RIENTS RITSKES

Leer voelen

wat je wilt voelen

Zenvol omgaan met emotie

[ BASISBOEK ZENTRAINING – DEEL 2 ]

Voor Merel

Eerste druk, mei 2012

Tweede druk, augustus 2012

© Asoka b.v., Rotterdam 2012

Alle rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Illustraties: Harmen Maas

Druk: Wilco, Amersfoort

Bindwerk: Abbringh, Groningen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher.

ISBN 978 90 5670 280 9 | NUR 739

Voorwoord

Het boek Leer voelen wat je wilt voelen is een logische opvolger van het boek dat eerder van de hand van Rients Ritskes verscheen, Leer denken wat je wilt denken. Logisch in het zenperspectief, maar toch minder voor de hand liggend dan je op het eerste gezicht zou denken. Immers, in onze westerse wereld zijn wij meer bezig met denken dan met voelen. Dit fenomeen uit zich bijvoorbeeld in het immense aantal boeken dat verschenen is over het proces van het denken, boeken met analyses vanuit filosofische, psychologische en psychiatrische invalshoeken. Sinds de Griekse Oudheid hebben wij, als denkende wezens, ons verdiept in de processen en de uitkomsten van ons denken. Denken is dan ook in onze westerse cultuur verheven tot de hoogste uiting van ons menszijn.

Voelen, daarentegen, is niet voorbehouden aan de mens. Voelen kan ieder levend wezen, want voelen is niet meer of minder dan de interactie tussen buiten en binnen. Wat voelen echter zo interessant maakt, is niet het voelen an sich, maar de reactie of interactie die daarop volgt. Deze complexe keten wordt door Rients Ritskes beschreven als voelen, gevoelens en emoties. De relatie tussen voelen en gevoelens enerzijds en gevoelens en emoties anderzijds ligt gecompliceerd. Zoals in dit boek wordt uitgelegd, is de vakliteratuur over dit onderwerp onduidelijk of spreekt zichzelf tegen.

In Leer voelen wat je wilt voelen legt Rients aan de hand van tal van voorbeelden op treffende wijze uit wat het verschil is tussen voelen, gevoelens en emoties.

Wat moet je met deze wetenschap? Het antwoord is bedrieglijk eenvoudig: je beter voelen. En dat is wat het boek doet: je gaat je er beter van voelen. Het grote belang van inzicht in de interactie tussen voelen, gevoelens en emoties heb ik vaak kunnen waarnemen bij patiënten die ik zag op mijn polikliniek voor onbegrepen maag- en darmklachten. Het wetenschappelijk onderzoek waar veel van mijn patiënten aan hebben deelgenomen laat zien hoe sterk de invloed is van gemoedstoestand of emoties op de sensorische functie (het voelen) en de motorische functie (het bewegen) van maag en darmen. De activiteit van de sympatische en parasympatische zenuwbanen, die de verbinding verzorgen tussen ruggenmerg, hersenen en ingewanden, is meetbaar veranderd bij deze patiënten. Met andere woorden: emoties en gevoelens beïnvloeden het ‘voelen’ van de maag en darmen. Andersom geldt het ook: onaangename sensaties in de maag beïnvloeden gevoelens en emoties, zoals we merken als we ‘iets verkeerds hebben gegeten’.

Rients besteedt ruim aandacht aan wat hij benoemt als de drie basale vormen van voelen: verlangen, afkeer en je goed voelen. Wat een eyeopener voor velen zal zijn, inclusief mijzelf, is dat het streven naar je goed voelen een bewust doel zou kunnen en wellicht moeten zijn. Voor de hand ligt de gedachte dat je goed voelen iets is dat aanwezig is of niet, maar het streven ernaar zal voor velen een onbekend doel zijn. Dat zen een belangrijke rol kan spelen bij het streven om je goed te voelen, wordt door Rients vanuit vele richtingen uitgelegd en met voorbeelden ondersteund. Voor degenen die regelmatig mediteren, zoals ik, geeft het houvast en inspiratie om iedere dag weer op het kussen te gaan zitten. En … dat voelt goed!

