RIENTS RITSKES

Leer denken

wat je wilt denken

[ BASISBOEK ZENTRAINING – DEEL 1 ]

Eerste druk, november 2010

Tweede druk, mei 2011

Derde druk, augustus 2012

Vierde druk, maart 2013

Vijfde druk, januari 2014

© Milinda Uitgevers B.V., Rotterdam 2010

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Illustraties: Harmen Maas

Druk: Grafistar, Lichtenvoorde

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher.

ISBN 978 90 5670 240 3

NUR 739

Inleiding

Zenmeditatie heeft de laatste tien tot vijftien jaar onmiskenbaar de wind in de zeilen. Ook de zenfilosofie wint duidelijk aan populariteit. Deze ontwikkeling is toe te schrijven aan een verbreding van de belangstelling uit alle geledingen van de bevolking. Van managers en huisvrouwen tot artiesten en topsporters. Er rust niet langer een taboe op zaken als persoonlijke groei, geluk, leven in aandacht en levenskunst. De vroegere reserves hebben plaatsgemaakt voor oprechte interesse. Velen verschijnen uiterst gemotiveerd aan onze zenpoort.

Er zijn diverse verklaringen voor de groeiende belangstelling om langs de weg van meditatie te werken aan persoonlijke groei: veel mensen zijn bereisd en staan open om te leren van de mooie bloemen uit andere culturen, zoals zen er een is. Wat ooit exotisch, onbegrijpelijk of zelfs eng was, voelt meer en meer vertrouwd en vanzelfsprekend. Daar komt bij dat er in onze hectische ‘multikeuzemaatschappij’ een schreeuwende behoefte is aan zingeving, innerlijke rust en mentale flexibiliteit. Het is dan ook geen toeval dat van mijn andere boeken Zen en keuzes maken het best verkopende is. Een derde verklarende factor voor de toenemende belangstelling is dat we tegenwoordig een grote hoeveelheid wetenschappelijk onderbouwde en bewezen effecten kunnen laten zien. Waar je vroeger moest geloven of ervaren dat zen goed voor je was, wordt het nu ook aangetoond.

Leer denken wat je wilt denken is geschreven voor iedereen die interesse heeft in zen, boeddhisme, meditatie, persoonlijke ontwikkeling, effectiviteit, denktrainingen en denktechnieken. Ik wil de lezer een praktische en effectieve inleiding in zen aanreiken, waarbij ik me baseer op meer dan dertig jaar ervaring. Zentraining biedt een helder perspectief op wat zen, als een gerichte training van het denken, voelen en handelen, kan betekenen voor hen die het praktiseren.

Dit perspectief onderscheidt zich door enkele specifieke kenmerken van andere zenbenaderingen. Veel van de andere zenleraren in Nederland zijn afkomstig uit de wereld van de talen of de theologie en dat geeft andere invalshoeken. Voor mij is bijvoorbeeld het onderzoek naar zen door neurowetenschappers al decennia lang een belangrijk thema. Bijna vijftien jaar geleden lag ik al in hun MRI-scan. Natuurlijk zijn de poëzie en mystieke facetten van zen mij ook heel dierbaar, maar ik leg het accent vooral op de praktische kant.

Doelgericht en doelbewust

Doelgerichtheid en vooral doelbewustzijn is in de traditie die ik vertegenwoordig van groot belang. We vragen cursisten om doelen te stellen en evalueren of die ook gerealiseerd worden. Om je doelen te kunnen verwezenlijken, is het essentieel te leren denken wat je wilt denken, voelen wat je wilt voelen en doen wat je wilt doen. Niet voor niets noem ik zen verderop in dit boek: de kunst om te denken wat je wilt denken. Meesterschap over de eigen geest is de basis voor het voelen en doen en ook voor het bereiken van je doelen.

