Friluftsliv

Noorse fjord, Eilert Adelsteen Normann

voor Magne

© 2021 Eric Brinckmann & Benjamin Brinckmann | uitgeverij Noordboek
© afbeeldingen Benjamin Brinckmann, behalve daar waar anders vermeld

E-book Elgraphic

ISBN 978 90 5615 842 2
NUR 410 | 320

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Noordboek, Postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland – info@noordboek.nl.

Noordboek is onderdeel van
20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.noordboek.nl

Inleiding

Uren zijn we al op weg. In de verte licht de gletsjer op die we vanmiddag willen bereiken. Het ene moment hangen er donkere wolken boven, dan weer strekt de hemel zich er strakblauw bovenuit. Het diepblauwe ijs trekt zich daar niets van aan, het straalt van binnenuit, zo lijkt het. Onze bepakking is redelijk zwaar. Mijn zoon Benjamin loopt voorop met meer bagage dan ik, een topografische kaart in een waterdichte map op zijn borst. Hij loopt soepel over de grote stenen die het pad vormen. Ik sjouw achter hem aan. Het opgewonden gevoel van vanochtend om een grote ijsmassa te gaan zien is weggeëbd. Nog steeds komt de gletsjer niet dichterbij, terwijl we hem voor mijn gevoel al geruime tijd in het zicht hebben. Het zal mijn leeftijd wel zijn, mijmer ik, moeizaam van een rots afstappend, ik ben tenslotte bijna drie decennia ouder dan hij. Tot ik ver beneden mij een wandelaar zie die zich niet aan het slingerpad houdt en rechtstreeks tegen de steile helling op naar boven loopt. In een behoorlijk tempo ook nog. Tot mijn ongenoegen zie ik dat het een senior is die met het speelse gemak van een berggeit dichterbij komt. Nog voor ik van mijn verbazing bekomen ben kruist hij ons pad, groet kortaf en gaat met rechte rug verder de helling op. Een krasse tachtiger! Ook dat nog. Of zelfs een jeugdige negentiger, mij drie decennia in leeftijd vooruit! Geen getrainde schaapsherder of een atletische bergboer die hier al zijn leven lang woont, nee, gezien zijn uiterlijk en kleding gewoon iemand die het leuk vindt een ochtendrondje te maken. De moed zakt me in de schoenen. Benjamin, die mijn mix van afgunst en bewondering aanhoort, zegt dat dit in Noorwegen normaal is: ‘Je komt die energieke oudjes overal tegen. Van jongs af aan zijn mensen hier buiten en in de bergen actief, het wordt een gewoonte en zo een behoefte, daar blijf je tot op hoge leeftijd fit bij. Gewoon een kwestie van blijven oefenen,’ doceert de zoon zijn vader, ‘om te worden wie je bent, gebouwd om te lopen, veel te lopen, eindeloos te lopen. Daar wordt een mens blij van. Buiten lopen, liefst daar waar we de omgeving niet zelf gemaakt hebben, want dat brengt je in contact met wat zich aan onze doelstellingen onttrekt. En dat is heel bevrijdend.’ Zijn woorden blijven hangen. Ik herkauw ze als we verder lopen, strek mijn rug en trek mijn rugzak strakker aan. Veel en vaker lopen, omdat je nu eenmaal een mens bent, in een ruimte die niet door onszelf in elkaar is geknutseld en die, zover daarvan nog sprake is, een eigen weg gaat; waarom niet? De gletsjer lijkt toch iets minder ver weg dan ik dacht. Veel buiten zijn als iets vanzelfsprekends, dat lijkt me wel wat. Maar hoe maak je daar een gewoonte van, hoe oefen je dat bij ons, in het verstedelijkte lage land? Kun je daar wel worden wie je bent?

Deze gids is een persoonlijke zoektocht naar friluftsliv, het buitenleven dat in Noorwegen zo normaal is. We fietsen in Nederland en Vlaanderen wat af, joggen, rennen, kamperen en wandelen dat het een lust is. Aan dat laatste doe ik ook fervent mee, maar toch ontbreekt er iets. Namelijk dat buiten een spontane leefruimte is, een natuurlijk verlengde van de binnenruimte. Dus geen ruimte ‘om er effe uit te zijn’, maar een vertrouwde plek waar je net zo goed in woont. Dat wil ik nou eens proberen te oefenen. Het is voor mij een logische stap na twee eerdere boeken over ‘het buiten’. In Filosofische wandelingen, denken over binnen en buiten door de eeuwen heen, ben ik wandelend op zoek gegaan naar de denkbeelden achter de landschappen van de Lage landen. In Nederland en Vlaanderen is bijna alles vergraven en aangelegd. We lopen rond in ruimtelijke ontwerpen, in het denken van vroeger, van gisteren en van nu. Met zand, grind, klei en beton is het gekneed, gebakken en gestort volgens steeds wisselende overtuigingen waarmee mensen nu eenmaal in de wereld staan. Ik vroeg mij af hoe zij over het landschap hebben nagedacht, wat deden ze en wat was en is hun relatie ermee?