Prof. dr. Melvin Samsom

Voorzitter Raad van Bestuur

Universitair Medisch Centrum St Radboud

Inleiding

Zen is in China ontstaan uit de brede moederschoot van het boeddhisme. In de twaalfde eeuw maakte het zenboeddhisme de oversteek van het Chinese vasteland naar Japan. Hier ontwikkelden zich in de loop van de tijd twee grote zenscholen, Rinzai en Soto.1 Mede door toedoen van beroemde Japanse zenmeesters als Daisetz Suzuki en Shunryu Suzuki (geen familie) heeft zen in de loop van de vorige eeuw ook voet aan de grond gekregen in Amerika en Europa.

In eigen land zijn in de afgelopen decennia vele tientallen zencentra opgericht waar deelnemers meditatietrainingen kunnen volgen. Daarnaast heeft de karakteristieke esthetiek van zen haar weg weten te vinden naar talloze Nederlandse huiskamers, restaurants en winkels. Onmiskenbaar hebben zowel het gedachtegoed als de stijl van zen stevig wortel geschoten in de polder. Als voorbeeld hiervan kan mijn eigen school, Zen.nl, dienen. Deze zenschool, die in de Rinzai-traditie staat, bestaat inmiddels 25 jaar en omvat op het moment van schrijven meer dan twintig vestigingen.

Wat is zen?

Wat is zen? Inherent aan zen is dat het zich onttrekt aan elke definitie. Spreken of schrijven over zen is nog lang geen zen. Zen gaat over de praktijk, zen moet je doen. Toch hoeven we er ook niet overdreven geheimzinnig over te doen. We kunnen zeker een poging wagen om de contouren ervan in woorden te schetsen; zolang we maar een belangrijke zenwijsheid ter harte nemen: zen is als de vinger die naar de maan wijst. Vergeet de vinger!

Vanuit deze optiek zullen in dit boek diverse bruikbare definities van zen de revue passeren. Stuk voor stuk hebben ze hun merites. Op deze plek versta ik onder zen een bewustzijnstraining die ons diepgaand in contact brengt met de realiteit zoals die zich constant aan ons voordoet. Zen wijst heel eenvoudig en realistisch op de naakte feiten, hier en nu. Vlak voor onze eigen voeten, vlak voor onze neus, van moment tot moment.

Hoe nabij de feitelijke werkelijkheid echter ook is, toch ontgaat ze ons veelal, doordat we zijn behept met een danig vertroebelde blik. Dat is op zich heel begrijpelijk, want er zit ons nogal wat in de weg als we naar onszelf, anderen en de wereld kijken: overtuigingen, bedoelingen en bijbedoelingen, angsten, conditioneringen, onverwerkte ervaringen en ander geestelijk ongemak. Welbeschouwd zitten we onszelf in de weg. Zo creëren we in veel gevallen ons eigen lijden.

Precies om dit tegen te gaan slijpt en polijst zen – en met name zenmeditatie – onze geest. Zo ontdoen we ons van de geijkte hokjes, opvattingen, vooronderstellingen en vooroordelen. Na langdurig, toegewijd en veelvuldig oefenen weten we ons verbonden met iedereen en alles om ons heen. Het gaat bij zen steeds om een onmiddellijke ervaring van deze eenheid en verbondenheid in het leven van alledag. Een ervaring die in al haar eenvoud bevrijdend werkt, diep inzicht geeft en heilzaam is voor onszelf en onze omgeving.

Het belang van goed voelen

In mijn vorige boek, Leer denken wat je wilt denken, ben ik uitvoerig ingegaan op een van de twee basisfactoren die de kwaliteit van ons leven bepalen: het denken.2 In dit boek behandel ik die andere factor die net zo goed van doorslaggevend belang is: het voelen. Hierbij breng ik gedetailleerd in kaart hoe zen helderheid kan scheppen in de fascinerende en complexe materie van gevoelens en emoties. Wie zich de inzichten uit dit boek eigen maakt en deze praktiseert, kan zijn voordeel doen met wat hij allemaal voelt, in plaats van speelbal of slachtoffer ervan te zijn.