Voor sommigen zijn zen en doelgerichtheid nog altijd onverenigbaar. Je hoort nogal eens dat het in zen juist zou gaan om ‘het loslaten van alle doelen’. Mijn antwoord is onomwonden: ja, dat is zo, maar je moet wel weten wat je doelen zijn voor je ze kunt loslaten. Daarin schuilt de uitdaging. Heel veel mensen zijn zich niet of nauwelijks bewust wat voor hen het doel van hun leven is; dan wordt het nogal lastig om dat los te laten. Degenen die zich daar meer bewust van zijn, hoeven niet achter elke mogelijkheid aan te jagen en kunnen veel meer zaken loslaten door hun toegenomen besef van de zin van hun leven. Dat geeft rust, focus en aandacht en het vermogen om in het hier en nu te zijn. Doelen spelen altijd een rol als je gaat mediteren. Je mediteert om iets ten goede te veranderen en het helpt als je je daarvan goed bewust bent. Of het nu gaat om beter slapen, een groter concentratievermogen, meer innerlijke rust of gelukkiger worden, wereldvrede of het vinden van de zin van het bestaan. Verderop in dit boek kom ik hier uitvoerig op terug.

Wetenschappelijk fundament

Onderscheidend in onze benadering is verder het streven om zen uit de al te mystieke hoek te halen en waar mogelijk juist te voorzien van een solide wetenschappelijk fundament. Reden waarom we vanuit Zen.nl actief de samenwerking zoeken met wetenschappers. Zo heeft hoogleraar mindfulness Anne Speckens van de Nijmeegse Radboud Universiteit onderzoek gedaan naar de effecten van meditatie in onze beginners- en gevorderdengroepen. Momenteel loopt een onderzoek samen met de topwetenschapper en bekend hoogleraar Ap Dijksterhuis. Deze en andere onderzoeksresultaten tonen steeds weer aan dat mediteren zoden aan de dijk zet. Het is goed om te weten dat mediteren wetenschappelijk aantoonbaar effecten heeft. Immers, wie zich de moeite getroost om dagelijks twee keer twintig minuten te mediteren (zoals wij adviseren), wil uiteraard dat dit ergens toe leidt. Wetenschap helpt zo om concrete effecten en werkingsmechanismen duidelijker in beeld te brengen.

Denken wat je wilt denken

Karakteristiek voor onze aanpak is ook de grote aandacht voor het denkproces. Aan dit onderwerp zijn in dit boek maar liefst drie volledige hoofdstukken gewijd. Dat is niet voor niets. Zoals gezegd, zen is de kunst om te denken wat je wilt denken. Onder denken verstaan we binnen de context van dit boek het mentaal verwerken van input, ingevingen en gedachten. Dit proces van mentale verwerking kunnen we door doelgerichte training steeds verder verfijnen, net zoals een jongleur met de juiste oefeningen zijn oog-handcoördinatie steeds verder verfijnt en zo meer ballen in de lucht weet te houden. De graad van verfijning die we in ons denken weten te bereiken, hangt af van twee factoren: de mate en kwaliteit van de oefening en, ten tweede, de hoeveelheid te verwerken bubbels die we met ons meedragen. Met bubbels doel ik – binnen het kader van het denkmodel dat ik in dit boek uiteenzet – op onverwerkte ervaringen en de bijbehorende emoties. Zenmeditatie biedt ons een door de eeuwen heen beproefd recept om te leren denken wat we willen denken.

Nen

Een laatste kenmerk dat onze toepassing van zen uniek maakt, is het gericht trainen van onze nen. Dit Japanse begrip definieer ik als: het kleinst mogelijke bewust richtbare zuivere aandachtsmoment. Hoe kleiner de nen, hoe beter. Met een nen van een tiende seconde kun je gedurende één seconde tien keer een bewuste keuze maken om je aandacht te richten. In principe betekent dit dat je in één seconde aan tien verschillende dingen kunt denken. Van toptennissers is bekend dat ze tijdens de wedstrijden in staat zijn om de bal in ‘slowmotion’ te zien aankomen, terwijl de bal in feite soms een vaart heeft van meer dan honderd kilometer per uur. Daarentegen ziet een beginnend amateurtennisser alleen maar een gele stip door de lucht flitsen en is hij al opgelucht als hij de bal überhaupt raakt. Zoals de toptennisser de bal beter ziet, zo kan iemand met een getrainde open geest dingen in het algemeen beter zien aankomen en dat geeft veel meer rust, overzicht en effectiviteit.

