TOT IN DE PUNTJES ...

Miet Ooms

TOT IN DE PUNTJES ...

PRAKTISCHE LEESTEKENGIDS

© 2022 Miet Ooms | uitgeverij Sterck & de Vreese

Ontwerp omslag en binnenwerk: Mijke Wondergem

E-book: Elgraphic

ISBN 978 90 5615 973 3

NUR 620

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van uitgeverij Sterck & de Vreese, postbus 234, 8400 AE Gorredijk, Nederland –info@sterckendevreese.nl.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van de in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Sterck & de Vreese.

Sterck & de Vreese is onderdeel van

20 leafdesdichten en in liet fan wanhoop bv

www.sterckendevreese.nl

www.webred.be

Inhoud

Een woordje vooraf

Er waren eens … puntjes, streepjes en krulletjes

Tweede en derde eeuw voor Christus

Zesde eeuw na Christus

Zevende tot en met twaalfde eeuw na Christus

Dertiende en veertiende eeuw

Vijftiende eeuw

Zestiende en zeventiende eeuw

Achttiende en negentiende eeuw

Tweede helft negentiende eeuw

Twintigste eeuw

Eenentwintigste eeuw

De punt

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Zijn titels van boeken, artikelen en dergelijke zinnen?

De punt en het wereldwijde web

Geheugensteuntje: wel of geen punt bij afkortingen?

Wees de scherpslijper te slim af: puntjes bij namen en titels

Planeet Cijfer

Weetje: de of het punt?

Er was eens … de punt

Datums en afko’s in de middeleeuwen

Afko’s en namen

Punten en titels

Weetje: de emotionele punt

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De komma

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Opsomming

Geheugensteuntje: de betekenis van de komma

Aansprekingen of tussenwerpsels

Bijstellingen

Geheugensteuntje: de komma in de brief

Pauzes in zinnen

Wees de scherpslijper te slim af: mag er een komma voor ‘en’?

Voor de duidelijkheid

Geheugensteuntje: komma voor die en dat

Weetje: de komma die verplicht tot naaktlopen

Planeet Cijfer

Er was eens … de komma

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De puntkomma

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Lijstjes

Gedachten die bij elkaar horen aan elkaar koppelen

Wees de scherpslijper te slim af: puntkomma of dubbele punt

Er was eens … de puntkomma

In Englisch, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

Het vraagteken

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Iets vragen?

De vraag die geen vraag is

De mededeling die een vraag wordt

Wanneer zeker geen vraagteken

Wees de scherpslijper te slim af: het vraagteken in combinatie met andere leestekens

Er was eens … het vraagteken

Weetje: de interrobang

In English, en français, auf deutsch

Engels

Frans

Duits

Het uitroepteken

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Gewoon roepen

Planeet Cijfer: !!1!

Wees de scherpslijper te slim af: het uitroepteken samen met andere leestekens

Weetje: het Spaanse vraagteken en uitroepteken

Er was eens … het uitroepteken

Uitroepteken of uitroepingsteken?

Weetje: het groene uitroep(ings)teken

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De dubbele punt

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Voor een aankondiging, een beschrijving of een verklaring

Lijstjes

Voor een citaat (of quote)

Geheugensteuntjes voor de dubbele punt

Wees de scherpslijper te slim af: wel of geen hoofdletters

Planeet Cijfer

Weetje: hoe heet dit leesteken nu echt?

Er was eens … de dubbele punt

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De aanhalingstekens

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Citaten (quotes)

Ironie

Weetje: luchtaanhalingstekens

Geheugensteuntje: ‘Opgelet!’

Voor ongewone, onbekende of zelfverzonnen woorden

Voor titels, motto’s, lijfspreuken

Geheugensteuntje: hoog of laag / recht of gekruld / enkel of dubbel / vishaakjes

Wees de scherpslijper te slim af: komma binnen of buiten de aanhalingstekens

Er was eens … het aanhalingsteken

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De apostrof

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Bij samentrekkingen en ontbrekende letters

Weetje: snel zijn op Twitter

Weetje: de dichter en de apostrof

Meervoud en bezit: de officiële spellingregels

Wees de scherpslijper te slim af: de bezits-s bij namen

Afko’s

Planeet Cijfer: combinatie met cijfers, + en -

Komma of recht?