De Kelten zagen buiten overal goden en natuurgeesten, de Romeinen ook, maar die begonnen met instrumenten als een kruisstaf, een theodoliet of een lengtemeter, het landschap op afstand te zetten. Zij brachten hun goden naar de binnenruimtes van tempels. De vroege christenen volgden dat voorbeeld door hun God en heiligen in kerkgebouwen onder te brengen en sloten zich van het buiten af. Pas vanaf de renaissance gingen de ramen weer open, werden er tuinen, parken en parklandschappen aangelegd, begon men de natuur grondig te bestuderen en trokken de welgestelden er planten verzamelend opuit. Deze herwaardering van de natuur vond vier eeuwen later in de romantiek zijn voltooiing. Tegelijkertijd ontwikkelde de wiskunde zich dusdanig dat het natuurlijke landschap volledig onder controle kon worden gebracht. Toen moest de industrialisatie nog beginnen, waardoor de natuur op een andere, nu letterlijke manier, naar de achtergrond werd gedrongen. Bij die ontwikkelingen horen specifieke wereldbeelden die allemaal op hun eigen manier gericht zijn op de beheersing van de buitenruimte.

In mijn tweede boek, Wandelen met meester Li, over de Tao van het landschap, heb ik geprobeerd deze typische westerse denkbeelden over natuur en landschap los te laten en de buitenruimte vrijer te ervaren. Samen met de doorgewinterde Tao-kenner Joost Quakernaat ben ik gaan wandelen. Ik leerde van hem om minder te verklaren en meer te ervaren. Dat begint met simpele kijkoefeningen zoals van boven naar beneden kijken als je wandelt. Je betrekt dan de lucht erbij en word je veel bewuster van de horizon. Een manier van kijken die een halve wereld toevoegt aan je blik. Hiermee ‘open’ je als het ware de buitenruimte om je heen en ontwikkel je het gevoel er integraal deel van uit te maken.

Maar wandelend nadenken over hoe anderen eeuwenlang over het buiten nagedacht hebben en vervolgens een ander ruimtelijk gevoel ontwikkelen, is nog iets anders dan er fysiek onderdeel van worden en je buiten op je gemak te voelen. Het ging er mij nu om de wil te ontwikkelen om echt buiten te zijn. Deze wens werd versterkt door de studie milieukunde en frilufstliv van mijn zoon Benjamin in de stad Bø, in het hart van Telemarken, een provincie in het zuiden van Noorwegen. Daar zijn alle aspecten van Noorwegen terug te vinden, van een ruige kust en groene valleien met woeste beken tot aan mistig en ijskoud gebergte. Friluftsliv, letterlijk ‘vrije-lucht-leven’ is een praktijkfilosofie die de vrije natuur niet ziet als iets wat je moet veroveren of bedwingen maar als een ruimte waarin iedereen zich prettig moet kunnen voelen en waarin je je ongedwongen kunt bewegen. Hoe ruig het landschap ook is. Als een soort tweede huis.

Na zijn eindexamen in Nederland had Benjamin een jaar lang het friluftsliv leren kennen op een Noorse volkshogeschool: met buiten slapen, ook in en onder de sneeuw, ijsvissen, hutten bouwen, ski’s maken, huiden prepareren en eigen gereedschap maken, kanoën op rivieren en in fjorden, boten bouwen en wat al niet meer. Dit alles om met eenvoudige middelen langere tijd in de natuur te kunnen zijn. Al doende had hij zijn hart verpand aan het land en — het een staat niet los van het ander — aan zijn Noorse vriendin. Langzamerhand werd het me duidelijk dat hij deed waarover ik alleen nadacht. Dat verwijt kreeg ik dan ook: ik was een kamergeleerde met hoogstaande ideeën over natuur en landschap, wandelend en mijmerend, maar niet echt in contact met het buiten. Dat liet ik me niet zeggen en ik ben er daarom, dit keer met mijn zoon als leermeester, op uit getrokken.

Vroeger trokken we er met de kinderen op uit om in steengroeves, op stranden of in drooggevallen beekbeddingen in de bergen naar fossielen te zoeken. De spanning of we iets bijzonders zouden ontdekken gaf een enorme energie aan die tochten. Wat snel afnam als een vondst lang op zich liet wachten. Maar als het eenmaal zover was, leverde dat weer genoeg brandstof voor de rest van de dag. Nu ervaar ik zo’n zelfde energie als ik op mijn beurt door mijn zoon wordt meegenomen de natuur in: lukt het om het buiten te ‘oefenen’ om iets terug te vinden van de vanzelfsprekende relatie die we vroeger met de aarde, met de bodem, met planten en dieren hadden? Het leuke is dat ik Benjamin, zonder dat hij het zich realiseert, onderweg de filosoof Friedrich Nietzsche hoor citeren, bijvoorbeeld als hij het heeft over de gewoonte te oefenen om te worden wie je bent. Of als hij stelt dat nu we het geloof in van alles en nog wat hebben verloren, de noodzaak er is om ‘terug te keren naar de aarde’. Je moet je toch ergens in kunnen ‘ankeren’, ergens een nieuw houvast vinden? Ik hoor de filosoof Martin Heidegger als hij zegt dat dat niet louter met techniek kan, omdat denken in technische oplossingen de aarde steeds verder op afstand zet, het tot ding maakt. Het grote Ding dat we tot nu toe zonder gewetensnood hebben geplunderd. Of ik moet denken aan Spinoza, wanneer ter sprake komt dat die aarde en het denken, dus materie en geest, twee kanten van dezelfde medaille zijn. We zíjn veel meer aarde dan we denken, we zijn uit dezelfde elementen opgebouwd. Dit soort denkbeelden komen op verschillende manieren terug in de filosofie van friluftsliv, zoals we zullen zien. Maar friluftsliv is vooral praktijk en dus een kwestie van doen en van oefenen. Er waren pittige tochten bij, ver van de bewoonde wereld. Benjamin doceert het vak inmiddels ook en trekt als gids met groepen de natuur in, dus ik voelde me in veilige handen. Daarnaast is hij illustrator en heeft onder meer instructietekeningen gemaakt voor de Noorse wandelvereniging Den Norske Turistforening (DNT). Met die vaardigheden leek het ons een goed idee om samen aspecten van friluftsliv te vertalen naar de Lage Landen. We werden het erover eens dat het instructief moest zijn en met persoonlijke ervaringen van beiden, in de zogenaamde ‘travelogue’ traditie, die van de verhalende reisbeschrijvingen. Daarnaast filosofisch waar het past, voorzien van historische weetjes waar nuttig en leuk, en met voldoende praktische tips en instructietekeningen om ‘wandelende binnenblijvers’ te verleiden om ook eens op een andere manier buiten te zijn. Zelfs leunstoelreizigers zouden de neiging moeten krijgen om hun comfortabele fauteuil een keer in de tuin te zetten.

