Waar zijn ze dan?

Pieter Van Dooren

Waar zijn ze dan?

DE JACHT OP BUITENAARDS LEVEN

STERCK & DE VREESE

© 2021 Pieter Van Dooren | uitgeverij Sterck & de Vreese

Omslagontwerp Mijke Wondergem

E-book Elgraphic

ISBN 978 90 5615 843 9

NUR 917 | 968

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgeverij Sterck & de Vreese, postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland –info@sterckendevreese.nl.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van de in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Sterck & de Vreese.

Sterck & de Vreese is onderdeel van

20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.sterckendevreese.nl

Ze zijn gillend weggelopen.

Spinaeus

Ofwel zijn we alleen in de kosmos, ofwel niet.

Beide mogelijkheden zijn even akelig.

Arthur C. Clarke

Als ik zie welk zootje we momenteel van onze samenleving maken,

dan weiger ik te geloven dat we de enige of de hoogste

vorm van leven in het heelal zijn.

Winston Churchill

Inhoud

1. Kom in, E.T., kom in, u hebt toestemming tot landen

Waarom is E.T. niet al lang geland?

2. Hoeveel bewoonde planeten zijn er nu eigenlijk?

Het begin van elke speurtocht naar aliens: de roemruchte formule van Drake. Conclusie: ’t kan vriezen, ’t kan dooien.

3. Het doodgewoonheidsprincipe

Als wat geldt voor deze hoek van de Melkweg ook elders geldt, kom je aan 4 tot 211 buitenaardse beschavingen.

4. Wat is leven?

Nu nog vinden. Hoe herken je een planeet waarop leven is ontstaan? Waarom worden astronomen en biologen eigenlijk zo wild van vloeibaar water?

5. In den beginne

Hoe konden dode stenen, lucht en water op onze planeet tot organische stoffen leiden? En vervolgens tot biologie?

6. Mannen komen van Mars (en vrouwen ook)

Komen onze voorouders niet van elders? Die kans is nog reëel ook.

7. Gaat en verovert

Het fenomeen ‘leven’ laat sporen na in zijn omgeving. Hoe zet je een planeet naar je hand?

8. SETI zoekt E.T.

We weten wat we moeten zoeken. Nu nog vinden. Not a bloody blip, mate!

9. Aarde aan allen

Welke signalen stuurden we zelf al uit? Zo te zien, gekwetter van een zootje ongeregeld.

10. Bal der planeten

Het verschil met een paar jaar geleden is dat we nu volop planeten bij andere sterren vinden.

11. Hier zijn ze

Als we tegen leven zullen opbotsen, is dat hoogstwaarschijnlijk in ons eigen zonnestelsel.

12. Contact

Hoe bang moeten we zijn voor buitenaardsen? En moeten we wel bang zijn?

Frank Drake, Carl Sagan, 1974: Arecibo-boodschap. (Publiek domein)

1

Kom in, E.T., kom in, u hebt toestemming tot landen

Het was altijd al logisch, maar sedert pakweg een decennium kunnen we het ook bewijzen: het bulkt van de planeten in het heelal. En al even logisch klinkt, al hebben we daar nog géén bewijzen voor: het zou wel heel erg toevallig zijn dat er nergens op een van die talloze planeten leven is ontstaan. Als het al geen honderden, duizenden, miljoenen keren is gebeurd.

Klinkt logisch? Het klinkt veeleer als niet ver genoeg doorgedachte logica, vond de bekende fysicus Enrico Fermi. Toen collega’s met de ‘wel heel erg toevallig’-redenering aankwamen, deed hij even aan snel hoofdrekenen en riposteerde: ‘Waar zijn ze dan?.’ Als er inderdaad zoveel aliens en E.T.’s moeten zijn in dit heelal, waarom hebben we er dan nog nooit een gezien, of er op zijn minst signalen van opgevangen?

Goeie vraag. En nee, UFO’s zijn er niet het antwoord op. Die ‘U’ in UFO staat nog altijd voor Unknown, en dat is heel wat breder dan buitenaards. ‘Unknown’ omvat bijvoorbeeld ook ‘ingebeeld’. Zolang er niemand is uitgestapt en in het volle zicht van de wereldpers de vertegenwoordigers van de mensheid heeft ontmoet, ga ik uw en mijn tijd niet verdoen met het uitbenen van UFO-waarnemingen. Op een paar nog hangende gevallen na, zijn daar telkens en telkens weer banale verklaringen voor gevonden. Ik ga in dit boek evenmin op zoek naar Atlantis en andere lang verdwenen aardse beschavingen die verder stonden dan de onze. En de Ark van Noach kunt u ook cadeau krijgen. Ik probeer wel op een rijtje te zetten wat we wél weten over waar wij en de andere levende wezens op aarde vandaan komen, wat dat inhoudt voor de kans op het ontstaan van leven – en vervolgens intelligentie – elders in het heelal, hoe we daar dan naar op zoek kunnen gaan, en wat die speurtocht ons al geleerd heeft.

