staaf uitgebrand of met zout ingewreven werd. De Romeinse militair en amateur natuurwetenschapper Plinius de Oudere (23-79) schreef in zijn Naturalis Historia dat je as van de haren uit de staart van een dolle hond in de wond moet wrijven of, als dit niet voorradig is, kippenstront gemengd met azijn.

Een hond met rabiës.

De meest opvallende verschijnselen van de ziekte, zoals krampen en watervrees, werden iets gerichter behandeld. De krampen met veelal onschuldige warme windsels of massages, de hydrophobia door de patiënt onverwacht in het water te gooien. Aulus Cornelius Celsus, de schrijver van De Re Medicina, een uitgebreide medische en farmaceutische encyclopedie uit het begin van onze jaartelling, beval dit zelfs van harte aan. Het kon nooit kwaad, want als de patiënt de zwemkunst niet machtig was, kreeg hij vanzelf een flinke slok water binnen en anders hield je hem onder water tot hij voldoende water binnenkreeg. Mocht de zieke door deze kuur extra spierkrampen gaan vertonen, dan werd hij snel uit het water getild en ondergedompeld in een bad met hete olie. Dat hielp gegarandeerd.

In de middeleeuwen was het niet veel beter gesteld met de kennis en behandeling van rabiës.

Zo werden mensen met een hondenbeet in onze streken onderworpen aan la taille, een marteling die de Heilige Inquisitie tot eer gestrekt zou hebben. Deze werd zelfs nog tot aan het eind van de negentiende eeuw toegepast in een abdij bij Luik, gewijd aan de heilige Hubertus (circa 660 – 730), een geloofsprediker, patroon van jagers en genezer van rabiëslijders. Vanuit geheel Europa zochten door honden gebeten pelgrims genezing door zijn relikwieën te bezoeken.

De mythe over Sint Hubertus lijkt in de verste verte niet op wat de Griekse Aktaion ooit overkwam, ook al komen er een god en een edelhert in voor. In dit katholieke verhaal draait een tijdens de jacht achtervolgd edelhert zich plotseling om, een oplichtend kruis tussen de takken van zijn formidabele gewei, en zegt tegen Hubertus dat hij zich moet bekeren als hij niet eeuwig in de hel wil branden. Daarop knielt de geschrokken jager voor het hert neer en vraagt wat hij moet doen. Zijn leven aan het goede wijden is het voorspelbare antwoord. Hier is dus geen sprake van een wrekende god die een onschuldige jager met oog voor vrouwelijk schoon een afschuwelijke dood bezorgt, maar van een getransformeerde maar redelijke God die tot goede daden aanspoort. En die verrichtten de volgelingen van Sint Hubertus wel degelijk, ook al brachten hun methoden niet meer verlichting dan die van hun Griekse voorgangers.

La taille bestond eruit dat een door een dolle hond gebeten pelgrim op een bankje gezeten aan een stevige metalen ring in de muur werd geklonken. Vervolgens maakte een monnik een flinke snee in het voorhoofd van de zieke pelgrim waarin hij een draad uit een kledingstuk van de heilige legde. Daarna werd een strak verband aangelegd en moest de ongelukkige vastend en biddend in de abdij blijven. Leefde hij na negen dagen nog, dan mocht het verband eraf om verbrand te worden.

Aan het eind van de zestiende eeuw kregen de volgelingen van Sint Hubertus concurrentie van een eigenaardig gezelschap van rondtrekkende Spaanse predikers, de Saludadores ofwel ‘brengers van gezondheid’. Zij hadden zich gespecialiseerd in de heksenjacht, maar beweerden ook rabiës te kunnen genezen. Naar eigen zeggen waren zij de nazaten van de heilige martelares Catarina van Alexandria die in de derde eeuw na Christus op het ‘wiel’ doodgeknuppeld was. De Saludadores beweerden een hondenbeet te kunnen genezen met hun heilige speeksel. De behandeling bestaande uit een klodder spuug was minder onaangenaam dan la taille en won dan ook al snel aan populariteit. Dit tot woede van de Heilige Spaanse Inquisitie, die de Saludadores als ketters vervolgde. Vele slachtoffers geloofden echter liever in helend speeksel dan in de inventieve martelingen die monniken voor een gebeten mens in petto hadden en bleven van hun diensten gebruikmaken.

Na de middeleeuwen kregen artsen en chirurgijns allengs meer aanzien dan predikers, heiligen en kwakzalvers als het ging om het lenigen van lichamelijk leed. Maar ook hun behandeling bood geen soelaas aan een gebeten mens. Dokters hadden buiten het spalken van een botbreuk of het trekken van een rotte kies weinig te bieden en hielpen hun patiënten geregeld aan een versnelde dood. Zo raadde de bekende achttiende-eeuwse Schotse dokter Richard Mead aan om een rabiëspatiënt allereerst via aderlating van een liter bloed te ontdoen en hem daarna vier dagen achtereen een drank van warme koemelk met kruiden en flink veel peper toe te dienen, vooral als hij al last van beginnende hydrophobia had. Was de ongelukkige dan nog niet overleden, dan moest hij een maand lang elke ochtend een ijskoud bad nemen.