Opbouw van dit boek

Nu de lezer een eerste idee heeft gekregen van mijn benadering van zen, volgt hier een summiere toelichting bij de opzet van dit boek. Nadat ik in het eerste hoofdstuk de bredere context van zen en boeddhisme heb geschetst, sta ik in hoofdstuk 2 stil bij de meerwaarde van doelgericht en doelbewust mediteren. In de hoofdstukken 3 tot en met 5 wordt het denkmodel toegelicht. Vervolgens maken we de overstap van theorie naar praktijk. In de hoofdstukken 6 tot en met 9 richten we de aandacht op tal van technieken en vormen waarin we het denken kunnen trainen: van nen en koan tot theeceremonie en Hartsoetra. Hierna bespreek ik de effecten van deze zentraining op de eenheid van lichaam en geest (hoofdstuk 10) en op het samenspel van stress en geluk (hoofdstuk 11). Met het thema geluk hebben we dan meteen de brug geslagen naar het afsluitende hoofdstuk: verlichting.

En dan de praktijk! Appendix I bevat een uitvoerige meditatie-instructie voor iedereen die geen zenleraar in de buurt heeft, maar wel aan de slag wil.

Tot besluit een woord van dank aan de velen die me geïnspireerd en geholpen hebben bij de totstandkoming van de inhoud en vorm van dit boek. Met name noem ik Luc Carrière, die bij het schrijven van het manuscript in de beginfase veel en cruciaal werk heeft verricht. Harmen Maas bedank ik voor de plezierige en effectieve manier waarop alle tekeningen tot stand zijn gekomen. Het hoge zen- en nengehalte ervan behoeft geen onderstreping, want dat zal iedereen bij het zien ervan duidelijk zijn. Ten slotte noem ik graag Hans Wanningen, die met zeer veel aandacht, deskundigheid en onverdroten toewijding de eindredactie voor zijn rekening heeft genomen.

Rients Ritskes

www.zen.nl

1

Zen en boeddhisme

Wat is zen en in welke traditie staat het? Hoe heeft het zich ontwikkeld tot de huidige vorm, zoals wij die in Nederland kennen? En hoe verhoudt zen zich tot fundamentele thema’s als religie, godsbeeld, reïncarnatie en moraal? In dit hoofdstuk volgt eerst een schets van dit breder kader, voordat ik dieper inga op mijn eigen benadering van zen.

Wat is zen?

Het is inherent aan zen dat het zich onttrekt aan elke definitie. Spreken of schrijven over zen is nog lang geen zen. Zen moet je doen. Het is de praktijk van zenbeoefening die geleidelijk aan helder maakt waar het bij zen om draait. Toch hoeven we zen niet op te tuigen met een aureool van verheven en ongrijpbare oosterse mystiek; we kunnen zeker een poging wagen om in elk geval de contouren in woorden te schetsen.

Zen gaat over het aardse en praktische zoals zich dat zuiver en direct aan ons voordoet. Zen wijst heel eenvoudig en realistisch op de naakte feiten, hier en nu. Vlak voor onze eigen voeten, vlak voor onze neus, van moment tot moment.