Op die laatste vraag kan ik trouwens al kort antwoorden: niets. Er is geen spoor van buitenaardse intelligentie, of zelfs maar buitenaards leven te vinden. Dat zegt vooral iets over onze nog te geringe kennis en te zwakke speurmiddelen. Maar het plaatst toch ook een ongemakkelijke voetnoot bij de redenering van ‘als er zo talloos vele miljarden sterren bestaan, en die hebben zo vaak planeten, dan zou het toch al heel erg toevallig zijn als daar nergens levende wezens zijn ontstaan?’ Zelfs bij een kans van 1 op 1.000.000.000 zou alleen onze Melkweg er al meer dan honderd moeten tellen. Waarom hebben we ze dan niet al lang gevonden?

En zij ons?

Camille Flammarion, 1888: Achter de lucht. (Publiek domein)

2

Hoeveel bewoonde planeten zijn er nu eigenlijk?

Laten we eerst maar eens cijfers leggen naast die wel heel vage redenering van ‘het zou toch al heel erg toevallig zijn’. Zonder die cijfers is de kans te groot dat we aan wensdenken en zelfbedrog doen. En in elk geval doen we dan niet aan wetenschap.

De eerste die een rationele basis legde onder de kwalitatieve redenering van ‘bij dat soort grote aantallen zou het toch al heel erg toevallig zijn dat’, was astrofysicus Frank Drake. Hij was medeorganisator van het eerste wetenschappelijk congres over buitenaards leven, in 1961. ‘We braken ons het hoofd om een lijstje op te stellen met elke wetenschapper die een zoektocht naar buitenaards leven ook maar zou overwegen. We kwamen aan tien, onszelf inbegrepen.’ Om het congres wat te stroomlijnen, splitste hij het onderwerp in kleinere delen. Waarmee hij gelijk de vraag ‘hoe groot is de kans’ opsplitste in deelvragen, waarvoor je elk apart de kans kon bepalen. En waarvoor je geen achtergrond in én astronomie, én fysica, én scheikunde, én biologie, én sociologie, én technologie hoefde te hebben. Als je al die kansen dan met elkaar vermenigvuldigde, had je de totaalkans op (intelligent) leven vandaag in onze Melkweg.

Zijn programma raakte bekend als de ‘formule van Drake’:

N = R* x fp x ne x fl x fi x fc x L

In die formule is :

N het aantal beschavingen in onze Melkweg die met ons (op zijn minst in principe) kunnen communiceren

R* het aantal sterren dat per jaar in de Melkweg ontstaat

fp de fractie daarvan die planeten heeft

ne het aantal aarde-achtige planeten in zo’n zonnestelsel (de e in het symbool komt van earth)

fl de fractie van die levensvatbare planeten waarop effectief leven is ontstaan

fi de fractie van die levende planeten waar dat leven ook intelligentie ontwikkelt

fc de fractie daarvan die civilisatie en technologie ontwikkelt en zo met het heelal in contact kan komen

L de gemiddelde levensduur van zo’n beschaving (in jaren)

R*

En dan nu de cijfers.

We weten intussen genoeg van astronomie om te snappen hoe sterren geboren worden, en hoe je dat fenomeen kunt waarnemen. Voor R* kunnen we dan ook een redelijk betrouwbaar cijfer invullen. Als we de (ruwweg) honderd miljard sterren van onze Melkweg delen door de (pakweg) tien miljard jaar dat hij bestaat, komen we aan een ritme van tien per jaar (aangenomen dat stervorming verloopt volgens een vast ritme en dat alle ontstane sterren nog steeds bestaan). Nasa en Esa hebben die ruwe redenering intussen verfijnd tot 1,5 à 3. Waarbij 3 nog steeds dubbel zoveel is als 1,5. We zijn nog maar net aan onze formule begonnen en we kunnen er al een factor 2 naast zitten, maar in dit soort schattingen stelt dat weinig voor.

fp

We hebben de afgelopen jaren zoveel exoplaneten ontdekt (pakweg vijfduizend en de teller draait nog steeds op hoge snelheid door) dat we mogen zeggen dat het aantal sterren dat ook planeten heeft naar de honderd procent neigt. Als je iets uitdrukt in een percentage krijg je een getal tussen 0 en 100, maar hier werken we met fracties, en die lopen van 0 tot 1. Vijftig procent wordt dan 0,5 en 1 procent wordt 0,01. Als we willen uitdrukken dat de meeste sterren planeten hebben, zeggen we dus dat fp ergens net onder de 1 ligt. Een getal waar wel wat marge op zit, maar dat al bij al toch redelijk betrouwbaar is.