Weetje: De Internationale dag van de typografisch correcte apostrof

Er was eens … de apostrof

Weetje: de naam apostrof

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

Het streepje

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Het afbreekteken

Geheugensteuntjes voor het afbreekteken

Het weglatingsteken

Geheugensteuntje: samentrekkingen zonder streepjes

Het koppelteken

Geheugensteuntje: woordgroepen, samenstellingen en samenkoppelingen

Wees de scherpslijper te slim af: quizvraag

Wees de scherpslijper te slim af: het antwoord

Er was eens … het streepje

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

Het gedachtestreepje

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Weetje: wat is een kastlijntje?

Een extraatje

Een onverwachte wending

Verticale lijstjes

Planeet Cijfer

Er was eens … het gedachtestreepje

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De haakjes

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Voor nuttige informatie die niet noodzakelijk is

Haakjes voor de duidelijkheid

Wees de scherpslijper te slim af: de strategie van de haakjes

Er waren eens … de haakjes

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

Het beletselteken

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Gedachten

Het beletselteken en andere leestekens

Het beletselteken en hoofdletters

Puntjes in citaten

Wees de scherpslijper te slim af: wel of geen spaties

Er was eens … het beletselteken

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

De schuine streep

Hoe? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Het of-streepje

En/of

Afko’s

Wees de scherpslijper te slim af: wel/geen spaties

Planeet Cijfer

Weetje: gesproken leestekens

Er was eens … de schuine streep

In English, en français, auf Deutsch

Engels

Frans

Duits

En dan nog dit …

De ampersand &

Weetje: waar komen het teken en de naam ‘ampersand’ vandaan?

Leestekenvers

Het apenstaartje @

Weetje: @ the Ladies

De asterisk *

De hashtag #

Weetje: Twitter is niet de uitvinder van de hashtag

De emoji :-)

Smileys. Emoticons. Emoji’s. En nu gifjes.

Wat komt er nog meer?

Wees de scherpslijper te slim af: emoji of emoji’s?

Dankwoord

Afbeeldingen

QR-codes

Meer lezen?

Algemeen

Geschiedenis

Algemeen

Historische gidsen over interpunctie

Andere talen

Engels

Frans

Duits

Spaans

Een woordje vooraf

Dag beste lezer,

Jij hebt dit boek in je handen genomen. Sterker nog: je hebt het opengedaan en leest nu het voorwoord. Dat betekent dat je op zijn minst nieuwsgierig bent naar onze leestekens. Prachtig. Dan neem je het me vast niet kwalijk dat ik met de deur in huis val en je meteen even vertel wat je van de rest van dit boek mag verwachten. Het is een praktische gids, dus je komt te weten hoe je de verschillende leestekens gebruikt en waar die dingen allemaal goed en handig voor zijn. Onder het kopje ‘Wees de scherpslijper te slim af’ ontdek je de fijnere kneepjes van het schrijversvak, onder ‘Geheugensteuntje’ de toepassingen die wat meer uitleg nodig hebben. Onder ‘Planeet Cijfer’ vertel ik je wat sommige leestekens in de wereld van de cijfertjes, getallen en wiskunde te zoeken hebben en onder ‘In English, en français, auf Deutsch’ kom je te weten hoe anders of hetzelfde de regels zijn in – natuurlijk – het Engels, Frans en Duits. Om het wat concreet te maken, schotel ik je tussendoor ook wat leuke weetjes en anekdotes voor.