Hoe nabij de feitelijke werkelijkheid echter ook is, toch ontgaat ze ons maar al te vaak. Waarom? Omdat onze waarneming roet in het eten gooit. Onze blik blijkt danig vertroebeld. Geen wonder, want er zit ons heel wat in de weg: overtuigingen, bedoelingen en bijbedoelingen, angsten, conditioneringen, onverwerkte ervaringen en ander geestelijk ongemak. Welbeschouwd zitten we dus in feite onszelf in de weg. We creëren zo ons eigen lijden. Precies om die reden slijpt en polijst zenbeoefening en in het bijzonder zenmeditatie onze geest. Zo ontdoen we ons van de geijkte hokjes, opvattingen, vooronderstellingen en vooroordelen. Na langdurig, toegewijd en veelvuldig oefenen weten we ons verbonden met iedereen en alles om ons heen. Het gaat bij zen steeds om een onmiddellijke ervaring van deze eenheid en verbondenheid in het leven van alledag. Een ervaring die in al haar eenvoud bevrijdend werkt, diep inzicht geeft en heilzaam is voor onszelf en onze omgeving.

China: de wieg van zen

Zen is in China ontstaan uit de brede moederschoot van het boeddhisme en werd van daaruit verbreid naar Japan. Bodhidharma, die het boeddhisme in zenstijl vanuit India in China introduceerde, wordt alom gezien als de eerste zenmeester. Vijftienhonderd jaar geleden vestigde hij zijn eerste school, de Shaolin-tempel. Bodhidharma geldt ook als de grondlegger van wat nadien in Japan bekend werd als budo (de verzamelnaam voor Japanse vechtsporten of krijgskunsten). Het verhaal gaat dat hij begon met één leerling, maar dat hij al gauw een grote schare volgelingen om zich heen wist te verzamelen. Ze bouwden een klooster en legden wintervoorraden aan. Zo werden ze zelfvoorzienend. Hun voorraadschuren werden echter keer op keer belaagd door struikrovers. Daarom leerde Bodhidharma zijn leerlingen de tempel op geweldloze wijze te verdedigen. Dat was de eerste aanzet voor alle latere budokunsten. De Shaolin-tempel is daardoor zowel de bakermat van de zentraditie als van de vechtsport.

Het boeddhisme stond in China bloot aan de enorme invloed van de heersende spirituele en intellectuele tradities, met name het taoïsme en, in mindere mate, het confucianisme. Volgens sommigen heeft zen zelfs meer verwantschap met het taoïsme dan met het boeddhisme. Men duidt dan op gemeenschappelijke grondtrekken als handelen zonder iets te forceren, op het belang van natuurlijke eenvoud en op het uitermate praktische karakter. Ook aandacht voor natuurpoëzie, de fijnzinnige esthetiek en de onthechte houding tegenover wereldse machthebbers passen in dit rijtje. Zen heeft onmiskenbaar een sterk taoïstische inslag. Alleen al in die zin dat tao ‘de weg’ betekent, een aanduiding die in zenkringen frequent gebruikt wordt. De invloed van het taoïsme zien we verder terug in het woord zendo (meditatiehal), dat letterlijk vertaald ‘de weg van zen’ betekent. Zo heb je ook chado, de weg van de thee. En kodo, de weg van wierook. Judo is de weg van jiujitsu. Kyodo is de weg van het boogschieten. Allemaal vormen van het beoefenen van ‘de weg’. Er zijn zelfs boeken geschreven over ‘tao-zen’.

Tao en zen hebben dus veel met elkaar gemeen. Dit past naadloos in het algemene beeld van het boeddhisme, dat zich doorgaans soepel voegt naar de culturen en samenlevingen waarmee het in de loop van de geschiedenis in aanraking is gekomen. Telkens weer blijkt het boeddhisme open te staan voor waardevolle elementen uit andere tradities, zonder daarbij zijn eigenheid te verliezen. De ‘Chinese boeddha’ is daar ook een mooi voorbeeld van.

