Tenzin Wangyal Rinpoche

Leven en sterven als een droom

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een donatie van drs. Hans Savalle

Projectbegeleider: drs. Jan Dinkelaar

Met dank aan: drs. Sjaan Abel, drs. Ada de Boer, Geertje Bloemers, Rob Chrispijn, Margreet Copini, Claartje Dirksmeier, drs. Meindert Gijzen, Jolinda van Hoogdalem, drs. Nel de Jong, Veroniek Leenders, Wil Leenders, drs. Tonny Maas, drs. Hans Savalle, Joop Woerden, Karin Woudstra

Tweede herziene druk, januari 2014

© Milinda Uitgevers B.V., Rotterdam 2002

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

Alle Nederlandse rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Oorsponkelijke titel: The Tibetan Yogas of Dream and Sleep, uitgegeven bij Snow Lion Publications, 1998

Redactie Engelse tekst: Erik Robbemont

Nederlandse vertaling: Elizabeth van Velsen

Boekverzorging: Het vlakke land, Rotterdam

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 5670 069 0

NUR 739

Voorwoord

Tenzin Wangyal Rinpoche is een begenadigd leraar die al meer dan twaalf jaar naar Nederland komt om onderricht te geven in de bön-boeddhistische traditie van Tibet. Sinds Tenzin Wangyal Rinpoche in het begin van de jaren negentig naar het Westen kwam, heeft hij zich erop toegelegd om de diepgaande kennis van deze traditie zo begrijpelijk en toegankelijk mogelijk te maken voor ons, westerse mensen.

Hij gebruikt daarvoor alledaagse voorbeelden die ons direct in het hart raken. Met zijn heldere, beeldende taal en zijn humor houdt hij zijn studenten steeds weer een spiegel voor die aan het denken zet. Hij confronteert ons met onze wijze van leven, met onze beperkingen en tegelijk ook met de ontelbare mogelijkheden die achter die beperkingen verborgen liggen. Wij zijn hem als Nederlandse sangha dankbaar dat hij in zijn wereldwijde programma ieder jaar weer de tijd neemt om naar Nederland te komen.

Dit boek is de weergave van een van de eerste seminars die Tenzin Wangyal Rinpoche in Nederland gaf, in 2001. In dit seminar, ‘Leven en sterven als een droom’, ging hij in op het verloop van het stervensproces. Welke fasen zijn te onderscheiden en hoe kunnen wij ons het beste voorbereiden op onze eigen dood?

Hij geeft een helder overzicht van het pad van meditatie. De essentie daarvan is dat we onszelf moet leren kennen op een diep niveau, voorbij onze identiteit en alles waarvan we afhankelijk zijn. Hij geeft daarvoor in dit boek een aantal praktische meditatieoefeningen. Door deze oefeningen kunnen we leren zien dat alle verschijnselen die zich aan ons voordoen voortkomen uit onze eigen geest. Hierdoor zullen we uiteindelijk in staat zijn om op het moment van sterven alle ervaringen te herkennen als onze oorspronkelijke geest.

Het is de oprechte wens van Tenzin Wangyal Rinpoche dat het bönonderricht ten goede komt aan zoveel mogelijk mensen. Regelmatig geeft hij daarom ook onderricht via het internet. Met deze live-webcasts houdt hij contact met een wereldwijd publiek.

Met de vertaling en uitgave in het Nederlands van Rinpoche’s levendige en heldere onderricht willen wij deze wijsheid graag in ons eigen taalgebied toegankelijk maken en verspreiden. Mag het iedereen een steun zijn om vriendelijk, wakker en helder te worden.

Anneke Dekkers

Ligmincha Nederland

Guru yoga

Chi tsug de wa chen pö po drang du

Van de kruin van mijn hoofd, paleis van grote vreugde,

Drin chen tsa we la ma la sol wa deb

Bid ik tot u, vriendelijke tsawe lama.

Sang gye sem su tön pa rin po che

O kostbare leraar, verleen mij de zegen

Rang ngo rang gi she bar gyin gyi lob

Om mijn eigen ware natuur als boeddha te herkennen.