Onze leestekens zijn natuurlijk ook niet plots uit de lucht komen vallen. Sommige leestekens zijn stokoud, enkele duizenden jaren zelfs, andere zijn wat jonger. Elk leesteken heeft in ieder geval zijn eigen unieke verhaal. En elk verhaal verklaart waarom we onze leestekens gebruiken zoals we ze nu gebruiken. Daarom vind je meteen na dit voorwoord alle wilde avonturen van de punt, de komma en al hun familieleden door de eeuwen heen. Er komen drukkers, schrijvers, onderwijzers, koningen en monniken in voor. Geen ringen of draken, helaas. Je kunt niet alles hebben.

Hoewel ze al eeuwenlang hun nut bewijzen, hebben leestekens vandaag de dag hun reputatie niet mee. Ze zijn saai en lastig. Niemand kan echt uitleggen waar ze precies voor dienen, maar je krijgt het wel meteen te horen als er een komma, punt of uitroepteken te veel of te weinig staat. Daar kunnen die arme puntjes, kommaatjes en streepjes zelf natuurlijk niets aan doen. Ze willen immers alleen maar helpen. Ze blazen zuurstof in de tekst, zorgen voor structuur, geven aan waar een zin eindigt en wanneer die een mededeling is en wanneer een vraag. Het Genootschap Onze Taal noemt ze in hun recente gids Leestekens ‘het hang- en sluitwerk van de taal’. Dat is niet niks. Hoog tijd dus om die reputatie wat op te poetsen en dat hang- en sluitwerk sexy te maken.

Toegegeven, sexy is misschien wat hoog gegrepen. Het blijven natuurlijk leestekens. Maar dat betekent niet dat ze per definitie vervelend en saai moeten zijn. Met de juiste insteek kun je er zelfs plezier aan beleven, neem dat maar van mij aan. Ik heb er immers net een boek over geschreven. En uit ervaring kan ik je verzekeren: ook lastige onderwerpen blijven hangen als je ontdekt hoe leuk ze zijn.

Er bestaan natuurlijk al recente interpunctiegidsen. Heel helder, compleet en oerdegelijk. De perfecte handleidingen voor dat hang en sluitwerk, zodat woorden niet scheef gaan hangen en zinnen sluitend zijn. Maar ze zijn ook niet meer dan dat. Je gaat er niet van glimlachen. Je legt ze niet op je nachtkastje om er ’s avonds voor het slapengaan even in te lezen. Daar dient een gids over leestekens gewoon niet voor. Dacht ik. Tot ik zelf enkele Engelstalige boeken over correcte taal en interpunctie ontdekte die wél leuk leesvoer zijn. Het kan dus wel.

Met deze zelfrelativerende interpunctiegids wil ik je laten zien dat leestekens niet alleen praktisch en handig zijn, maar dat ze ook heel leuk speelgoed kunnen zijn als je ze een beetje beter leert kennen. Zodat je hopelijk vanaf nu spontaan begint te glimlachen om die eigenwijze komma’s en die gekke aanhalingstekens.

Ik wens je veel nieuwe en opgefriste inzichten waarmee je iedereen in je omgeving, inclusief jezelf, versteld laat staan. En veel leesplezier erbovenop.

Er waren eens …puntjes, streepjes en krulletjes

Tweede en derde eeuw voor Christus

Aristophanes van Byzantium, de bibliothecaris van de beroemde bibliotheek van Alexandrië, ontwikkelt een beperkt leestekensysteem voor het Grieks. Dat systeem vormt de basis van onze huidige leestekens. Daarnaast is ook het Oud-Griekse teken diple in gebruik: de voorloper van onze huidige haakjes en aanhalingstekens.

In de tijd van de Oude Grieken staat de vir eloquentissimus, de welsprekende mens, centraal. Wie het goed kan uitleggen en indrukwekkende toespraken kan houden, maakt veel kans op een carrière als senator of op een andere belangrijke functie. Geschriften zijn hieraan ondergeschikt: ze worden voorgelezen en dienen als geheugensteuntje of als studiemateriaal om te leren spreken in het openbaar. Daarom houden auteurs uit die periode zich helemaal niet bezig met de vraag of die geschriften wel leesbaar zijn voor buitenstaanders.