Of niet? We hebben geen idee hoeveel ‘vrije’ planeten er door en buiten de Melkweg zweven, losgeslagen van hun ster. Toen er een andere ster dicht in de buurt kwam, die met haar zwaartekracht het planetenstelsel in een kegelspel veranderde. Of toen de thuisster nog jong en wild was, met eromheen een carambole van planeten in wording, die voortdurend kleiner gruis opvraten, botsten, schampten, versmolten en uiteenvielen. En al eens een collega uit het spel kegelden. Misschien wel meer dan er sterren zijn, wie zal het zeggen?

Voorlopig kun je de ontdekte vrijbuiters tellen op de vingers van een hand, plus een dozijn nog te bevestigen kandidaten. In 2025 wil de Nasa een ruimtetelescoop lanceren, Nancy Grace Roman, die speciaal naar eenzame planeten op zoek gaat. Die had eerder de roepnaam WFIRST, maar dat klonk wellicht een beetje té trumpiaans. Ook al betekent het gewoon ‘wide field infrared space telescope’. Hij zoekt niet naar planeten op de klassieke manier – ofwel vermindering van het licht van hun ster als ze er voorlangs passeren, ofwel wiebelingen van hun ster door hun zwaartekracht – maar via hun effect als gravitationele lens. Hun massa vervormt de ruimtetijd om hen heen (een ieniemienie heel klein beetje), waardoor het licht van een ster een beetje afbuigt als het de planeet rakelings passeert. Van hieruit gezien lijkt het alsof de ster eventjes helderder wordt. Het effect is heel subtiel, en het vergt een uiterst gevoelige telescoop, maar dat is Nancy Grace Roman.

Op de valreep is Nancy Grace Roman nog geklopt door Ogle, het Optical Gravitational Lensing Experiment van Poolse astronomen en hun 1,3 meter ‘Warschau’-telescoop (die in Chili staat). Elke nacht kijkt hij naar het centrum van de Melkweg, waar de dichtheid aan sterren het grootst is. Hij neemt honderden miljoenen sterren tegelijk in beeld, hopend dat er eentje van helderheid verandert. De Polen meldden eind 2020 dat ze prijs hadden. Maar al na 42 minuten was de planeet niet meer te zien. Ze moet het formaat van Mars hebben gehad.

Waarschijnlijk is zo’n vrije planeet even koud als de ruimte om haar heen (-269 °C), maar als die planeet bij haar vertrek voldoende radioactief materiaal meenam, plus een dichte atmosfeer die als een deken de warmte van die radioactiviteit vast kon houden, dan kan ze – heel misschien – ook in de koude interstellaire ruimte toch nog vloeibaar water bevatten. En vloeibaar water is het vertrekpunt van alle leven. We komen erop terug.

ne

Over het aantal aarde-achtige planeten rond een gemiddelde ster weten we nog nauwelijks iets. Onze meettechnieken kunnen redelijk vlot (reuzen)planeten van Jupiter-formaat ontdekken, en ook al planeten van iets groter formaat dan de aarde, maar het kleinere spul ontsnapt voorlopig nog vaak aan onze waarneming. Voorlopig kunnen we enkel gokken hoeveel er in de zone rond de ster zitten waar genoeg zonnewarmte binnenkomt om water vloeibaar te laten zijn. Vloeibaar water is essentieel voor zowat elke vorm van leven die we ons kunnen indenken.