De definities van voelen, gevoelens en emoties die in de navolgende hoofdstukken worden gepresenteerd, zijn even eenvoudig als origineel. Samen ontvouwen ze een geheel nieuw perspectief. Ze bieden de helderheid en het houvast waaraan binnen onze emocultuur, complexe samenleving en turbulent tijdsgewricht dringend behoefte is. Waar westerse psychologen over elkaar heen duikelen met nodeloos ingewikkelde theorieën over het menselijk gevoelsleven, kan iedere lezer zich in deze uiteenzetting herkennen en mijn benadering in de praktijk toetsen en toepassen.

Een rode draad in dit boek is de zienswijze dat je goed voelen in essentie een kwestie is van goed voelen. Vaak weten we helemaal niet hoe we ons voelen, alsof onze zintuigen in een diepe slaap verkeren. We nemen wat we voelen gewoon niet waar. Toch is ons voelen altijd werkzaam, of we ons nu bewust daarvan zijn of niet. Wat we wél waarnemen zijn de meer uitgesproken bewustzijnstoestanden, met name afkeer en verlangen. Een groot deel van ons leven worden we sterk in beslag genomen door hetgeen wat we heel graag willen (verlangen) of datgene wat we juist niet willen (afkeer). Wat ons echter ontgaat is de gulden middenweg: midden tussen die twee polen van afkeer en verlangen bevindt zich de ware schat: het goede gevoel, dat maar al te vaak aan onze aandacht ontsnapt. In feite staat de schatkist recht voor onze neus. We hoeven alleen maar de ogen en andere zintuigen ervoor te openen.

Dit is echter makkelijker gezegd dan gedaan. Want wat we niet bewust voelen, bestaat in onze beleving niet. Dan wordt het wel erg lastig om verheugd vast te stellen dat we vandaag lekker in ons vel zitten en bijvoorbeeld niet geplaagd worden door kies- of kniepijn. Zo ontsnapt het jammer genoeg aan onze aandacht dat we ons bijna driekwart van de tijd, en daarmee verbluffend vaak, simpelweg goed voelen.

Het mooie nieuws is echter dat gerichte bewustzijnstraining – lees: zenbeoefening – maakt dat we ons bewust worden van die schat. Zen scherpt en vergroot ons bewustzijn van wat we voelen, waardoor we ons minstens driekwart van de tijd goed voelen. Bovendien leert de lezer van dit boek hoe hij adequaat kan omgaan met afkeer, verlangen en alle andere wervelingen in ons gevoelsleven. Dit alles draagt sterk bij tot ons geluk en dat van de mensen om ons heen.

Weten wat je wilt

Leer voelen wat je wilt voelen werpt ook een helder licht op een ander onderbelicht verschijnsel: ongemerkt laten we ons sturen door een eindeloze waslijst van wensen en verlangens. Wie dit eenmaal doorheeft, kan de steven wenden en zich focussen op wat hij ten diepste wil. Dat heeft ingrijpende en positieve gevolgen voor hoe we leven. Van frustratie naar inspiratie, noem ik die radicale koerswijziging in de omgang met onze wensen en doelen.

Onlosmakelijk verbonden met het oeverloze willen dat vanuit het onbewuste domein de scepter over ons zwaait, staat de emotie jaloezie. Jaloezie, zo zal ik betogen, heeft veel meer vat op ieder van ons dan we voor mogelijk houden. De oorzaak daarvoor is eigenlijk heel eenvoudig: we willen altijd alles wat iedereen om ons heen heeft. Dat is geen fijne waarheid en die willen we daarom liever niet onder ogen zien. Juist daardoor richt jaloezie veel meer schade aan dan we doorhebben – en dan nodig is! Jaloezie kan evengoed een rijke bron van inzichten en inspiratie zijn. Beide facetten van jaloezie worden hierna uit de doeken gedaan.