ZESCHREVENALLESGEWOONAANEENINHOOFDLETTER SENZONDERSPATIESOFLEESTEKENS. Dat maakt het werk van Aristophanes van Byzanthium heel moeilijk. Hij moet als bibliothecaris van de bibliotheek van Alexandrië die immense verzameling teksten beheren. Hij inventariseert en sorteert ze niet alleen; hij bestudeert ze ook, adviseert andere onderzoekers en kopieert de boekrollen die hij belangrijk genoeg vindt om door te geven aan volgende generaties. Hij is er zich dus van bewust dat een tekst een stuk beter leesbaar wordt met wat extra structuurelementjes. Daarom vindt hij zelf een eenvoudig puntensysteem uit, waarmee hij pauzes in de tekst aangeeft. Pauzes zijn op zich niets nieuws: elke spreker maakt er gebruik van als hij een redevoering houdt of een verhaal vertelt. De verdienste van Aristophanes is dat hij die pauzes zichtbaar maakt door middel van drie puntjes: een hoge punt, een punt in het midden van de regel en een lage punt. De hoge punt, de komma, staat voor de kortste pauze. De middelste punt, de colon, is een middellange pauze en de laagste punt, de periodos geeft met een lange pauze het einde van een zin aan. Dit zijn de voorlopers van onze huidige komma, dubbele punt/puntkomma en punt.

Aristophanes’ systeem wordt opgepikt door de geleerden die onderzoek komen doen in de bibliotheek van Alexandrië. Het leeft voort tot de Romeinen de wereldheerschappij overnemen van de Grieken. De Romeinen nemen wel het alfabet van de Grieken over in een wat aangepaste vorm, maar niet de leestekens. Alleen in geschriften die als lesmateriaal worden gebruikt, voegen grammatici punten toe als pauzetekens. Uiteindelijk raakt Aristophanes’ systeem weer voor enkele eeuwen in de vergetelheid.

Behalve de puntjes van Aristophanes zijn er nóg twee Oud-Griekse tekens die vandaag nakomelingen hebben. Het eerste is een klein boogje waarmee twee verwante woorden in de Griekse lettersliert extra aan elkaar gekoppeld worden. Dat ideetje van Dionysus Thrax is de voorloper van ons huidige koppelteken. Het tweede teken is de diple. Hoewel Oude Grieken niets hebben met spaties en leestekens, beschikken ze wel over een tekentje waarmee ze tussenzinnen en belangrijke passages markeren, zoals opmerkingen, citaten en interessante commentaren. Tussenzinnen zetten we tegenwoordig nog steeds tussen haakjes en de belangrijke passages tussen aanhalingstekens. De diple zelf lijkt nog het meest op een enkel vishaakje. Het teken heeft twee hedendaagse nazaten: onze haakjes en onze aanhalingstekens.

Zesde eeuw na Christus

Aartsbisschop Isodorus van Sevilla (560-636) vindt dat de Heilige Schrift begrijpelijk en eenduidig moet zijn en voert daarom het systeem van Aristophanes opnieuw in.

Waar in de Klassieke Oudheid alles draait om welsprekendheid en de welgemikte pauzes die daarbij horen, staat in de vroegchristelijke tijd de taal van de Heilige Schrift centraal. Geschreven taal die bedoeld is om in stilte rechtstreeks tot zich te nemen. Het gaat hierbij niet alleen over de Bijbel, maar ook over de geschriften van de kerkvaders uit de Griekse en Romeinse tijd, zoals Augustinus en Hiëronymus. Die teksten worden natuurlijk druk gekopieerd en verspreid om het christendom verder uit te dragen en juist omdat het over het Woord Gods gaat, moeten dubbelzinnigheden en mogelijk verkeerde interpretaties absoluut vermeden worden. Magnus Aurelius Cassiodorus ziet in 540 al de belangrijke rol die interpunctie hierbij kan spelen. Hij sticht in Zuid-Italië de abdij van Vivarium en verzamelt een bibliotheek christelijke teksten bij elkaar, die hij vervolgens kopieert, redigeert en vertaalt. Hij laat alleen ervaren monniken die doordrongen zijn van het belang van die interpunctie in de bibliotheek werken. Hij heeft wel een zekere invloed op zijn tijdgenoten, maar niet iedereen deelt zijn visie op het belang van de cola et commati (punten en komma’s).