Op de koffie

Op de koffie gaan bij Noren is een aparte gebeurtenis, althans voor bewoners uit de Lage landen. Vooraf krijg je de vraag om je wandelschoenen mee te nemen voor een ommetje in de buurt. Vaak gaat het dan zo: de koffie is nog niet op of iedereen snelt naar de keuken om brood te smeren, er van alles en nog wat op te stapelen — tot vier lagen toe — en in te pakken in speciaal vetvrij papier. Je naam erop en allemaal in een centrale zak, nog meer koffie, in grote thermoskannen nu, en op pad. Dan blijkt het ommetje een wandeling te zijn die de verdere dag in beslag neemt.

Buiten zijn is iets heel normaals voor de gemiddelde Noor. Het is een omgeving waar je je net zo op je gemak voelt als in de binnenruimte. De grens tussen binnen en buiten is veel transparanter dan bij ons, waar de natuur, als we die al zo kunnen noemen, hooguit een uitloopgebied is van de binnenruimte. Een soort grote verlengde tuin, van waaruit de meesten bij de eerste de beste druppel regen al snel terugkeren. Een Noor op een vouwstoeltje in de stromende regen langs het wandelpad, gehuld in een wijde regencape, die met zichtbaar plezier de inhoud van een lunchpakket verorbert, werkt op onze lachspieren. Naar buiten ga je alleen als het mooi weer is.

Die dominante binnencultuur van ons maakt dat we een basisangst hebben voor het natuurlijke buiten. Daar kan van alles gebeuren. Teken kunnen je bespringen. Insectenbeten kun je er in alle soorten en maten oplopen. Een ‘zeikerd’ kun je er halen, natte schoenen of volgelopen laarzen, vieze blubber op je broek of verbranden in de zon. Laat staan dat je er verdwaalt. Al zal dat laatste niet zo snel gebeuren in onze druk bevolkte delta, waar slechts 15 procent van het oppervlak bos en natuur is en dat bovendien dicht tegen stedelijk gebied aan ligt. We wonen en werken ook op zo’n 15 procent van het oppervlak. Verreweg het grootste deel, een kleine 70 procent is boerenland, maar dat is hermetisch afgesloten voor stads- en dorpsbewoners. Daar mogen we alleen naar kijken. We bewegen ons dus buiten de bebouwde zone op maar een relatief klein stukje van het land.

Toch is er veel te beleven in de bossen. In Nederland zijn die dikwijls onderdeel van de ruim 1800 particuliere landgoederen die bij elkaar zo’n 200.000 hectare beslaan. Daarnaast hebben we de 80.000 hectare bosrijke natuur en landerijen van de provinciale landschappen. Of de weidsere landschappen van Natuurmonumenten die goed zijn voor 100.000 hectare en van Staatsbosbeheer dat 250.000 hectare voor zijn rekening neemt. Al die gebieden verschillen onderling veel van elkaar. Ze kennen een grote variatie aan natuurtypen door een specifieke gebruiksgeschiedenis. In Vlaanderen is zo’n 30 procent van het totale oppervlak bebouwd en ook daar is maar 15 procent van het totale oppervlak bos en natuur.

Omdat we altijd wel snel een weg, een huis, of liever nog een café of restaurant tegenkomen, is er geen aanleiding om dit gevarieerde landschap te betreden alsof het grootse natuur is. Toch is het leuk en uitdagend om dat wel te doen, om het als een groter geheel te ervaren en de overvloed aan wegen weg te denken. Dan wordt dat buiten misschien nog een stukje weidser, want we betrekken namelijk ook de zon, de maan, de sterren, de wind, het water, en ook de eetbare ruimte bij ons verblijf buiten. Je mag nergens ‘zomaar’ kamperen in Nederland, maar je kunt wel veel langer buiten blijven dan je gewend bent en op zoek gaan naar de natuurlijke ruimte die er wel degelijk is, en die je weer als vertrouwd aan kunt leren voelen. Het is een hele uitdaging, waarbij we veel praktische dingen van de Noren kunnen leren. Wij moeten het hier, in tegenstelling tot de Noren die nog over ‘oernatuur’ beschikken, doen met ons cultuurlandschap met natuurlijke elementen als gemengde bossen, broekbossen (natte bossen), beekbegeleidende natuur, hoogveen, wadden, zee en duincomplexen. Maar daarin is voldoende aanleiding te vinden voor meer natuurbeleving dan we gewend zijn.