Maar dat water op je planeet vloeibaar kan zijn, betekent daarom nog niet dat er ook water ís. Zo speculeren geologen al decennialang hoe onze aarde aan haar water geraakt is. Het gruis waaruit ze samenklonterde, was immers heel droog. Dat blijkt in elk geval uit de restanten van dat gruis, de zwerfkeien uit ons zonnestelsel die nu nog af en toe met de aarde botsen en als meteorieten neerstorten. Die hebben dezelfde isotopensamenstelling als de diepere lagen in onze aardkorst, en ze bevatten nauwelijks water. Bovendien: zou het weinige aanwezige water niet weggekookt zijn in de gloeiende beginfase van onze planeet? Om te verklaren dat we vandaag toch zeeën hebben, roepen de geleerden een bombardement van kometen in, afkomstig uit de ijzige buitengebieden van ons zonnestelsel. Kometen bevatten wel veel bevroren water, ook vandaag nog. Alleen is het een beetje onduidelijk waarom er kort na het stollen van onze korst een intens bombardement zou zijn geweest, en nadien niet meer.

Het debat zal er niet door eindigen, maar Franse onderzoekers meldden in 2020 alvast in Science dat ze die ‘droge’ meteorieten nog eens goed onderzocht hadden, en dat er toch meer water in vastgelegd was dan altijd gedacht. Voldoende om onze planeet in wording tijdens de samenklonteringsfase te voorzien van een hoop water dat diep genoeg zat om niet weg te koken. Genoeg om, als alles wat afgekoeld was, naar boven te komen en de oceanen te vullen.

Dat een planeet vloeibaar water bezit, wil natuurlijk nog niet zeggen dat ze stoffen kan aanmaken die je nodig hebt om levende wezens te laten ontstaan. De planeet zal bijvoorbeeld ook nog een reeks andere materialen moeten kunnen leveren. Ze mag niet te fel baden in de harde straling van haar ster, of van een ontploffende ster in de buurt. Een beetje te veel magnesium zorgt ervoor dat de platentektoniek niet wil starten, waardoor het veel moeilijker wordt om cyclussen van materialen op te zetten. Zo’n cyclus begrenst bijvoorbeeld het koolstofdioxidegehalte in de lucht – en dus de temperatuur. Als er te weinig ijzer is, krijg je geen magneetveld dat de planeet tegen kosmische straling en harde zonnestraling beschermt. Hoe schever de aardas, hoe extremer de seizoenen. Heeft zo’n planeet een grote maan nodig? De onze zorgt er met haar zwaartekracht voor dat onze aardas niet alle kanten op zwaait, maar redelijk stabiel blijft.

Op al die voorwaarden kunnen we stilaan ruwe cijfers plakken. Het ziet er naar uit dat ‘aardes’ – planeten waar leven in principe mogelijk is – niet ongewoon zullen zijn rond een ster. Op basis van de paar duizend exoplaneten die de ruimtetelescoop Kepler vond, kom je tot 1 ‘aarde’ per vier sterren, meldde het Astronomical Journal in 2019. Er zit nog een flinke onzekerheidsmarge op, tussen pakweg 1 op 33 en 1 op 2, maar het geeft een indicatie. Als je de onzekerheid over het aantal sterren in de Melkweg ook nog meeneemt, kom je uit bij ‘enkele tientallen miljarden’. In 2020 combineerden onderzoekers van het SETI Instituut de Kepler-data met die van de Esa-satelliet Gaia, zodat ze niet enkel de afstand tussen planeet en ster konden vaststellen, maar ook hoeveel energie die ster uitstraalt. Zij kwamen aan een heel wat kleiner aantal: driehonderd miljoen mogelijke aardes. U kiest maar.

We kunnen echter nog geen verschil maken tussen een planeet die geschikt is om leven te laten ontstaan (vloeibaar water; niet te veel harde straling; koolstof, waterstof, zuurstof, zwavel, stikstof, fosfor in geschikte hoeveelheden en een chemisch bruikbare vorm; continue beschikbaarheid van chemische of zonne-energie in een geschikte vorm; kans om het onvermijdbare afval van je levensprocessen te dumpen; wie weet wat nog meer) en een planeet die geschikt is om eenmaal ontstaan leven de kans te geven op groei en bloei (voldoende gevarieerd, maar vooral stabiel). Houdt het ene automatisch het andere in, of is het niet evident om beide in één planeet te verenigen? Of hoeft dat niet en kun je in de meeste zonnestelsels leven laten ontstaan op één plaats (Mars, een komeet) en het laten gedijen op een andere (de aarde)? Niemand die het weet.