Isodorus van Sevilla kent de ideeën en de visie van Cassiodorus ook en hij kan zich er wél in vinden. Hij ontdekt ook het puntensysteem van Aristophanes bij de Oud-Griekse kerkvaders, die die correcte interpretatie zelf natuurlijk ook belangrijk vonden. Isodorus neemt hun systeem over en beschrijft het in zijn christelijke encyplopedie Etymologiae. Klein detail: Isodorus verwisselt de punthoogte van de comma en de colon omdat hij dat logischer vindt. Het systeem van Isodorus heeft wel een grote invloed op zijn tijdgenoten en opvolgers. Het blijft zelfs enkele eeuwen in gebruik.

Dankzij Isodorus heeft ook de diple de tand des tijds overleefd. Hij beschrijft dat teken in zijn encyclopedie Etymologiae en vermeldt erbij dat kopiisten van zijn tijd het gebruiken om in kerkelijke boeken de aanhalingen uit de Heilige Schrift (de Bijbel) aan te duiden of te scheiden van de rest van de tekst.

Naast die tekens gebruiken de middeleeuwse monniken ook een laag kort streepje dat lijkt op het koppelingsboogje van de Grieken. Niet om woorden aan elkaar te koppelen – die schrijven ze gewoon aaneen – maar om de link aan te duiden tussen de delen van woorden die ze afbreken. Het is de voorloper van ons afbrekingsstreepje.

Zevende tot en met twaalfde eeuw na Christus

In de achtste eeuw ontwerpt Alcuinus, een Angelsaksische geleerde, in opdracht van Karel de Grote een nieuw schrift: de ‘Karolingische minuskel’. Het is een cursief schrift waarbij de letters aan elkaar geschreven worden. Daardoor zijn de puntjes van Isodorus minder zichtbaar en ontstaat er een nieuw leestekensysteem.

In de zevende eeuw al verbinden Ierse en Schotse monniken letters via kleine streepjes met elkaar, zetten ze spaties tussen losse woorden en passen ze het oude systeem van Isodorus aan hun verbonden letters aan. De puntjes van Isodorus vallen immers niet genoeg op tussen die aaneengeschreven woorden. Als Alcuinus aan het einde van de achtste eeuw de Karolingische minuskel ontwerpt, baseert hij zich op het werk van zijn voorgangers. Hij verbindt de letters niet alleen, maar introduceert ook spaties die de woorden van elkaar afzonderen en hij maakt een onderscheid tussen hoofdletters (majuskels) en kleine letters (minuskels). Karel de Grote maakt dit schrift vervolgens per decreet verplicht in zijn hele rijk. Daardoor, en omdat het gemakkelijk te schrijven en goed leesbaar is, wordt het ook snel algemeen geaccepteerd. Scribenten, dat zijn de schrijvers van die tijd, vervangen het systeem van Isodorus ook hier langzamerhand door hun eigen systemen: combinaties van de punt als pauzeteken en verschillende modulatietekens. Een modulatieteken is een notatieteken dat al langer in de muziek bestaat en dat het dalen en stijgen van de stem aangeeft. Leestekens markeren dus niet alleen pauzes, maar vertellen ook wat de verwachte stemhoogte is. Zo is het vraagteken ontstaan: een combinatie van de punt met het teken voor een stijgende stem. Dit gebruik van modulatietekens is niet zo vreemd als je bedenkt dat dergelijke teksten vaak tijdens misvieringen gezongen worden.