Japan: zen geperfectioneerd

In de twaalfde eeuw maakte zen de oversteek van het Chinese vasteland naar Japan. Hier ontwikkelden zich in de loop van de tijd twee grote zenscholen, Rinzai en Soto. Rinzai, waar ook Zen.nl toe behoort, onderscheidt zich van Soto door de koantraining (zie hoofdstuk 7). Bij Soto ligt de nadruk, nog sterker dan bij Rinzai, op de meditatiebeoefening. De Japanse heersers in die dagen importeerden gretig de vele uitvindingen en vernieuwingen van de grote machtige buur in het Westen. Meestal werd er met succes geprobeerd dat wat uit China kwam te perfectioneren. Dit gold in zekere zin ook voor zen. Wat hielp is dat zen erg goed bij de Japanse cultuur bleek te passen. Zo waren er veel raakvlakken met het wijdverbreide shintoïsme en de voorlopers hiervan. De zentraditie werd in Japan verder uitgekristalliseerd en geritualiseerd. Aanvankelijk was dat vooral een positieve ontwikkeling. Vandaag de dag heeft echter een deel van de rituelen zijn levendigheid verloren. Er wordt soms vergeten wat de oorsprong en de zin van het ritueel is. Let wel: natuurlijk weten veel Japanse zenmeesters uitstekend waarom het gaat. Dat heb ik tijdens mijn ontmoetingen en gesprekken met hen kunnen vaststellen. Toch is er ook een aantal dat vooral ‘drager van het ambt’ lijkt te zijn. Vergelijk het maar met onze bisschoppen: sommige zijn een toonbeeld van christelijke naastenliefde; andere wekken echter de indruk plichtmatig uit te voeren wat de traditie voorschrijft.

Niettemin prijs ik me gelukkig dat ik in diverse Japanse kloosters intensieve zentraining heb mogen volgen. Tot op de dag van vandaag raad ik gemotiveerde studenten aan een tijd naar Japan te gaan. In de vorm waarin de zentraining in Japan gestalte krijgt ligt een grote schat aan praktische wijsheid verborgen. En ook al doen sommige rituelen enigszins versteend aan, toch dragen ook die sporen van verlichting – net zoals een fossiel nog sporen van het dier van weleer laat zien. Om weer de vergelijking te maken met het katholicisme, in dit geval met de liturgie: het is en blijft een prachtig gebruik, zeker als je het ten uitvoer brengt zoals het oorspronkelijk is bedoeld, namelijk als spirituele oefening. De Gregoriaanse gezangen doen dan zeker niet onder voor de Japanse soetra’s (op schrift gestelde leringen van de Boeddha). Dat de mis hier en daar nog steeds in het Latijn wordt opgedragen en dat er Gregoriaans Latijn wordt gezongen, heeft dezelfde waarde als het reciteren van de soetra’s in de originele Japanse taal, zoals we bij Zen.nl doen. Het is een geestelijke training, een aandachtsoefening. De tekst is lastiger uit te spreken dan dezelfde tekst in het vertrouwde Nederlands. Opperste concentratie is dus geboden, zeker als je niet sneller of langzamer wilt zingen dan de rest van de groep. Bovendien zijn de woorden in het Japans moeilijker te onthouden, waarmee ook het geheugen een effectieve training krijgt (zie ook hoofdstuk 9, over de Hartsoetra).

Rituelen hebben dus zeker hun zin, net zoals tradities. De waarde van het nauwgezet navolgen van tradities werd mij zeer duidelijk in het vermaarde zenklooster Tenryu-ji, toen ik bezig was met de voorbereiding van mijn boek over verlichting. Ik was bij Nen-san Sasaki Roshi en wilde hem interviewen over dit onderwerp. Hij wilde zich echter op geen enkele wijze uitlaten over dit onderwerp. Daarmee volgde hij de strikte, eeuwenoude gewoonte van zenmeesters om over dit thema niets los te laten. Toen ik naderhand bij de monniken in de zendo zat, kreeg ik totaal onverwacht zelf een verlichtingservaring. Als Nen-san was ingegaan op mijn verzoek om over verlichting te praten, zou ik het toen niet zelf hebben ervaren. Dan zou ik zittend op het kussen waarschijnlijk hebben gemijmerd over zijn wijze woorden. Op deze ervaring zal ik nog terugkomen in hoofdstuk 12. Wellicht wenste Nen-san niet over verlichting te spreken uit gebrek aan eigen ervaring of zweeg hij uit didactische overwegingen; in feite doet dat er niet toe. In beide gevallen kan het de student een beslissende stap dichter bij verlichting brengen. De uitvoerder van de traditie hoeft misschien niet altijd zelf verlicht te zijn. Maar als niemand meer begrijpt waar het over gaat, wordt het hachelijk. Dit is echter niet aan de orde: er zijn genoeg ervaren en kundige zenmeesters.