Het leven dat wij kennen, is erin geslaagd de omstandigheden op deze planeet zo te reguleren dat bijvoorbeeld de zuurstofconcentratie in de lucht aardig stabiel blijft. Een fenomeen dat onder biologen bekend staat als ‘Gaia’. Het zou weleens kunnen dat levende wezens die niet snel genoeg greep krijgen op hun leefwereld er al na korte tijd tussenuit gaan. Het is ons ook bijna overkomen, zo’n 2,3 miljard jaar geleden, toen de cyanobacteriën de fotosynthese uitvonden en hun planeet voldumpten met het giftig afval van dat proces: zuurstof. Gelukkig ontstonden er tijdig wezens die zuurstofbestendig waren, en zich zelfs zo aanpasten dat ze een nuttig gebruik vonden voor de energie die vrijkwam terwijl ze door zuurstof kapot geoxideerd werden. Hun nakomelingen erfden de aarde. Vandaag hebben (de overgrote meerderheid van de) levende wezens zuurstof nódig. Maar dat het op aarde zo gegaan is, zegt niets over andere planeten. We hebben geen idee hoe zelfstabiliserend het leven in zijn algemeenheid is. In elk geval heb je geen technologische beschaving en kernbommen nodig om je eigen planeet onleefbaar te maken. Een slechte adem is genoeg.

Voorlopig zullen we maar aannemen dat het elders is zoals hier, en dat er per ster 1 ‘aarde’ is, met alles wat nodig is voor leven. Of zijn het er 3 per ster? Op Mars en Venus had immers, voor zover we het ontstaan van het leven hier op aarde begrijpen, ook leven kunnen ontstaan. Vroeger in ieder geval, vandaag niet meer. En voor alle duidelijkheid: we dénken dat er ooit leven heeft kunnen ontstaan. We hebben er nog geen bewijs van gevonden. Al zou dat op Mars snel kunnen veranderen, nu de Amerikaanse Marsjeep Perseverance, en straks de Europese Marsjeep Rosalind Franklin specifiek naar biologische sporen gaan zoeken.

Of moeten we ook alle manen in ons zonnestelsel meetellen waar vloeibaar water is (of lijkt te zijn)? Dan komen we op een tiental plekken waar leven kan, kon of zal kunnen gedijen. Met ons zonnestelsel als model ligt ne dus ergens tussen 1 en 10. Op basis van de Kepler-waarnemingen eindig je tussen 0,03 en 0,5. Kepler+Gaia komt op een ne van 0,003.

ne is dus alweer een getal met een flinke marge, maar ten minste toch een getal.

fl

Want vanaf nu wordt het echt leuk. Bewoonbaar is niet hetzelfde als bewoond. Voor fl, de fractie van de levensvatbare planeten (of manen) waarop effectief leven is ontstaan, hebben we slechts één voorbeeld: onze eigen aarde. En, zoals elke statisticus u zal vertellen, één is geen. Als u het aan biologen en biochemici vraagt, loopt de kans dat er op aarde leven ontstond uiteen van een miljardste procent tot bijna honderd procent. Zegt u het maar. Dat leven is na zijn ontstaan ook nog eens herhaaldelijk bijna uitgeroeid – de jongste keer 66 miljoen jaar geleden, toen de dinosaurussen en driekwart van alle dier- en plantensoorten op aarde het loodje legden. En dat was lang niet het kleinste oog van een naald. 250 miljoen jaar geleden, op de overgang van Perm naar Trias, verdwenen 96 procent van alle soorten in zee, en 70 procent aan land. Waarschijnlijk door een ongewoon snelle klimaatopwarming – zoals wij er nu ook een aan het veroorzaken zijn.

Een generatie geleden waren de meeste onderzoekers ervan overtuigd dat er zoveel noodzakelijke voorwaarden en zoveel ogen van naalden bij te pas kwamen dat het leven op aarde wel een uitzonderlijke aberratie moest zijn, een schitterend ongeluk. ‘Bijna een mirakel,’ klaagde Francis Crick, Nobelprijswinnaar en ontdekker van de DNA-structuur, in zijn boek Life Itself. Zo onwaarschijnlijk dat de meest zinnige verklaring nog was dat de eerste organismen door intelligente aliens naar deze planeet zijn gebracht. Een andere Nobelprijswinnaar, Jacques Monod, zegt in zijn invloedrijke boek Le Hasard et la Nécessité: ‘De mens weet nu eindelijk dat hij alleen is in de onverschillige eindeloosheid van het universum, waaruit hij bij toeval is ontstaan.’ Speuren naar buitenaards leven stond toen op gelijke voet met onderzoek naar eenhoorns of het Monster van Loch Ness. Veel te hoge giechelfactor. Kleine groene mannetjes in vliegende schotels! Dat je strikt wetenschappelijke methoden en technieken gebruikte, maakte het onderwerp waarop je ze toepaste niet minder buitenissig.