De meest gebruikte leestekens (positurae) in de middeleeuwen zijn:

-de punctus versus: lijkt sterk
op onze puntkomma: . Hij geeft aan dat de intonatie moet dalen en er een langere pauze volgt.

-de punctus interrogativus: . Hij geeft aan dat de zin als vraag moet worden opgevat en is de voorloper van het vraagteken.

-de punctus elevatus: een punt met een omgekeerde puntkomma erboven: . Hij geeft aan dat de intonatie moet stijgen en dat de zin hierna doorloopt. Hij is de voorloper van onze dubbele punt.

-de punctus flexus: een punt met een diple-achtig haakje erboven dat naar rechts wijst, geeft een kleine pauze aan: . Het teken is intussen verdwenen, maar kan als voorloper van onze komma gezien worden. In de twaalfde eeuw wordt dit teken door de Italiaanse geleerde Boncompagno da Signa vervangen door de schuine streep.

Dertiende en veertiende eeuw

Er worden steeds meer literaire en ambtelijke teksten in de volkstaal geschreven. De scribenten (schrijvers) nemen het bestaande leestekensysteem min of meer over. De punt wordt het vaakst gebruikt als algemeen pauzeteken.

Vanaf het einde van de twaalfde eeuw, bij het ontstaan van de steden en de burgerij als nieuwe stand, is lezen en schrijven niet meer voorbehouden aan de geestelijkheid. Daardoor zijn er steeds meer niet-geestelijke, professionele scribenten die ook steeds meer teksten in de volkstaal schrijven. In die teksten geven de schrijvers ritmische pauzes aan tussen de hoofd- en bijzinnen door middel van punten en puncti elevati. Die puncti elevati ontwikkelen zich in de loop van de tijd tot onze huidige dubbele punten. Later wordt ook de komma in de vorm van een schuine streep een populair pauzeteken. Vraagtekens komen voor, maar blijven tamelijk zeldzaam.

Vandaag weten we niet goed hoe vaak middeleeuwse schrijvers echt gebruik hebben gemaakt van leestekens. Veel oorspronkelijke handschriften zijn immers verloren gegaan en in de kopieën van latere datum zijn de oorspronkelijke leestekens vaak aangepast aan de modernere interpunctiesystemen. In ambtelijke teksten zoals oorkonden en testamenten wordt vooral de punt gebruikt om structuur in de zinnen te brengen, die vaak heel ingewikkeld en formeel zijn. Sommige zaken veranderen niet.

In de veertiende eeuw ontstaat de ronde versie van de diple, die we nu als haakjes kennen. De Italiaan Gasparino Barzizza, auteur van de eerste interpunctiegids La Doctrina punctandi (veertiende eeuw), raadt al aan om de haakjes rond te schrijven en niet als vishaakje. Erasmus op zijn beurt noemt de ronde haakjes lunula ofwel ‘maantjes’, wat erop wijst dat ze zeker al in het begin van de zestiende eeuw hun huidige vorm hebben. En zo krijgen we een specialisatie: de haakjes dienen om tussenzinnen af te zonderen, de vishaakjes blijven in gebruik als teken voor het eind van een alinea en om citaten te markeren.

Vijftiende eeuw

De Venetiaanse drukker Aldus Manutius de Oude en zijn typograaf Francesco Griffo ontwerpen het eerste cursieve lettertype voor de boekdrukkunst. Ze voegen er een reeks leestekens aan toe, die zo hun definitieve vorm krijgen. Het uitroepteken komt er pas later bij. De Italiaanse kardinaal Pietro Bembo introduceert de apostrof.