Dit wil niet zeggen dat zen overal even goed floreert. Zo zien we dat het aantal actieve zenbeoefenaars in Japan de laatste tijd aanzienlijk terugloopt, net zoals het aantal belijdende christenen in Nederland. Veelzeggend is dat steeds meer zenpriesters zich genoodzaakt zien om een of meer bijbanen te nemen, om hun klooster nog enigszins te kunnen onderhouden. Zenmeester Tsushimoto Roshi, door wie ik destijds geautoriseerd ben om zelf als zenmeester op te treden, zei dat hij jaloers was op mijn hooggemotiveerde Nederlandse studenten. In Japan is het tegenwoordig met de motivatie maar matig gesteld. Zo heb ik eens met een groep van vijftien zenstudenten uit Nederland een retraite gevolgd in zijn klooster, Butsu-ji, waar hij zes jaar lang de dienstdoende zenmeester was. Bij ons vertrek deed hij een opzienbarende uitspraak: ‘De sesshin1 met de groep Nederlanders was het hoogtepunt van mijn werk als zenmeester!’ Dat duidt, behalve op grote beleefdheid, erop dat de zentraditie juist bij ons in het Westen aan een nieuw, boeiend hoofdstuk is begonnen. Kijken we ook nu weer naar het christendom, dan zien we dat de kerk in Afrika, Azië en Zuid-Amerika levendiger en oorspronkelijker is dan het vaak wat fletse aftreksel ervan in veel Europese landen. Ongetwijfeld zullen de katholieke missen in Rome van een hoger niveau zijn dan hun equivalenten op het Afrikaanse platteland. Maar in Afrika en andere streken is het christendom een beweging in plaats van een waardig maar versteend instituut. En ook al zijn de zentempels in Japan onovertroffen, toch moet je voor een bruisende zentraditie tegenwoordig in westerse contreien zijn.

Zen bij Zen.nl

Nu de situatie in eigen land. Ik beperk me daarbij tot mijn eigen zenschool, met landelijk inmiddels twintig vestigingen: Zen.nl2. Onze avondgroepen zijn gemodelleerd naar de Japanse lekengroepen. Deze heten zazenkai en duren vaak net als bij ons één uur en drie kwartier. De bijeenkomsten beginnen met een welkomstwoord, gevolgd door een thematische inleiding en dan tweemaal vijfentwintig minuten mediteren. Ter afsluiting drinken de deelnemers op ceremoniële wijze een kop thee, waarna ieder weer zijns weegs gaat. Deze eeuwenoude Japanse en mogelijk ook Chinese traditie houden we bij Zen.nl om goede redenen in ere (zie hoofdstuk 8). De zazenkai geeft verdieping aan ons wereldlijk bestaan. Daarnaast is het de wekelijkse houvast voor de dagelijkse meditatiepraktijk.

De parel van de zentraining is echter de sesshin, waarop we bij Zen.nl grote nadruk leggen. Sesshins zijn zenretraites waarbij de deelnemers zich gedurende een wat langere periode (vaak een week) terugtrekken uit de beslommeringen van hun dagelijks bestaan om in groepsverband intensief te mediteren. Zelfs deze parel heeft in Japan vaak veel van zijn glans verloren. Japanse monniken zijn doorgaans niet bijzonder gemotiveerd. Velen van hen zitten een paar jaar in het klooster om daarna hun vader op te kunnen volgen als priester in de tempel. Dat leidt natuurlijk tot een heel andere instelling dan wanneer deelnemers zich vrijwillig aanmelden: om spirituele verdieping op te doen, om aan zichzelf te werken, om hun slaappatroon te verbeteren of, voor de ambitieuzen, om verlicht te raken.