Waarom zouden we ons overigens door Noorwegen laten inspireren? Dat land met een totaal ander landschap. Niet omdat alle Noren zulke natuurliefhebbers zijn. We moeten hier geen ideaalplaatje gaan schetsen, ‘gezellig op pad met de natuurvriendelijke Noren’. Er is heel wat natuur op de schop gegaan door een bij uitstek Scandinavische uitvinding: dynamiet. Door de uitvinding van Alfred Nobel zijn duizenden bergen met grof geweld opgeblazen of doorboord voor de aanleg van wegen en waterkrachtcentrales. En waar oerbossen moesten wijken voor industrie, gebeurde dat in het kader van de vooruitgang, zoals overal in de wereld. Maar wel omdat die Noren een eigen leercultuur hebben ontwikkeld — misschien wel deels vanuit het bewustzijn dat er het nodige is verdwenen — die dat buiten als een vrolijke discipline van kinds af aan bijbrengt. Er bestaan onder de noemer friluftsliv gevarieerde lesprogramma’s. Het is er een zelfstandige vorm van praktijkfilosofie geworden. Dat vind je, op deze wijze althans, in geen ander land terug. Dat kunnen we hier ook gaan oefenen, zij het op onze eigen manier.

Dit boek is niet bedoeld voor de diehards die zich al in diverse outdoortechnieken hebben bekwaamd. Mannen en vrouwen die zonder angst overal kunnen overleven en zonder blikken of blozen wild gedierte, kleurige paddenstoelen of vreemdsoortig gebladerte boven de eenvoudigste primus tot culinaire hoogstandjes weten om te toveren. Voor die categorie buitenmensen is wat we hier beschrijven vederlicht beginnerswerk. En zo is het ook bedoeld: voor iedereen die van wandelen houdt, korte of lange afstanden, en die eigenlijk wel iets meer met zijn of haar lijf tot die natuur zou willen ‘behoren’, voor diegene die wil leren ermee samen te vallen alsof het om je eigen tuin gaat. Zoals je dat op die tochten met je tentje in de bergen, onder die magnifieke sterrenhemel wel eens hebt beleefd. We nemen eerst een kijkje in Noorwegen en dan ga ik, een actieve wandelaar zonder outdoor-ervaring, onder leiding van mijn zoon Benjamin de lezer schuchter stap voor stap voor in het vrije luchtleven. Eerst dichtbij huis en dan daar, in Noorwegen, om het te leren, om het vervolgens hier uit te proberen in onze vertrouwde delta.

In het eerste hoofdstuk wordt een sfeerschets van Noorwegen gegeven. We gaan op zoek naar een verklaring waarom het op je gemak naar buiten gaan en er veel meer tijd doorbrengen dan wij hier gewend zijn, daar zo’n vanzelfsprekend onderdeel is van het dagelijkse leven. Het tweede hoofdstuk gaat over mijn eerste friluftsliv-stappen in Nederland. Ik ga alledaagse planten in de tuin plukken die je met een gerust hart kunt eten en, iets wat jij ook waarschijnlijk nog niet zo vaak hebt gedaan: buiten slapen onder de blote hemel. Wil je er echt op uittrekken, dan moet je ook een kampement kunnen maken en een vuurtje stoken. Dat laatste is in Nederland zeer beperkt mogelijk, maar een keer oefenen in je eigen tuin of bij vrienden die de ruimte hebben, is ook leerzaam, dat doen we in hoofdstuk drie. In het vierde hoofdstuk beschrijf ik de eerste oefeningen in natuurlijk navigeren met behulp van de zon en de sterren om je ruimtelijk te oriënteren, maar ook in de tijd, met het leren lezen van stenen die we overal, althans op de zandgronden, om ons heen kunnen vinden. Dan is het in hoofdstuk vijf zover om een en ander in de praktijk te gaan brengen in het hoge noorden en vervolgens datzelfde te doen in Nederland, in hoofdstuk zes. Tenslotte gaan we nog iets anders doen dan wandelen, dat ook bij de friluftsliv-praktijk hoort en het verkennen van het landschap verder verbreed: kanoën.

HOOFDSTUK 1

Wildernis in veelvoud

In The Wild Places beschrijft Robert Macfarlane (1976), Europa’s bekendste wandelaar van dit moment, zijn zoektocht naar de laatst overgebleven wildernis in Groot Brittannië. Dat blijkt geen gemakkelijke opgave. Hij reist het hele eiland af naar ongerepte plekken en belandt na veel omwegen en speuren in kleine afgelegen valleien, onbegaanbare venen en moerassen, nagenoeg onbereikbare strandjes, idyllische vennetjes, verborgen plekken in oude bossen en overwoekerde paden in heggenlandschappen. Bijna altijd klinkt weemoed door in zijn landschapsschetsen. De energieke auteur betreurt het dat de ‘echte grootse wildernis’ is verdwenen. Er is geen plek meer waar de invloed van de mens volledig afwezig is.