De uitvinding van de boekdrukkunst betekent een revolutie op het vlak van informatieverspreiding voor de Europese talen. Teksten kunnen plots op veel grotere schaal verspreid worden en opdat zo veel mogelijk mensen al die teksten, en dus ideeën kunnen begrijpen, wordt er zo veel mogelijk geüniformiseerd. Dat geldt voor de talen zelf: de boekdrukkunst is een belangrijke katalysator voor het ontstaan van de standaardtalen in Europa. Maar het gaat ook op voor de tekens waarin die standaardtalen geschreven worden. Vanaf 1470 experimenteren met name Venetiaanse drukkers met lettertypes en tekens. Ze baseren zich hiervoor op de Karolingische minuskel, dat ze het romeinse schrift noemen. Ze denken immers – onterecht – dat de Romeinen dat schrift al gebruikten. Het ‘concurrerende’ geschrift, met rechthoekige losse letters, noemen ze gotisch, een ander woord voor ‘barbaars’.

Het cursieve schrift dat de Venetiaanse drukker Aldus Manutius de Oude ontwerpt, wordt bijzonder populair. Manutius is in zijn tijd al beroemd als specialist in uitgaven van klassieke werken uit de Griekse en Romeinse tijd. Samen met zijn lettertype worden ook zijn leestekens grif overgenomen: , ? ; : (). De puntkomma is een nieuwigheidje van Aldus zelf. De komma bestaat al in die vorm, maar maakt sindsdien onlosmakelijk deel uit van het romeinse of cursieve schrift. De schuine streep wordt verbannen naar gotische lettertypes. Het koppelteken/afbreekstreepje ten slotte stijgt een beetje en komt in het midden van de lijn te staan. Het lettertype van Aldus vormt de inspiratiebron voor bekende zestiende-eeuwse typografen zoals Garamond. Doet die naam een belletje rinkelen? Klopt, dat is de uitvinder van het bijzonder populaire en tegenwoordig ietwat ouderwetse lettertype dat je nu nog in de lijst standaardlettertypes in je tekstverwerker vindt.

Nog een gevolg van de boekdrukkunst is dat de leestekens als systeem een vaste plaats veroveren in de geschreven teksten. Middeleeuwers waren er nog vrij spaarzaam mee, maar de drukkers van de renaissance zijn er dol op. Door de vaste vorm en lay-out die de drukpers het drukwerk oplegt, kunnen schrijvers geen tekentjes meer in de marges en tussen de lijnen zetten. De leestekens vangen dit gebrek aan flexibiliteit op. Bovendien streven de humanisten naar een logische, heldere, gestructureerde schrijftaal en een degelijke interpunctie vormt daarbij een onmisbaar hulpmiddel. Vooral de komma kent vanaf die periode een echte bliksemcarrière. Het afbreekstreepje blijkt dan weer een handig hulpmiddel om teksten binnen de strakke lay-out van het zetsel te laten passen.

In deze periode wordt het ook gebruikelijk om belangrijke passages met dubbele aanhalingstekens aan te duiden. De eerste die dat doet is de Milanese humanist Francesco Filelfo. Hij zet in zijn uitgave van de werken van Aristoteles in 1483-1484 twee streepjes in de buitenmarge van de pagina om letterlijke en belangrijke citaten of quotes te markeren. Andere auteurs nemen zijn methode over en zo wordt die in de loop van de tijd de geijkte manier om letterlijke citaten aan te duiden. Sinds de zestiende eeuw maken de aanhalingstekens dan ook deel uit van de standaard lettersets. De tekens staan de komende eeuwen voor elke regel van het citaat, soms in de linkermarge, en dus niet alleen bij het begin en het einde. Als bij het begin van een citaat een grote initiaal staat, wordt het eerste aanhalingsteken soms wel weggelaten.