Vandaag slaat de slinger opnieuw de andere kant uit, en sluiten de meeste speurders weer aan bij de aloude overtuiging van natuurbeschouwers en filosofen dat net die eindeloosheid van het universum moet betekenen dat alles wel ergens gebeurt. De Griekse atomisten waren al overtuigd van leven elders in het heelal. Uitzondering op die regel waren de Christelijke Kerken, die met hun God een exclusiviteitscontract hadden gesloten dat de mens, en alleen de mens, rentmeester maakte van Diens hele schepping. Er kon dus gewoon geen tweede aarde zijn. Wat kerkelijk rebel Giordano Bruno in de zestiende eeuw er niet van weerhield te spreken van ‘een oneindige veelheid van werelden’. Het leverde hem een plaats op de brandstapel op. Immanuel Kant schreef in de achttiende eeuw in zijn Kritik der reinen Vernunft dat hij er alles onder wilde verwedden dat op zijn minst sommige van de bekende planeten bewoond waren.

Die aloude overtuiging van wijdverspreid leven was gebaseerd op ‘reinen Vernunft’, puur redeneren, maar vandaag liggen er metingen en experimenten onder die mening. Bio- en geochemici hebben voor zóveel kleine stapjes op de weg van anorganische stenen, lucht en water naar organische stoffen, biochemische systemen en uiteindelijk organismen een elegant pad gevonden, dat ze ervan uitgaan dat leven – in geschikte omstandigheden – vlot kan ontstaan. De Belgische Nobelprijswinnaar Christian De Duve noemde leven zelfs ‘een kosmische imperatief’.

Als die groep gelijk heeft, zou er op aarde zelfs verschillende keren leven kunnen zijn ontstaan. Darwin was zich daar al bewust van, maar hij nam aan dat later ontluikende vormen geen kans kregen, omdat ze al meteen door het reeds bestaande leven werden opgevreten. Maar nog niemand heeft al eens in ernst rondgekeken. Als je alleen maar naar DNA (en RNA) zoekt, zul je microben met afwijkend genetisch materiaal gewoon niet vinden. Zijn er organismen die in hun eiwitten de aminozuren isovaline of pseudoleucine gebruiken? De levende wezens die we kennen doen dat niet, maar hoe hard hebben we gezocht? Beide aminozuren zijn te vinden in meteorieten, en er is geen reden waarom ze niet compatibel zouden zijn met de rest van onze biochemie. Ook met een hele reeks alfa-methylaminozuren, die wij nu niet gebruiken, kun je bruikbare eiwitten bouwen. Zijn er organismen die arseen gebruiken waar wij fosfor inzetten? Arseen is voor ons giftig, precies omdat het zo vlot de plaats van fosfor inneemt. Echt hard is er nog niet naar gezocht, zeker niet op plaatsen ‘waar leven toch niet mogelijk is’. Dat dachten we slechts een paar decennia geleden ook van zoutmeren, kokende geisers, fumarolen, de oceaanbodem en radioactief afval; tot we gingen kijken. Het leven dat we er vonden, had dezelfde voorouders als alle andere ons bekende levensvormen. Maar nogmaals, hoe hard hebben we gezocht?

Of leven bijna vanzelf uit de natuurwetten voortvloeit, of integendeel een hoogst onwaarschijnlijk fenomeen is, weten we nog steeds niet. In beide standpunten zijn veel buikgevoel en te weinig harde feiten aanwezig. Wat valt er af te leiden uit het feit dat er op aarde al meteen een paar miljoen jaar nadat de korst definitief gestold was leven ontstaan is? Is dat snel, doorsnee, traag? Uit één geval kun je geen statistiek trekken. In feite hebben we geen idee hoe groot de kans op het ontstaan van leven is. Behalve dat ze groter is dan nul. U bent er het levende bewijs van.

fi

Maar als dat leven niet verder geraakt dan eencelligen – zoals dat op aarde het grootste deel van haar geschiedenis het geval was – of enkel planten oplevert, dan zullen die nooit aan communicatie toe komen. Niet eens aan bewustzijn. Hoe groot is de kans dat leven ook tot intelligentie leidt? Geen zeepok die het weet. Het zou al een eind helpen als we wisten hoeveel voordeel intelligentie je biedt in de evolutie, de strijd om het bestaan. En óf het wel voordeel biedt. Wij beroemen ons erop dat we dankzij onze intelligentie de heersers der aarde zijn geworden. Maar virussen en bacteriën doen het prima zonder, en al veel langer dan wij. Al maken sommige wel degelijk goed gebruik van intelligentie: in aantal cellen gemeten bestaat een mens voornamelijk uit bacteriën. Het moet trouwens nog blijken of de microben het uiteindelijk niet van ons gaan winnen, zoals covid-19 nog eens pijnlijk duidelijk heeft gemaakt.