Welvaart

Vanuit Nederlands en Vlaams perspectief is dit geen verrassende conclusie. In de delta van Rijn, Maas en Schelde is iedere vierkante meter wel eens een keer op de schop gegaan, een postzegel resterend hoogveen of vergeten broekbos daargelaten. Wat er aan de overkant van het kanaal aan wildernis rest, is nog heel wat. De weemoed is hier allang verdwenen, of het moet het verlangen zijn naar de weidse cultuurlandschappen van weleer, zonder bedrijfsterreinen, snelwegen en hoogspanningsmasten. De weemoed naar de echte wildernis van Macfarlane — als die er al was — hebben we in de Lage Landen waarschijnlijk al achter ons gelaten na de ontwatering en kap van het laatste oerbos onder Apeldoorn in 1871.

Eeuwenoude zwarte elzen in het oerbos Bialowieza

Met fascinatie en behaaglijke huiver werd nog gesproken over het donkere Beekbergerwoud met zijn ontzagwekkende zwarte elzen waarvan de toppen onzichtbaar waren en zijn beendikke bloeiende klimop als de lianen in een regenwoud. Niettemin nam men er welbewust afscheid van: het was tenslotte natte, donkere chaos en een obstakel op weg naar de gewenste welvaart die de cultuurgrond moest gaan opleveren.

Pas met Eli Heimans (1861–1914) en Jac. P. Thijsse (1865–1945), ruim een kwart eeuw later, ontstaat er langzaamaan een breder bewustzijn dat gericht is op het behoud van natuurwaarden. Dit bewustzijn is zodanig ontwikkeld dat we tegenwoordig weer met warmte spreken over wildernis. Niet uit weemoed, maar uit een eigentijds verlangen naar iets natuurlijks, iets ongeordends naast het gestructureerde stedelijke bestaan. Er wordt inmiddels zelfs weer ‘oernatuur’ gemaakt. Met wat eenvoudige ingrepen lijkt een bos snel ‘wild’, een beek weer ‘natuurlijk’, een wad weer nat en een duin weer ruig. Met ons filmische wereldbeeld volstaat dit al snel voor de reguliere weekendwandeling.

Oneindigheid

Een land waar mensen de schouders zouden ophalen over de weemoed van Macfarlane en het hoofd zullen schudden over ons natuurtuinieren, is Noorwegen. In dat ruige en weidse land, in oppervlakte ruim negen keer Nederland en twaalf keer België, met net iets meer dan vijf miljoen inwoners, is de wildernis een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijkse leven. Er is natuur in overvloed die bovendien vrij toegankelijk is voor iedereen. Een oud verworven recht, het zogenaamde ‘allemansretten’. Deze grenzenloosheid vraagt om praktisch respect, overigens ook voor de andere gebruikers van het landschap. Die oneindigheid is nauwelijks te bevatten voor bewoners van streng gereguleerde en begrensde landschappen als die van Nederland en Vlaanderen, waar nagenoeg alles is ingerasterd, bossen zijn bebord en geen pad onbewijzerd is. Het gehele landschap is er functioneel in klei en zand ‘geboetseerd’ ten behoeve van effectief en comfortabel grondgebruik. Ook mooi, maar het wijkt wel erg af van wat we wildernis noemen.

Het vrije buitenleven

Al vanaf 1868 bestaat er in Noorwegen een soort ANWB voor het lange afstandswandelen, Den Norske Turistforening (DNT), die routes door de meest onherbergzame streken uitzet en onderhoudt. ’s Winters gaat het uit-wandelen-gaan, å gå på tur, over in langlaufen, å gå på ski. Van jongs af aan worden kinderen thuis en op school opgeleid in de kunst van frilufstliv. Ze leren hutten bouwen, zich oriënteren op zon, maan en sterren, van alles over planten en dieren, bergbeklimmen en klauteren, bosvruchten en paddenstoelen verzamelen, houthakken en klein wild of vis vangen om op het eigen gemaakte vuur te braden, koken of roosteren. Op een tiental van de tachtig volkshogescholen kan de jeugd deze kennis en vaardigheden na middelbare school of diensttijd nog eens verdiepen. Dat zorgt voor een mooie opstap als ze later als gediplomeerd natuurgids, zeil-, kano- of kajakinstructeur, botenbouwer, natuurkok, bergbeklimmer of skileraar aan de slag willen.

Ecofilosofie

Het is dan ook niet zo vreemd dat tegen deze achtergrond juist een Noorse denker als Arne Næss (1912–2009) tot een radicale natuurfilosofie is gekomen die de mondiale milieubeweging sterk heeft beïnvloed. Hij is bekend als de grondlegger van de zogenaamde Deep Ecology. Het ‘deep’ slaat op het systematisch doordenken van de zijns inziens noodzakelijke ecologische alternatieven en de daarbij horende politieke actie om de harmonie tussen mens en natuur te hervinden. Volgens deze ecofilosofie heeft de natuur een intrinsieke waarde, die wij moeten beschermen omwille van de natuur zelf, niet omdat wij de natuur nodig hebben om te overleven. Næss benadrukt met klem dat de mens niet boven de natuur staat, maar er onderdeel van uitmaakt. Planten en dieren, het systeem aarde als geheel, dient beschermd te worden tegen de destructieve kracht en het technische geweld van de mens.