Een ander nieuw teken uit deze periode is de apostrof. Hij duikt voor het eerst op in 1496 bij de Italiaanse kardinaal en schrijver Pietro Bembo en wordt al snel overgenomen door Franse schrijvers. Vanuit het Frans komt hij in het Nederlands terecht. Zijn functie is heel beperkt: hij vervangt de klinker of klinkers op het einde van een woord als die worden weggelaten omdat het volgende woord met een klinker begint, zoals in d’eerste. Dat gebeurt vooral in de poëzie, als dat nodig is voor het metrum. Als klinkers op andere plaatsen wegvallen, wordt alles gewoon aaneengeschreven: kwil (ik wil), teind (het einde) enzovoort. Het woord apostrophus is afkomstig uit het Grieks en betekent ‘wegname’. De naam apostrophus duidt oorspronkelijk niet het teken aan, maar een specifieke stijlfiguur: het is een van de types verkortingen die dichters gebruikten om het metrum van hun verzen goed te krijgen. Een ander type verkorting is de procope, waarbij een klinker in het begin van een woord wegvalt, bijvoorbeeld kwil (ik wil). In tegenstelling tot de andere verkortingen wordt de weggevallen klinker bij een apostrophus dus wél aangegeven met een ‘teken van verkorting’: de hoge komma die we tegenwoordig apostrof noemen.

Zestiende en zeventiende eeuw

In deze periode van standaardisering van talen verschijnen de eerste spellinggidsen en daarin komt ook de interpunctie aan bod. De functies van de verschillende leestekens worden hierin beschreven en voorzichtig beregeld.

Tijdens de zestiende en zeventiende eeuw proberen drukkers, schoolmeesters, wetenschappers, schrijvers en andere taalbouwers het Nederlands te standaardiseren. De focus ligt in de eerste plaats op de schrijftaal, met inbegrip van een uniforme spelling en interpunctie. Er verschijnen met andere woorden naast grammatica’s ook spellinggidsen. De oudste die we kennen is de Néderlandsche Spellijnghe. Die dateert uit 1550 en de auteur is de Gentse drukker (jawel) Joos Lambrecht. Lambrecht behandelt zes leestekens: de comma of incisio (komma), de colon of membrum (dubbele punt), de periodus, clausula of terminus (punt), de inter-rogatio (vraagteken), de admiratio (uitroepteken) en de parenthesis (haakjes). De namen zijn nog in het Latijn of Grieks en sommige leestekens hebben meer dan één naam. De komma is het enige echte pauzeteken. De andere leestekens dienen om syntactische eenheden af te bakenen (zinnen, bijzinnen en bijstellingen). In de latere gidsen blijven die functies min of meer hetzelfde. Dat geldt niet voor de namen: vooral in de zeventiende eeuw duiken nogal wat puristische namen als vervanging voor de van oorsprong Latijns-Griekse namen:

-punt: stip, sluitteken en tittel

-komma (/ en ,): scheiteken, snede, zinsnede en zinsnijdingsteken

-dubbele punt: tweestip en tweepunt

-uitroepteken: wonderteken, verwonderinge, verwonderingsteken, klachtteken, roepteken, vreugdeteken en uitroepingsteken

-vraagteken: vrage, teken der vraging

-haakjes: teken van tusschenstelling, tussenstelling

De puntkomma verschijnt in de loop van de zeventiende eeuw onder de naam lid, halflid en leddeal. Het gebruik ervan blijft beperkt. Ook het koppelteken (teken van uitlating, teken der verkorting, verkortteken) vinden we pas voor het eerst in enkele zeventiende-eeuwse gidsen.

Een belangrijk leesteken voor de zeventiendeeeuwse taalbouwers is het koppelteken. Om de taal te uniformiseren, wordt die taal eerst uitgebreid geanalyseerd. Taalbouwers onderscheiden klinkers en medeklinkers van elkaar, splitsen woorden in lettergrepen, categoriseren ze in woordsoorten enzovoort. Sommigen maken hierbij dankbaar én kwistig gebruik van het koppelteken. Vooral het begrip ‘samenstelling’ blijkt lastig. Dat zie je bijvoorbeeld aan de titel van de gids van een van die taalbouwers, Kók: Ont-werp der Neder-duitsche letter-konst. Hij beschouwt een woord als ‘ontwerp’ nog als een samenstelling, iets wat tegenwoordig onvoorstelbaar is. Het resultaat kun je je wel voorstellen: een overvloed aan streepjes.