Een kort voorbeeld van hoe gemotiveerd sesshindeelnemers in Nederland vaak zijn: een van onze cursisten mediteerde regelmatig en merkte dat dit haar slaap ten goede kwam. Ze had het gevoel dat deelname aan een sesshin de kwaliteit van haar slaap nog verder zou verbeteren. De sesshin bracht haar het gewenste effect. Zij was intrinsiek gemotiveerd en zette zich volledig in; ondanks haar drukke baan investeerde ze een week van haar vakantie. Ze kwam terug voor een tweede sesshin en schreef hierover een inspirerend verslag3. Het zou me niet verbazen als ze volgend jaar weer komt. Dan zal ze vast nog beter leren slapen. Wie weet wordt zo haar interesse gewekt om nieuwe en hogere doelen te stellen dan een goede nachtrust.

Met opzet proberen we in onze sesshins zo dicht mogelijk bij de Japanse traditie te blijven. Collega’s van andere zenscholen beginnen al meer een eigen vorm te creëren. Dat begrijp ik en dat is prima. Tegelijkertijd sta ik volledig achter onze keuze om in dit geval dicht bij de traditie te blijven, want bij een sesshin is het lastig te bepalen op welk punt je het kind met het badwater weggooit. Zo spreken wij bijvoorbeeld tijdens de sesshin de hele dag niet, uitgezonderd de inleiding door de zenmeester (teisho in het Japans) en het persoonlijk onderhoud (dokusan)4. Dit in tegenstelling tot sommige zenretraites elders, waar tijdens de maaltijden het zwijgen verbroken wordt.

Een andere afwijking van de traditie is dat er tijdens die sesshins vaak nauwelijks aan lichaamsbeweging wordt gedaan. Bij de sesshins van Zen.nl staat dit, net zoals in Japan, steevast wél op het programma en we moedigen iedereen aan om ook daadwerkelijk mee te doen. Ook hier laten we ons leiden door het Japanse voorbeeld. In Japan wordt er namelijk tijdens sesshins nagenoeg altijd aan lichamelijk werk gedaan: houthakken of werken in het bos of de groentetuin. Bovendien heeft het bedelen een (heel) sportieve kant: al bedelend lopen monniken maar liefst vier uur achtereen, van ’s ochtends zeven tot elf uur. Toegegeven, ook wij houden ons niet volledig aan de traditie. Maar dit geldt alleen voor de vorm, niet voor het onderliggende principe: lichaam en geest worden beide getraind.

De wekelijkse zazenkaibijeenkomsten ondersteunen de dagelijkse meditatieroutine en houden deze vitaal en in ontwikkeling. De sesshins zijn bedoeld om bij deelnemers spirituele diepgang te bevorderen. We evalueren zowel de zazenkai als de sesshins regelmatig en zien een significant verband tussen de mate en intensiteit van deelname enerzijds en het cijfer dat deelnemers zichzelf geven voor levensgeluk anderzijds. De evaluaties spreken duidelijke taal: deelnemers aan cursussen en sesshins voelen zich aantoonbaar beter. Het effect van sesshins overtreft nog dat van de reguliere beginners- of gevorderdencursussen. Door deze training in afzien (want dat is een week of langer intensief mediteren natuurlijk ook) verleggen de deelnemers hun grenzen, waardoor ze een grotere mentale flexibiliteit ontwikkelen. Hierdoor kunnen ze de stormen en stormpjes van het leven beter aan en zitten ze beter in hun vel. Geen wonder dat deelnemers, zelfs geruime tijd na afloop van de sesshin, zichzelf hoge rapportcijfers voor geluk geven.

Is zen een religie?