Als zeer geoefend bergbeklimmer trekt Næss vanaf jonge leeftijd geregeld door woest bos- en berglandschap om één te worden met de natuur. Geïnspireerd door Spinoza stelt Næss dat we de diversiteit van de natuur moeten doorgronden en doorleven, zodat we de eenheid ervan leren begrijpen, er zelf één mee worden en al doende tot meer respect te komen. Met Gandhi stelt hij dat de mens, vanuit het concept van geweldloosheid, de natuur zo min mogelijk moet schaden. Næss wijst moderne techniek overigens niet af, maar pleit voor het inzetten van ‘zachte’ technieken om de natuur te beschermen. Denk hierbij aan meer aandacht voor het bodemleven zoals bacteriën en schimmels in de landbouw. Door dat te versterken wordt organische stof beter omgezet waardoor je nauwelijks hoeft te ploegen. We kunnen het dan met veel minder mest en zware landbouwmachines af. Ook het slimmer inzetten van informatietechnologie om beter met de natuurlijke processen mee te kunnen bewegen is een goed voorbeeld. Met die technologie kun je gericht oorspronkelijke, gebiedseigen zaden selecteren om klimaatbestendige granen te telen. Het opbrengstverlies wordt dan beperkt en je hebt veel minder of geen kunstmest en gewasbeschermers nodig.

De kritische houding van friluftsliv, zeg maar het ecofilosofische aspect ervan, gaat niet alleen over natuurbescherming, maar richt zich ook op het eigentijdse outdoor leven als levensstijl, het er even uit zijn voor ‘qualitytime’. Dat betekent dat er in de beschikbare korte en kostbare tijd zoveel mogelijk nieuwe energie wordt opgedaan in hightech tenten, voorzien van de nieuwste jacks, met fibersticks om te wandelen, behangen met meetapparatuur voor lichaamsfuncties en wat dies meer zij. Die nieuwe afhankelijkheid van spullen schept juist onnodige afstand tot je natuurlijke omgeving want eigenlijk zou je juist met minder toe moeten kunnen. Het gaat bij friluftsliv om onafhankelijkheid, dicht bij de natuur komen, eenvoud en het zoveel mogelijk zelf maken van je uitrusting. Een bepaald basisniveau daargelaten natuurlijk, Noord-Amerikaanse Indianen gaven uiteindelijk ook de voorkeur aan een effectieve waterketel boven berkenbasten waterkommen waarin je langdurig hete stenen moest doen om het water aan de kook te krijgen. Maar het moet zo eenvoudig mogelijk, in ieder geval met materiaal dat lang meegaat. In die zin is het credo ‘et rikt liv med enkle midler’, vrij vertaald: ‘een rijk leven met beperkte middelen’ van Arne Næss nog steeds van toepassing. Ook dat is niet typisch Noors, het is een levenshouding die in een geïndustrialiseerde wereld makkelijker te realiseren is dan de meeste mensen denken.

Natuur beschermen begint al met kleine handelingen. Hoewel dit niet direct is afgeleid van de ecofilosofie is de uitdrukking ‘sporløs ferdsel’ — letterlijk vertaald ‘spoorloos reizen’, maar beter begrepen als ‘geen-sporen-achterlaten’ — een kernbegrip in de friluftsliv dat gaat over het respect voor de natuur waar Næss het over heeft. Iedereen die friluftsliv beoefent dient zo min mogelijk sporen achter te laten in de natuur. Afval moet naar huis meegenomen worden en groenafval wordt na het koken netjes in de grond begraven en afgedekt met mos. De stenen rondom het kampvuur worden weer verspreid en verborgen en dat geldt ook voor de houtskoolresten. En wie zijn behoefte doet in de natuur, dient alles te begraven. Het algemene motto is dat je een plek verlaat zoals je die zelf wilt aantreffen, zo ongerept mogelijk. Uiteraard zijn er altijd mensen die zich hier niets van aantrekken, maar hun gedrag wordt streng veroordeeld in het land dat het janteloven als fundament in de cultuur heeft: nooit jezelf boven de ander stellen.

Het respect voor landschap en natuur, de noodzakelijke levenshouding die Næss de wereld voorhoudt, is overigens in zijn eigen land niet iedereen aangeboren. Als milieuactivist heeft hij zich verzet tegen de meedogenloze vernietiging van natuur in Noorwegen. Omdat er genoeg is, kon er best wel wat van af voor de ontwikkeling van het land, was het idee. Hele landschappen zijn onder water gezet voor waterkrachtcentrales. Grote rivierenstelsels zijn omgelegd, in meerdere betekenissen. De Sami, een oorspronkelijk nomadisch volk dat het Noord-Scandinavische Lapland bewoont, zijn op brute wijze uit delen van hun woongebieden verwijderd. Pas in de jaren 50 werd hun weer de eigen taal en cultuur toegestaan. Ook daarna ging de industriële inrichting door, een fel bekritiseerde krachtcentrale in Finnmark die ten koste ging van de Altarivier, werd in 1987 nog in gebruik genomen. Næss is meerdere malen gearresteerd omdat hij, samen met andere activisten, voor de rechten van de Sami opkwam en de kwetsbare natuur wilde beschermen. Een beroemde protestkreet in die tijd was ‘la elva leve!’, ‘laat de rivier in leven!’ Voor de Sami was dit letterlijk zo. Men stond in het christelijke Oslo niet stil bij de animistische denkwijzen die nog springlevend zijn in het hoge noorden, waarin rivieren als levende wezens worden beschouwd.