1

De spirituele böntraditie

Bön is een van de vijf voornaamste spirituele tradities van Tibet. Sommigen noemen het de inheemse Tibetaanse traditie, anderen spreken van de oorspronkelijke traditie van Tibet. Maar welke naam je er ook aan geeft, het is een zeer oude traditie, die volgens de mondelinge overlevering teruggaat tot ongeveer zeventienduizend jaar geleden. Het Indiase boeddhisme werd pas ongeveer twaalfhonderd jaar geleden in Tibet geïntroduceerd. Ik ben er trots op deel uit te maken van deze oeroude böntraditie. Mijn vader behoorde tot de nyingma- en mijn moeder tot de böntraditie. Op heel jonge leeftijd al werd ik op strikt traditionele wijze in bön opgeleid, maar als persoon sta ik open voor alle tradities. In mijn tienerjaren begon ik andere scholen te bestuderen; ik las er veel boeken over, omdat mijn leraar dat ook deed. Hij zei nooit: ‘O nee, dat soort teksten moet je niet lezen’; integendeel, hij moedigde me juist aan boeken uit andere tradities te lezen. Zo heb ik veel boeken gelezen van de nyingmatraditie, die raakpunten heeft met de oefenpraktijk van bön.

De böncultuur en de böntraditie zijn bij westerlingen en vreemd genoeg ook bij veel hoge lama’s onbekend. Sommigen van hen weten niets over bön omdat zij niet zo’n geweldige leraar hadden als ik, een leraar die open stond, die heel veel boeken had en die mij bovendien stimuleerde om die boeken te lezen. Er bestaan allerlei misvattingen over bön. Men denkt dat het een soort sjamanisme is waarbij offers worden gebracht, of dat het met zwarte magie te maken heeft. Allerlei ideeën heeft men erover. Sommigen zeggen dat bön in intellectueel opzicht veel minder ontwikkeld is dan andere scholen, of niet verfijnd genoeg is. Ze zeggen dat bön in geesten gelooft. Er zijn echter scholen die veel meer met geesten werken dan bön tegenwoordig doet. Zelfs de Tibetaanse regering in ballingschap bijvoorbeeld raadpleegt een orakel voor zij een belangrijke beslissing neemt. Het is prachtig wanneer je dat kunt doen. Het is echter wel een soort geloofssysteem.

Ik heb veel respect voor de leraren van andere scholen, maar soms lijken zij niet erg open te staan. Wanneer zij kritiek uitoefenen of het ergens niet mee eens zijn, probeer ik open te blijven, want dat maakt deel uit van mijn oefening. Het moment waarop je wordt aangevallen of negatief bejegend, is precies het moment waarop je je openheid moet oefenen.

Er zijn vele mystieke tradities die een schat aan kennis bezitten, zoals de Indiase traditie, de tradities van de Indianen in Noord- en Zuid-Amerika, en ook westerse tradities. Allemaal zijn het prachtige oefenwegen. Ikzelf volg het pad van de böntraditie. Ik ben geboren op een specifieke plek, ik heb bepaalde mensen ontmoet en dus heb ik me verbonden aan die traditie. Mijn leraar heeft me een langdurige training gegeven en zich daar enorm voor ingezet. Hij gaf me niet alleen kennis, maar ook eten en drinken. Ik ben daar ongelooflijk dankbaar voor en ik voel mij verantwoordelijk voor de böntraditie. Ik ben me zeer bewust van de grote hoeveelheid kennis die daarin besloten ligt. Als ik in een restaurant iets zit te eten of te drinken en om me heen kijk, denk ik wel eens: ‘Hoe is het mogelijk, al die mensen hebben geen flauw idee van wat bön is, ze weten niets van al die wijsheid.’ Er zijn maar heel weinig mensen die zich van het bestaan van bön bewust zijn en het is goed dat we zorg dragen voor deze leer. Doen we dat niet, voelen we ons er niet verantwoordelijk voor, dan zal al die kennis over twintig, dertig of vijftig jaar verdwenen zijn. En wie zou die kennis kwijtraken? Niet de volgelingen van de bön, maar alle aardebewoners. Iedereen op aarde is verantwoordelijk voor het bewaren van de kennis die op deze aarde aanwezig is. Wij hebben de verantwoordelijkheid om levend te houden wat hier bestaat, om het bewustzijn ervan te bewaren. Op die manier voel ik mij verantwoordelijk. Maar gemakkelijk is dat niet: reizen, mensen ontmoeten, een centrum oprichten. Je krijgt er hoofdpijn van! Misschien is het minder belangrijk dan het leiden van een bedrijf of een restaurant, maar hier voel ik me nu eenmaal verantwoordelijk voor. Het is belangrijk dat we beseffen hoe diep de wijsheid van de böntraditie is en hoe fortuinlijk wij zijn dat we daarmee verbonden zijn, dat we in de gelegenheid zijn deze traditie te dienen, te bewaren en te delen. Niet iedereen heeft die mogelijkheid, maar wij wel.