Zoals in het voorgaande toegelicht, is zen een boeddhistische school die staat in een traditie die teruggaat tot de Boeddha. Zen is dus een vorm van boeddhisme. Als mij gevraagd wordt of zen een religie is, antwoord ik dat zen boeddhisme is zoals yoga hindoeïsme is. Yoga is een geheel van spirituele oefeningen afkomstig uit het hindoeïsme; zen is een spirituele traditie voortkomend uit het boeddhisme. Hoewel zen op zijn ontwikkelingsweg via China, Taiwan en Korea beïnvloed werd door allerlei stromingen, is de zenfilosofie een vorm van boeddhistische filosofie. De Hartsoetra, die in hoofdstuk 9 uitvoerig ter sprake komt, is de kern van de leer van het mahayana-boeddhisme5 en evengoed van de zenfilosofie.

Strikt genomen is zen geen godsdienst, want het kent geen goden. Hetzelfde geldt in beginsel ook voor het boeddhisme. De Boeddha stond zijn volgelingen wel toe om te geloven in goden en nam zelf ook regelmatig het woord ‘god’ in de mond. Maar dan louter bij wijze van beeldspraak, niet als het ultieme object van geloof of devotie.

Niettemin rekenen de meeste godsdienstwetenschappers het boeddhisme tot de vijf grote wereldreligies. En niet zonder grond: sommige van de honderden boeddhistische scholen vereren de Boeddha wel degelijk als een god6 of godgelijke figuur, vergelijkbaar met de positie van Jezus in het christendom. Zij vatten de Boeddha op als iemand met wie de volgelingen een persoonlijke band kunnen hebben.

Zenboeddhisten geloven niet in een opperwezen zoals we dat kennen uit de Abrahamitische godsdiensten. Desondanks staat het in zen iedereen vrij, ook de eigen monniken en leken, om dat wel te doen. Veel hangt natuurlijk af van wat we exact onder ‘god’ verstaan. Van emeritus bisschop Jan Bluyssen is de uitspraak: ‘God is vooral te vinden op de lege bladzijdes in de Bijbel en in de ruimte tussen de regels.’ Deze god die zich onttrekt aan iedere omschrijving, is veelal de god van de theologen, die er beduidend meer studie naar hebben gedaan dan de gemiddelde gelovige. Het is een definitie waarmee we binnen de zentraditie wel de nodige affiniteit hebben. Ook de god van Meister Eckhart, die in dit verband sprak over ‘het innerlijke vonkje’, staat dicht bij de zenfilosofie. Elders maakt deze middeleeuwse mysticus gewag van god als ‘het lege plekje in onszelf’. Meister Eckhart ging niet uit van een identificeerbare god, maar juist van een niet-identificeerbare entiteit; voorbij de woorden, net zoals ook zen voorbij de woorden is.

Ook al hebben we niet met een god of mensgod van doen, het verdient zeker aanbeveling diepgaand en aandachtig kennis te nemen van het levensverhaal van de Boeddha. Dat geldt overigens net zo goed voor de persoonlijke levensgeschiedenis van Mahatma Gandhi, Moeder Theresa of onze eigen vader of moeder. Van ieder levensverhaal valt veel te leren en zo ook van het verhaal van de Boeddha. Toch is studie van het leven van de Boeddha, en zelfs studie van het boeddhisme, vanuit zenperspectief geen essentiële voorwaarde voor verlichting. De eerste schreden op het pad van verlichting (denk aan meer ontspanning, een gelijkmatiger humeur of een betere nachtrust) kun je immers net zo goed op andere manieren bereiken. Je kunt zenleraar of zenmeester zijn zonder dat je in de formele zin van het woord boeddhist bent. Wel zal in de praktijk nagenoeg iedereen die zich intensief met zen bezighoudt een grote verwantschap voelen met de leer en het leven van de Boeddha. De kracht en zeggingskracht van diens leer ligt juist in het universele karakter ervan. Zijn levensverhaal drukt de essentie van deze leer uit.