Leren van je emoties

In de tweede helft van het boek behandel ik enkele emoties die een grote invloed op ons hebben, zoals angst, boosheid, verdriet en liefde. Ook een heel bijzondere emotie, compassie, komt aan bod. Steeds wordt aan de hand van talrijke voorbeelden, anekdotes en verhalen uit de zenliteratuur beschreven hoe we met beste met de emotie in kwestie kunnen omgaan. En steeds blijkt dat er eigenlijk geen positieve en negatieve emoties bestaan. Soms zijn we beter af met boosheid dan met blijdschap. Verdriet kan ons soms veel meer verduidelijken dan vreugde. Elke emotie kan ons uit balans halen en ellende veroorzaken. Net zo goed heeft elke emotie het potentieel om ons levensgeluk te vergroten. Wat het effect van een emotie positief of negatief maakt, is niet de lading van die emotie, maar of we in staat zijn om deze emotie bewust te ervaren en te doorzien. Het gaat in zen niet om het onderdrukken van je emoties, maar juist om het onderzoeken en doorzien ervan.

Wie zijn emoties op die manier transparant maakt, zal versteld staan van de rijkdom aan inzichten die we uit emoties kunnen halen. Een emotie blindelings uiten is altijd een gemiste kans. Omgekeerd geldt: een emotie welbewust ervaren en doorzien is altijd een gouden kans en wel om jezelf beter te leren kennen. Emoties hoeven ons geen parten te spelen, zoals veel mensen abusievelijk menen. Ze kunnen zelfs onze grootste bondgenoten worden. In dit boek leg ik uit hoe emoties richting geven, duidelijk maken wat echt belangrijk voor ons is en hoe emoties onze fundamentele doelen naderbij kunnen brengen. Dat maakt ons en de mensen om ons heen gelukkiger en daarom is het in zen te doen.

Dit boek wil voor de lezers een reisgids zijn, een reisgids door het eigen bewustzijn en door de eigen gevoelswereld. Het is bedoeld voor iedereen die ware vriendschap met zichzelf, anderen en het leven wil sluiten. Leer voelen wat je wilt voelen is niets minder dan een handleiding in emotionele volwassenheid. Mijn wensdroom is dat ik met dit boek het ultieme feel good-boek geschreven heb. Dat kan het echter alleen maar zijn als de lezer er daadwerkelijk mee aan het werk gaat en stapsgewijs ontdekt hoe hij kan voelen wat hij wil voelen. Dat voelt goed, dat is gezond en dat maakt gelukkig.

Zoals gezegd: zen is door en door praktijkgericht. Daarom beveel ik alle lezers Appendix I van harte aan: deze bijlage bevat een gedetailleerde meditatie-instructie voor iedereen die geen zenleraar in de buurt heeft, maar wel aan de slag wil met zen en meditatie.

Tot besluit een woord van dank aan de velen die me geïnspireerd en geholpen hebben bij de totstandkoming van de inhoud en vorm van dit boek. Ten eerste dank ik mijn vele zenstudenten, die me steeds weer inspireren met hun vragen, hun vertrouwen en hun vaak enorme inzet om spiritueel te groeien. Leo Stout, Martijn de Jong en Evert Jan Kema dank ik voor het transcriberen van de ingesproken teksten. Ap Dijksterhuis, Rob van Grinsven en ruim vijftig zenleraren in opleiding hebben direct aan het manuscript bijgedragen door hun commentaar te geven op een of meer hoofdstukken. Hieraan heb ik heel veel gehad en het is de kwaliteit van het boek zeker ten goede gekomen.

In het bijzonder wil ik Hans Wanningen bedanken. Als communicatiedeskundige, filosoof, gevorderd zenleraar in opleiding en secretaris van Zen.nl heeft hij me van begin tot einde zeer constructief en vaardig geholpen om de inzichten uit dit boek zo helder mogelijk te verwoorden.