De ingrepen van de mens zijn inmiddels een geologische factor van betekenis geworden. Stuwmeren domineren een groot deel van het Noorse landschap, waarmee weliswaar landsdekkend CO2-neutrale energie wordt opgewekt, maar de aanzienlijke methaanuitstoot van al dat relatief stilstaand water bovenop verdronken natuur, moet wel van die winst worden afgetrokken.

Natuurparken

Al in de negentiende eeuw ontstonden er wandelverenigingen in Noorwegen. Dit gebeurde nadat romantische schilders als Gude, Dahl en Tideman het Noorse landschap op indringende wijze in beeld hadden gebracht. Dat had tot gevolg dat de culturele elite er ook belangstelling voor kreeg. Die projecteerde er een eigen nationale identiteit op, zodat ook de bescherming van natuur en landschap al vroeg een serieus thema werd. Die wisselwerking zou in de twintigste eeuw resulteren in het oprichten van nationale natuurparken, nu zo’n veertig stuks. In die parken gelden meer vestigings- en landbouwrestricties dan elders, maar eerlijk gezegd is het verschil tussen park en niet-park meestal moeilijk vast te stellen. Zelfs vanuit de hoofdstad Oslo is het snel stromende riviertje Akerselva langs de kaden en oevers te volgen tot in de uitgestrekte bossen direct buiten de stad. Noorwegen is natuur en dat zit in de genen van de bewoners.

Dit streven naar natuurbehoud laat zich moeiteloos combineren met de stedelijke moderniteit, industriële vormgeving, architectuur en technische wetenschappen. De meeste Noren hebben wel ergens een (meestal) primitieve of luxe berg- of boshut, ver van de bewoonde wereld. Ylvis, een cabaretduo bestaande uit twee broers die de Noorse samenleving op de hak nemen, hebben er een satirisch Engels lied over geschreven, The Cabin. Het is een lofzang op de houten hut met een architectuur van niks (‘it has a shape, it has a size’), waaraan alles wat er eigenlijk niet leuk aan is wordt geïdealiseerd. Als je er met de auto na vijf uur rijden eindelijk bent is het — heerlijk! — nog veertig minuten lopen. De hele familie, incluis verre ooms en tantes, is eigenaar. Iedereen brengt z’n oude bestek, afgedankte stoelen en tafels in. Het is er bij aankomst veel te koud maar daarna weer veel te warm als de houtkachel na uren eindelijk is opgestookt. Er is geen douche, het toilet is buiten en de spaghetti is altijd ruim op voorraad. En er is van alles te doen: bordspelletjes en wandelen. Kortom, zo’n hut is geweldig en onvervangbaar! Voor iedere Noor is dit zeer herkenbaar en allemaal vinden ze er wat men noemt vredigheid en rust, å få fred og ro. Hoe dan ook, het natuurlijke buiten is een vanzelfsprekend onderdeel van het Noorse familieleven.

Hoe Noors is friluftsliv eigenlijk?

Engelse toeristen die in de negentiende eeuw Noorwegen ontdekten, vonden in de eindeloze mistflarden, de ruige bergen, de hoge watervallen en steile fjorden het romantische landschap dat ze uit hun literatuur kenden. Via Engelse ogen ontdekten de Noren op hun beurt de typische kenmerken van hun eigen land. In hun onafhankelijkheidsstreven om los te komen van de unie met Zweden (die ze een eeuw eerder waren aangegaan om los te komen van Denemarken), was dit ruige landschap bij uitstek geschikt om het ‘eigene’ van de Noorse identiteit te benadrukken. Daar hoorde natuurlijk een ‘typische’ Noorse kwaliteit bij: het met gemak kunnen leven in dit harde landschap en het als een ‘thuis’ beschouwen. De afscheiding vond uiteindelijk plaats in 1905. Toen werd Noorwegen eindelijk onafhankelijk. Friluftsliv was bij uitstek een activiteit, een manier van leven om dat te benadrukken en de Noorse identiteit verder vorm te geven. Er was in Europa, zeker in Scandinavië, geen ruigere natuur denkbaar en geen volk was zo stoer om daar met gemak en plezier in te kunnen ronddarren. Dit betekende ook dat geen ander volk dan de Noren in staat was om de echte woestenij van de wereld, de ijspolen, in kaart te brengen. Althans, dat vonden ze zelf. Maar met helden als Roald Amundsen, die als eerste de Zuidpool bereikte, de Engelsen daarmee overtroefde en verbluft achterliet, en Fridtjof Nansen die als eerste Groenland van kust naar kust overstak en een lang verblijf op de Noordelijke IJszee met ogenschijnlijk gemak wist te overleven, overtuigden ze rest van de wereld daarvan. De enorme drang van de Noren om op de winterspelen de beste te zijn, wat regelmatig lukt, heeft wellicht nog steeds met die bewijsdrang te maken.