Misschien ís er ook geen cijfer te plakken op het ontstaan van intelligent leven, omdat het gewoon toeval is. De dinosaurussen zijn 140 miljoen jaar de heersers der aarde geweest, zonder ooit intelligentie te ontwikkelen. En als ze die kei niet op hun kop gekregen hadden, waren ze dat misschien nog, en was er van pratende apen nooit sprake geweest.

Maar goed: nous voici. Voor wat het waard is: op aarde, met haar vele miljoenen soorten levende wezens, is één soort tot intelligentie gekomen. Ook daar bent u het levende bewijs van – denk ik toch. Of moeten we ook dolfijnen, chimpansees, inktvissen, kraaien meetellen? Wat is dat trouwens, intelligentie? En uit die zich bij buitenaardsen op dezelfde manier? Zouden die echt ook Temptation Island op tv hebben, en het Rad van Fortuin?

Al bij al: fi is pure speculatie, en dat zal nog een hele poos zo blijven.

fc

Hoeveel van die intelligente rassen zijn zo zen dat ze genoeg hebben aan een leven van contemplatie? Of zo zelfgenoegzaam dat ze geen zin hebben in communicatie met andere sterren? Of zo bang voor invallers dat ze er wel voor uitkijken om zich te tonen? God en Joost mogen het weten. Of misschien hebben ze niet veel zin in interstellair getwitter en hol geklets. Nog begrijpelijk ook, als je ziet welke onzin wij mensen al uitgestuurd hebben. Ik kom er in hoofdstuk 9 op terug.

Ook als ze wel met de Melkweg willen communiceren, betekent dat nog niet dat ze dat ook kunnen. Dolfijnen en kraaien zouden het alvast heel moeilijk hebben om daar de technologie voor te ontwikkelen, gewoon bij gebrek aan handen. En chimpansees met hun vuistgreep zullen het nog steeds lastiger hebben dan wij met onze opponeerbare duim en bijbehorende precisiegreep. fc zal dus kleiner zijn dan 1, maar dat is dan ook alles dat we erover kunnen zeggen.

En alsof dat nog niet genoeg was, hebben we ook niet echt een idee welke technologie levende wezens moeten kunnen ontwikkelen om aan interstellaire communicatie te doen. Drake dacht alleen aan de toen nog jonge techniek van de radioastronomie. Onderhand denken we ook aan lasers (al is er geen enkele fundamentele reden waarom het kleine stukje van de elektromagnetische golven dat wij ‘licht’ noemen ook voor andere wezens een speciale betekenis zou moeten hebben). En als ze nu eens met neutrino’s communiceren, of zwaartekrachtgolven?

En misschien communiceert E.T. niet via signalen over lange afstand, maar zendt zij zogenoemde Von Neumann-robots uit die op een planeet kunnen landen en daar kopieën van zichzelf maken, die ook weer op reis gaan. Zo kun je in verrassend korte tijd een hele melkweg bereizen. Als je zo’n automatische ruimtesonde maakt die met een tiende van de lichtsnelheid vliegt – wat ruwweg binnen ons bereik ligt – en je laat haar tienduizend sprongen van tien lichtjaar maken, dan is ze aan de overkant van de Melkweg. Geef haar na elke sprong vierhonderd jaar om ter plaatse ertsen te delven en daarmee een kopie van zichzelf te bouwen, die in een andere richting vertrekt, en die tienduizend sprongen kosten vijf miljoen jaar. Als die tweede sonde bij al haar landingen ook weer een tweede sonde uitstuurt, enzovoort, dan heb je in die periode echt wel elke ster van de Melkweg bezocht. E.T. heeft daar al honderden miljoenen jaren tijd voor gehad, en zij of haar boodschapper is nog steeds niet geland? Komaan.