Ik ben in de böntraditie opgegroeid en als ik er over nadenk moet ik zeggen dat ze uniek is. In zekere zin heeft bön de basis gevormd voor de prachtige vorm van boeddhisme die je in Tibet vindt. Het Tibetaanse boeddhisme verschilt van de andere scholen in het boeddhisme, zoals het boeddhisme van Sri Lanka. Het Tibetaans boeddhisme is heel kleurrijk, het heeft om zo te zeggen veel ‘toeters en bellen’. Dat aspect is beïnvloed door de böntraditie. De Tibetanen hebben ceremonies voor de viering van Nieuwjaar, ze hebben gebedsvlaggen en specifieke genezingsrituelen. Deze zijn allemaal gebaseerd op een oude traditie en nog sterk aanwezig in de bön.

Het boeddhisme kan heel theoretisch en droog zijn, met een heleboel woorden. Wanneer het naar een andere cultuur wordt overgebracht, wordt het nog droger. Ik probeer elementen van de böntraditie in de samenleving van nu te brengen. Sommige mensen gebruiken het woord sjamanisme in relatie tot bön. In het Tibetaans bestaat er geen woord voor sjamanisme, maar in het Westen is het een algemeen bekend begrip. Het heeft betrekking op het werken met de krachten van geesten en van de natuur en het verwijst ook naar genezing. Dat aspect, het aardse aspect, het energetische en kleurrijke aspect, is heel levendig. Die kennis maakt deel uit van de bönleer en is springlevend. Daar zijn mensen in geïnteresseerd. Zij willen contact maken met de natuur, met de energie en de krachten van de natuur. Zij willen daar lijfelijk contact mee maken. Daarom probeer ik dat aspect enigszins uit de doeken te doen, want ik merk dat daar veel belangstelling voor is. En wanneer er veel belangstelling is, zijn mensen bereid er meer over te leren.

SJAMANISME EN DZOGCHEN

Hoe komen we nu van het sjamanisme naar dzogchen? Wat het betekent is dat we van het werken met de ruwe, grove elementen gaan naar het werken met het zuiverste element, namelijk licht. Met de grove elementen bedoel ik aarde, water en vuur. De Indianen en veel inheemse tradities werken met deze elementen. Zij werken met de natuur en de krachten van de natuur. Dat is geen vorm van religie, het is hun manier van leven. Ook tantra werkt met inzicht in deze natuurlijke krachten van de elementen in ons eigen lichaam en onze geest, in onze interactie met anderen. Hoe ga ik om met de natuur, met tijd, de seizoenen, temperatuur, de windrichtingen en de aarde? Als je dat niveau van onderricht voldoende hebt beoefend, volgt het hoogste niveau van oefenen, wat we dzogchen noemen.

Dzogchen betekent ‘grote volmaaktheid’ of ‘grote volledigheid.’ De dzogchentraditie gaat terug tot duizenden jaren geleden, en bestaat in twee van de vijf voornaamste scholen van de Tibetaanse spirituele traditie: de nyingma en de bön. De dzogchenleer was in Tibet niet algemeen bekend. Slechts een zeer kleine groep mensen beoefende dzogchen en over hen was niet veel bekend.

In de böntraditie is er een bepaalde school, die van de Zhang Zhung Nyen Gyu, die van oudsher dzogchen beoefent. De kennis werd doorgegeven via één enkele overdrachtslijn. Dat wil zeggen dat er steeds één meester was die maar één enkele leerling had. Deze lijn is nooit onderbroken geweest en veel meesters van deze lijn hebben het zogenoemde regenbooglichaam of lichtlichaam verwezenlijkt. Gedurende een bepaalde periode in de geschiedenis was er een ononderbroken reeks van vierentwintig meesters die het regenbooglichaam bereikten. Tegenwoordig zijn er in alle andere Tibetaanse scholen ook mensen die dzogchen beoefenen. Dzogchen omvat een onvoorstelbare schat aan kennis, er zijn honderden boekdelen over geschreven.

