Zijne Heiligheid de Dalai Lama

Vrij van religie

Een pleidooi voor vrede,

compassie en welzijn

Eerste druk, september 2013

Tweede druk, januari 2014

Derde druk, april 2014

© Milinda Uitgevers B.V., Rotterdam 2013

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

Alle Nederlandse rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Oorspronkelijke titel: Beyond Religion, Houghton Mifflin Harcourt, 2011

Nederlandse vertaling: Bert van Baar

Boekverzorging: Het vlakke land, Rotterdam

Druk- en bindwerk: Ten Brink, Meppel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 5670 295 3

NUR 739

Dankwoord

Tot mijn grote vreugde ben ik bij het schrijven van dit boek geassisteerd door dezelfde redacteuren als bij mijn vorige boek Ethics for the New Millenium. Een of twee anderen hebben dit team zelfs nog versterkt. Ik wil daarom met dankbaarheid mijn erkentelijkheid uitdrukken voor de inspanningen van de betreffende leden van mijn persoonlijke staf, de waardevolle hulp van mijn vaste vertaler Thupten Jinpa Langri en het redactiewerk van Alexander Norman en zijn collega George FitzHerbert.

Het is mijn oprechte hoop dat wat hier geschreven staat een bijdrage mag leveren, hoe klein dan ook, aan het scheppen van een meer compassievolle en vreedzame wereld. Natuurlijk kunnen we de wereld niet in een dag veranderen. En we zullen haar ook niet veranderen door een korte verhandeling zoals deze. Verandering zal gradueel ontstaan door toegenomen bewustzijn en bewustzijn zal alleen ontstaan door educatie. Als de lezer iets behulpzaams vindt in wat hier geschreven staat, dan zijn onze inspanningen rijkelijk beloond. Een lezer die een dergelijk nut niet kan zien hoeft zich niet ongemakkelijk te voelen als hij of zij het boek terzijde wil leggen.

— De Dalai Lama

Dharamasala, 2 juni 2011

Inleiding

Ik ben nu een oude man. In 1935 ben ik geboren in een klein dorpje in het noordoosten van Tibet. Als gevolg van omstandigheden buiten mijn controle heb ik het grootste deel van mijn volwassen leven als stateloos burger doorgebracht in India, dat vijftig jaar lang mijn tweede thuis is geweest. Ik maak vaak de grap dat ik de langst verblijvende gast in India ben. Net als andere mensen van mijn leeftijd ben ik getuige geweest van veel van de dramatische gebeurtenissen die de wereld van vandaag gevormd hebben. Sinds het einde van de zestiger jaren heb ik veel gereisd en had de eer vele mensen te mogen ontmoeten van heel verschillende achtergronden: niet alleen presidenten en premiers, koningen en koninginnen en leiders van alle grote religieuze tradities in de wereld, maar ook een groot aantal gewone mensen van alle geledingen van de maatschappij.

Terugkijkend op de laatste decennia zie ik veel dingen om me over te verheugen. Door vooruitgang in de medische wetenschap zijn veel dodelijke ziekten uitgeroeid. Miljoenen mensen zijn aan de armoede ontstegen en hebben toegang gekregen tot modern onderwijs en gezondheidszorg. We hebben een universele verklaring voor de rechten van de mens en het bewustzijn van het belang van dergelijke rechten is enorm gegroeid. Dit heeft tot gevolg gehad dat de idealen van vrijheid en democratie zich over de wereld hebben verspreid en er een toenemende erkenning is dat de mensheid een geheel vormt. Er is ook een groeiende bewustwording van het belang van een schoon milieu. Op allerlei gebied heeft er de laatste vijftig jaar veel progressie en positieve verandering plaatsgevonden.

Ondanks de enorme vooruitgang op zoveel gebied is er tegelijkertijd nog steeds groot lijden en staat de mensheid voor allerlei moeilijkheden en problemen. In de welvarende delen van de wereld genieten mensen een levensstijl met hoge consumptie, terwijl er ontelbare miljoenen zijn in wiens meest primaire behoeften niet voorzien wordt. Met het einde van de koude oorlog is de dreiging van een globale nucleaire vernietiging weliswaar afgenomen, maar vele mensen lijden nog dagelijks onder de tragiek van een oorlogssituatie. Ook bestaan er veel gebieden waar mensen een oplossing moeten vinden voor milieuproblematiek die een directe bedreiging vormt voor hun levensonderhoud. En dan zijn er nog vele anderen die worstelen om hun hoofd boven water te houden in het licht van ongelijkheid, corruptie en onrechtvaardigheid.