Dus ja: waar zijn ze? Hoewel, als je bij tien procent van de lichtsnelheid één kiezelsteentje tegenkomt, heeft dat de energie van een waterstofbom. Dat we nog niet bezocht zijn, betekent ofwel dat we bij al die sprongen telkens toevallig overgeslagen zijn, en vanaf de dichtstbijzijnde landingsplaats ook niet ontdekt werden, ofwel dat fc – in ieder geval voor rondhoppende civilisatie – héél klein is. Misschien wel wegens die kiezels.

Of is E.T. slimmer dan wij en heeft zij tijdig ingezien dat die sondes een kanker kunnen worden? Hun taak is zich vermenigvuldigen – en stoppen als ze voldoende van de Melkweg hebben bezocht. Maar wat als er onderweg een fout optreedt in hun programmering en ze zich maar blijven vermenigvuldigen? Vroeg of laat hebben ze de hele Melkweg leeggevreten. Die robotkanker is een variant van de grey goo, het scenario uit 1986 van nanotechnologie-pionier Eric Drexler waarbij nanorobots zich onstopbaar blijven vermenigvuldigen en de hele wereld omvormen in een laag grijze drab. Een doemscenario waar intussen nog nauwelijks iemand wakker van ligt. Omdat we aan dergelijke nanobots nog lang niet toe zijn, en we er ook geen werk voor hebben. Maar voor een beschaving die Von Neumann-robots kan bouwen, is dat misschien anders. Dat we nog geen buitenaardse robots op bezoek gekregen hebben, is dan gewoon omdat niemand zo stom geweest is ze naar ons te zenden. Maar kan dat wel: niemand, echt níémand die stom is? Is het dan niet waarschijnlijker dat er gewoon niemand is?

Al bij al, fc is onbekend, en dat zal nog een hele poos zo blijven.

Wat niet wegneemt dat Drake en zijn medecongresgangers in 1961 tot het besluit kwamen dat alle tot hier toe besproken factoren samen ongeveer uitkwamen bij 1. Waarna ze een toast uitbrachten: ‘Op L. Moge zij groot zijn.’

L

En daarmee komen we bij L, het laatste element in onze vergelijking: de levensduur van een technologische beschaving. Kunnen we daar een ietwat zinnige gok op plakken, met de aarde als model? Geen enkel aards imperium heeft het langer dan een paar eeuwen uitgehouden, het Romeinse niet, het Sumerische niet, het Babylonische niet, het Ottomaanse niet, het Inca-rijk niet, het Ethiopische Keizerrijk niet, het ‘Duizendjarige Rijk’ van de Nazi’s al helemaal niet. China bestaat al ruim 22 eeuwen (de naam China is afgeleid van de Qin-dynastie, die het land in 221 voor Christus verenigde en het beroemde terracotta-leger liet maken), maar je kunt niet zeggen dat het vandaag nog steeds om hetzelfde rijk gaat. De Egyptische beschaving heeft het misschien nog het langst volgehouden, maar ook zij is onder het zand verdwenen. De gemiddelde levensduur van alle aardse rijken, imperia en dynastieën zal ergens rond een paar eeuwen liggen.

Of moeten we al die ‘beschavingen’ zien als deel van één enkele, de menselijke? Dan zijn we een paar honderdduizend jaar bezig. Of begin je pas te tellen vanaf een ‘technologische’ beschaving? We hebben ongeveer even lang schotelantennes om interstellair mee te communiceren als we atoombommen hebben, zeg driekwart eeuw, en met die laatste is het al een paar keer héél nipt geweest. Je mag er niet aan denken hoe rakelings we langs de zelfvernietiging zijn geschuurd met een instabiel genie als Donald Trump aan de rode knop. Bovendien hebben we voor de ontwikkeling van onze industriële maatschappij roofbouw gepleegd op onze eigen planeet, en gaan we binnenkort misschien ten onder aan vervuiling of een op hol slaand klimaat.

We kunnen zelfs het slachtoffer worden van onze goede bedoelingen. Stel, we ontwikkelen een zelfprogrammerende en evoluerende AI (artificiële intelligentie), en geven die de opdracht om de milieuvervuiling op te lossen. Wat als die op een bepaald moment vaststelt dat het grote probleem overbevolking is, of zelfs gewoon de aanwezigheid van mensen? En vervolgens dienovereenkomstig handelt? Net als de computer HAL 9000 in 2001 – A Space Odyssey tot het besluit kwam dat de bemanning aan boord nadelig was voor de missie? En dienovereenkomstig handelde? Een tot bewustzijn gekomen AI hoeft je niet eens te haten om je uit te roeien, het is voldoende dat je uit atomen bestaat waar hij een nuttiger doel voor heeft.