Bij dit alles, zo was althans het verhaal, speelde friluftsliv een belangrijke rol. Veel later, in de jaren 60 en 70 van de afgelopen eeuw werd friluftsliv opnieuw ingezet om verzet een specifieke inhoud te geven. Nu tegen de nietsontziende industrialisatie waaraan veel natuurgebieden ten prooi vielen en tegen de hardvochtige omgang met de Sami, het nomadische natuurvolk in het noorden. Arne Næss was daar de belichaming van. Gek genoeg vonden zijn denkbeelden, onder meer de gelijkwaardigheid van de natuur en het gebruik van ‘zachte technieken’, vooral weerklank aan de andere kant van de oceaan, in de Verenigde Staten. Dit beïnvloedde vervolgens wel weer de filosofie van friluftsliv in Noorwegen.

Opvallend genoeg is friluftsliv al eerder uit Noord-Amerika beïnvloed, vanuit Canada. In het begin van de vorige eeuw was het de Noor Helge Ingstad (1899–2001) die ervan droomde daar pelsjager te worden. Eenmaal ter plekke leerde hij de technieken van Indianen om in de uitgestrekte wildernis te kunnen leven. Ingstad ontdekte dat de oorspronkelijke bevolking zich het leven in de natuur al sinds de negentiende eeuw gemakkelijker had gemaakt met uiteenlopende westerse producten. Ze gebruikten bijvoorbeeld zeildoek voor de zomerse tipi’s, dat was veel lichter dan zware huiden en ijzeren, later aluminium pannen die enorm veel kooktijd bespaarden. Ook gebruikten ze al eeuwen ijzeren bijlen en messen. En paarden natuurlijk, die waren net als ijzer niet meer weg te denken vanaf de komst van de Spanjaarden. Met een simpele mix van materialen was het lange tijd mogelijk oude tradities in stand te houden, tot de teloorgang daarvan in de reservaten definitief doorzette. In de Verenigde Staten kon hij nog wel het traditionele leven van de Apachen bestuderen. Na de Tweede Wereldoorlog zou Ingstad als archeoloog Vikingnederzettingen in Canada in kaart brengen. Hij hield alles nauwkeurig bij in dagboeken die in Noorwegen enorm populair werden en grote invloed hadden op de ontwikkeling van friluftsliv. Zo raakte de kano bijvoorbeeld al vroeg ingeburgerd. Die hadden Engelse toeristen al eerder in Noorwegen geïntroduceerd, maar door de verhalen van Ingstad gingen de kano’s uiteindelijk deel uitmaken van het Noorse buitenleven. Waardering voor Indiaanse handvaardigheid leidde in Noorwegen weer tot appreciatie van verschillende ambachtelijke technieken en daarmee van de Samicultuur en weer later tot solidariteit met de strijd tot behoud van hun leefgebieden. Kortom, nationale sentimenten, internationale buitentradities en filosofie hebben de inhoud van friluftsliv sterk gekleurd.

Wandeling op het dak van Noorwegen

Laten we er eens op uit gaan om het natuurlijke landschap van Noorwegen, zo radicaal anders dan dat van de Lage Landen, te schetsen. De bossen in Noorwegen vinden alleen hun beperking in de temperatuur die de boomgrens bepaalt. De bergen, de fjorden, de kusten, alle zijn ze gebeeldhouwd door ijstijden. Kilometers dikke ijsmassa’s hebben de soms honderden kilometers lange fjorden uitgesleten en overal immense steenhopen en puinwaaiers achtergelaten. Het is niet moeilijk de letterlijke sporen van geweldige ijskrachten te vinden: vette krassen in rotsen alsof een bakker achteloos zijn vingers door rijzend deeg heeft gehaald. In feite is de ijstijd er nooit opgehouden, hooguit heeft die zich ‘even’ teruggetrokken op de bergplateaus. Op de geologische tijdschaal is dat feitelijk ook zo; we leven tussen twee ijstijden in een soort ‘zomerperiode’ van zo’n 10.000 à 15.000 jaar. Een slordige 12.000 jaar is inmiddels al verstreken. In de wetenschap dat de vorige zomer 8.000 jaar duurde, kan de volgende ijstijd dus letterlijk morgen weer beginnen.

Galdhøpiggen, hoge toppen in Jotunheimen

Overigens is het wel moeilijk voor te stellen dat er een volgende ijstijd voor de deur staat, het smelten van de gletsjers gaat de afgelopen jaren in een sneltreinvaart. In een van de afgelopen buitensporig hete zomers, bezochten we een gletsjer in het bekende natuurpark Jotunheimen. Deze gletsjer (van de wandeling waar het boek mee begint), smolt op dat moment een meter per dag. Het landschap ziet er buitenaards uit, frisgewassen grijze rotsblokken, soms met gekleurde banen van andere gesteente erdoorheen. Ze verschijnen aan de lucht zoals ze 8.000 jaar geleden, na een warm intermezzo, weer onder het ijs verdwenen zijn. Archeologen maken overuren, onder de eeuwige sneeuw komen tal van gebruiksvoorwerpen van steentijdjagers tevoorschijn, tot kleding aan toe. Onder het gesmolten ijs zijn recentelijk duizenden stokjes met leren lapjes eraan opgedoken. Door ze systematisch op hun coördinaten te registreren is men erachter gekomen dat deze houtjes met het in de wind klapperende leer, zo zijn opgesteld dat ze als een grote fuik functioneerden. Rendieren werden door de beweging en het lawaai naar een bepaald punt gedreven waar ze makkelijk te bejagen waren.