Rients Ritskes

www.zen.nl

Noten

1

Zen en voelen

Zen laat zich niet in een hokje stoppen. Net als de weerbarstige, veranderlijke werkelijkheid waarin wij leven, onttrekt het zich aan elke poging om het voor eens en altijd in taal vast te leggen. Het laatste woord over zen is nog niet gezegd en dat zal ook nooit gebeuren. Alleen al om die reden is het niet verwonderlijk dat er tientallen definities van zen in omloop zijn. Zo zou je zen kunnen definiëren als de kunst om te leren denken wat je wilt denken. Maar afhankelijk van je kijk op zen kun je het net zo goed opvatten als de kunst om te leren voelen wat je wilt voelen. Met evenveel recht mag je het verwoorden als de kunst om te leren doen wat je wilt doen. En zo doen er nog tal van definities de ronde, alle vanuit een andere invalshoek.

In Kyoto bevindt zich een zentuin genaamd Ryoanji, waarin een vijftiental grote stenen staan opgesteld. Op geen enkele plek in die tuin kun je alle stenen tegelijkertijd zien. Dat is geen toeval, maar een weloverwogen keus van de tuinarchitect. Het brengt ons nederigheid bij. Wat ons perspectief ook is, we zien nooit het hele plaatje. Niettemin werpt elk perspectief zijn eigen licht op de zaak, waardoor we stapsgewijs beter leren aanvoelen waar het in de kern om draait. Daarom loont het in dit eerste hoofdstuk zeker de moeite om enkele van de betere definities van zen nader te beschouwen, alvorens we de relatie tussen zen en voelen uit de doeken zullen doen.

Definities van zen

Eerst de min of meer officiële definitie: onder het trefwoord ‘zen’ valt op Wikipedia3 te lezen dat zen een vorm van boeddhisme is die in de vijfde eeuw van onze jaartelling in China is geïntroduceerd en van daaruit de overstap heeft gemaakt naar Japan. Het zenboeddhisme legt de nadruk op het beoefenen van zazen (zitmeditatie) en het oplossen van koans (vragen die niet langs logische weg kunnen worden beantwoord). Doel van zen – dat letterlijk ‘concentratie’ betekent – is volgens deze definitie: inzicht in je ware aard en uitdrukking van dit inzicht in het dagelijks leven. De hoogste vorm van verwezenlijking van dit inzicht noemen we verlichting.

Zelf noem ik zen vaak kort en bondig ruggengraattraining, letterlijk en figuurlijk. Tweemaal per dag twintig minuten rechtop op een kussen zitten helpt ons enorm om, in lijfelijk en in mentaal opzicht, de rug te rechten. Rugcentra zouden een groot deel van hun toeloop kwijtraken als heel Nederland op het meditatiekussen plaats zou nemen. Mediteren is een weldaad voor onze rug. Niet alleen komen de wervels in de wervelkolom beter op elkaar te staan, ook de spierbundels die langs de ruggengraat lopen, profiteren volop van geregelde meditatiebeoefening. En dat is belangrijk, want goedontwikkelde spieren behoeden de ruggenwervels voor slijtage. Een hernia is in negen van tien gevallen niet het gevolg van slijtage aan de wervelkolom, maar van onvoldoende getrainde rugspieren. De wervels hebben het zwaar te verduren wanneer de omringende spieren te slap zijn om ze goed op hun plek te houden.

Je kunt je rugspieren trainen door geregeld te sporten of door specifieke fitnessoefeningen. Maar een minstens zo probaat middel is tweemaal twintig minuten per dag rechtop te zitten zonder van een rugleuning gebruik te maken. Je kunt ook nog je bureaustoel vervangen door een kruk, liefst een ergonomisch gevormd model. Dat is eveneens uitmuntende ruggengraattraining. Lichaam en psyche zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Met een soepele en sterke ruggengraat vergroot je meteen ook je mentale souplesse en uithoudingsvermogen; je voelt je gewoonweg stabieler en krachtiger en komt stevig en standvastig over op je omgeving.4