DROOMYOGA

Sinds het boek De werkelijkheid van slapen en dromen is uitgekomen, heb ik op allerlei verschillende plaatsen onderricht gegeven. Ik geef openbare lezingen en spreek ook voor radio en televisie. Wanneer ik in gesprek raak met de mensen die ik ontmoet, merk ik dat hun opvatting van droomyoga geen enkele diepgang heeft. Zij willen alleen maar weten wat de verschijning van hun gestorven grootvader in hun dromen betekent. Ze zijn niet nieuwsgierig naar de essentie van de leer van de boeddha, ze willen weten waarom ze van hun grootvader dromen, of van hun werk. Ze zijn alleen maar nieuwsgierig naar hun persoonlijke ervaring van de droom.

Daar is op zich niets mis mee; het is heel normaal dat te willen weten, maar met droomyoga heeft het niets te maken. Als er mensen komen luisteren naar een lezing over droomyoga, willen ze horen dat hun dromen belangrijk zijn. Ze willen weten wat hun dromen hen te zeggen hebben of wat ze voor het universum betekenen. Als ik dan zeg: ‘Wat je droomt heeft geen enkele betekenis, het is allemaal samsarische onwetendheid,’ zijn ze daar niet zo blij mee. Maar je moet inzicht hebben in de diepere betekenis van droomyoga. Iedere droom die wij hebben, is op de een of andere manier een samsarische droom. Dat wil zeggen dat hij te maken heeft met ervaringen uit het verleden. Hij heeft te maken met het houvast dat wij zoeken en met alles waarop we hopen. Hij gaat over de angsten die wij in ons leven hebben, over de beperkingen die we voelen, over de beperkte openheid in ons leven. De droom weerspiegelt al die verhalen die hierop gebaseerd zijn.

Wanneer we met droomyoga beginnen, is het natuurlijk goed om deze verhalen te willen begrijpen. Als je de droomyoga leert en beoefent, zul je uiteindelijk ontdekken dat iedere droom die je droomt met samsara te maken heeft. Al je dromen hebben te maken met je eigen manier van leven, met je eigen emoties en met de omstandigheden waarin je verkeert. Uiteindelijk besef je dat iedere droom een samsarische droom is en in wezen is gebaseerd op onwetendheid. En wat betekent dat, wanneer je dat ontdekt? Misschien heb je werkelijk iets ervaren of ontdekt. Hoe ga je dan verder en waarheen? Het is niet het eindpunt, het is nog maar het begin. Je realiseert je de inhoud van je dromen, maar dat is niet de essentie van droomyoga. Je begrijpt het verhaal van je dromen, maar vervolgens moet je begrijpen waar dat verhaal vandaan komt. Je moet dieper gaan.

Dan begin je na te denken over je leven: ‘Hoe voel ik me over mezelf, over mijn leven? Hoe gelukkig ben ik, hoe ongelukkig? Hoe positief is mijn visie op de wereld en mijzelf, of hoe negatief? Welke invloed heeft die visie op wat ik ervaar? En welke invloed hebben al deze ervaringen op mij en mijn omgeving? Wat betekenen al die dingen voor mij? Waar ben ik naar op weg? Wat is de spirituele betekenis van mijn leven?’ Wanneer je jezelf zo stap voor stap in deze vragen verdiept, realiseer je je dat al je ervaringen in wezen relatief zijn. Je beseft: ‘Mijn ervaringen zijn geconditioneerd, gebaseerd op voorwaarden en omstandigheden. Soms is mijn visie op iets zo star dat er geen ruimte is voor andere situaties. Waarom lijd ik? Omdat ik denk dat mijn leven zo en zo moet zijn. Ik denk dat die mensen op deze wijze moeten handelen. Ik denk dat ik gelukkig moet zijn. De dingen gebeuren niet overeenkomstig al mijn ideeën en ik heb daar geen enkele openheid of flexibiliteit in.’ Geleidelijk aan begin je je open te stellen. En wanneer je je openstelt, besef je dat iedere ervaring goed is zoals ze is. Omdat het een ervaring is. Omdat het jouw ervaring is. Het is goed. Dan begin je je te openen voor je dagelijkse leven.