Met evenveel recht kun je zen beschouwen als een bewustzijnstraining of, anders gezegd, als een methode om het derde oog te openen. Met het derde oog duid ik op een ruimer perspectief van waarnemen dat meer overzicht en diepgang biedt. Dit behoeft enige toelichting. Twee ogen zien meer dan één. Normaliter zijn we ons er niet bewust van dat we de wereld in stereo zien. Wie twee ogen heeft, ziet diepte doordat hij de wereld vanuit twee standpunten bekijkt, die van het linker- en van het rechteroog. Gezamenlijk creëren ze het effect van diepte. Dit ontgaat ons als regel doordat we innig vertrouwd zijn met deze manier van waarnemen. De zienswijze in stereo is zo gangbaar en vanzelfsprekend, dat we er niet bij stilstaan. Het zien van diepte is echter wel degelijk een direct uitvloeisel van de gecombineerde werking van het linker- en rechteroog. Sta je hier wél bij stil, dan ontvouwt zich een nieuw en breder perspectief. Dan besef je dat je alles altijd van meerdere kanten kunt bekijken en dat dit een ruimer blikveld oplevert. Wie zo de werkelijkheid beziet, doet dit met zijn spirituele of derde oog. In zen trainen we dit derde oog. Let wel: louter hierover lezen zal je derde oog niet openen. Bewustzijnstraining houdt in dat je gedurende de gehele dag probeert om aandachtig aanwezig te zijn en goed te zien wat er werkelijk speelt. Door de dingen vanuit meerdere invalshoeken gade te slaan zie je beter wat er aan de hand is. Zenbeoefening maakt dat we verbonden zijn en blijven met wat er actueel gaande is. We leren om ons oordeel op te schorten totdat we, in het ideale geval, alle relevante standpunten hebben verkend. Beheers je deze kunst volledig, dan ben je verlicht. Bewustzijn is in essentie geen kwestie van cognitie en kennis, maar vooral van helder registreren wat zich van moment tot moment voordoet. In computertermen is bewustzijn de software die op je harde schijf automatisch mee opstart en permanent geactiveerd is.

Bewustzijn maakt dat je niet lichtvaardig een oordeel velt of een stellige mening verkondigt, omdat je er volkomen van doordrongen bent dat er altijd meerdere gezichtspunten mogelijk zijn. Zo leer je jezelf beter kennen. Zo veroordeel je niet botweg wat anderen doen of laten, maar ontwikkel je inzicht in hun gedragingen en standpunten. Zo zet je je niet af tegen de wereld, maar voel je je er intens mee verbonden en krijg je er beter zicht op. Kortom, we doen dan veel meer recht aan de complexe, constant veranderende realiteit van onszelf, anderen en de wereld waarin we leven.

Vanuit weer een andere invalshoek is zen het streven naar een open, ontvankelijke geesteshouding. De kunst is om steeds opnieuw met een frisse blik naar alles en iedereen te kijken. Dit kan alleen als we onze emoties en ervaringen adequaat verwerken. Meer dan goed voor ons is, worden onze indrukken immers gekleurd door eerdere ervaringen. Deze oude ervaringen roepen een wirwar aan emoties en vertroebelende denkbeelden in ons op; bubbels, zoals ik deze noem.5 Naarmate we minder bubbels hebben, kunnen we de werkelijkheid meer zien zoals deze is. Dat is het zenperspectief: een getrainde geest, de cultivering van een open mind, of in zentermen: een beginner’s mind.

Voor de goede orde: dit is niet te verwarren, zoals maar al te vaak gebeurt, met de onbevangen blik van een kind. Een kind beschikt nog niet over een volwaardig referentiekader. Een verlicht persoon heeft wel zo’n referentiekader, zonder dat dit hem bij zijn observaties in de weg staat. Hij heeft een onbevangen blik én levenservaring; hij wordt in de positieve zin van het woord niet gehinderd door kennis van zaken, maar heeft deze wel. Dat is waarnaar we in zen streven: met een getrainde geest onbelemmerd en onbevangen de realiteit onder ogen zien, op basis van doorleefde en doorvoelde levenservaring.