De problemen beperken zich geenszins tot de ontwikkelingslanden. Ook de rijke landen kennen veel moeilijkheden, waaronder wijdverspreide sociale problemen als alcoholisme, drugsgebruik, huiselijk geweld en gezinsontwrichting. Mensen maken zich zorgen om hun kinderen, over hun opleiding en wat de wereld voor hen in petto heeft. We moeten tegenwoordig ook onder ogen zien dat het menselijk handelen onze planeet mogelijk onherstelbaar beschadigd heeft. Dit is een dreiging die weer meer angst oproept. En alle druk van het moderne leven brengt stress, zorgen, depressie en in toenemende mate ook eenzaamheid met zich mee. Als gevolg hiervan klagen de mensen overal waar ik kom. Ik merk zelfs dat ook ik af en toe klaag!

Het is duidelijk dat er iets fundamenteels ontbreekt aan de manier waarop wij mensen de dingen aanpakken. Maar wat is het dat ons ontbeert? Het cruciale probleem is volgens mij dat we op alle mogelijke niveaus te veel aandacht schenken aan de externe, materiële aspecten van het leven, terwijl we de ethische kant van innerlijke morele waarden verwaarlozen.

Onder innerlijke waarden versta ik hier de kwaliteiten die we allemaal in elkaar waarderen en waar we allemaal een natuurlijk instinct voor hebben. Ze zijn een nalatenschap van onze dierlijke aard, die maakt dat we enkel kunnen overleven en bloeien in een omgeving die zich kenmerkt door zorg, affectie en warmhartigheid of, in één woord, compassie. De essentie van compassie is de wens het lijden van anderen te lenigen en hun welzijn te bevorderen. Dit is het spirituele principe waaruit alle andere positieve innerlijke waarden voortkomen. We waarderen allemaal in elkaar de innerlijke kwaliteiten van vriendelijkheid, geduld, tolerantie, vergeving, en generositeit. Evenzo hebben we allemaal een afkeer van hebzucht, kwaadaardigheid, haat en onverdraagzaamheid. Iedereen zal het dus waarderen als we de positieve kwaliteiten, die ontstaan uit onze fundamentele neiging tot compassie, bewust stimuleren en onze meer destructieve tendensen leren bestrijden. Ongetwijfeld zullen wij zelf de eersten zijn aan wie een dergelijke bevordering van innerlijke waarden ten goede zal komen. Met gevaar voor eigen leven negeren we ons innerlijk en veel van de grootste problemen die we in de hedendaagse wereld tegenkomen zijn het gevolg van een dergelijke veronachtzaming.

Onlangs bracht ik een bezoek aan Orissa, een streek in het oosten van India. De armoede onder met name de tribale bevolking in dit deel van het land heeft recentelijk geleid tot een toename van spanning en onrust. Ik had een ontmoeting met een parlementslid uit de regio en besprak deze zaken met hem. Hij vertelde me dat er reeds een aantal juridische maatregelen in werking zijn gesteld die gericht zijn op het beschermen van de rechten van de tribale bevolking. Er vinden ook goed gesponsorde regeringsprojecten plaats, die hen materiële hulp geven. Volgens hem is echter corruptie de oorzaak ervan dat de hulp niet terecht komt bij wie het nodig heeft. Wanneer deze goedbedoelde projecten ondermijnd worden door oneerlijkheid, inefficiëntie en onverantwoordelijkheid van degene die ze uit moeten voeren, hebben ze geen zin.

Dit voorbeeld toont duidelijk aan dat de effectiviteit van een goed systeem afhangt van de manier waarop het gebruikt wordt. Uiteindelijk kan ieder systeem, elke wetgeving of procedure slechts zo effectief zijn als de individuen die verantwoordelijk zijn voor de werking ervan. Een goed systeem dat als gevolg van een gebrek aan persoonlijke integriteit misbruikt wordt, kan gemakkelijk meer kwaad dan goed doen. Deze algemene waarheid geldt voor alle gebieden van het menselijk handelen, zelfs ook voor religie. Religie heeft zeker de potentie om mensen te helpen gelukkige en zinvolle levens te leiden. Wanneer ze echter misbruikt wordt, kan ze ook een bron van verdeeldheid en conflict worden. Evenzo kan op het gebied van handel en de financiële wereld het systeem zelf misschien in orde zijn, maar als de mensen die er gebruik van maken gewetenloos en zelfzuchtig zijn, zullen de voordelen van het systeem ondermijnd worden. Helaas zien we dit tegenwoordig overal: zelfs in de internationale sportwereld wordt het hele idee van ‘fair play’ door corruptie bedreigd.

Natuurlijk zijn er veel weldenkende mensen die zich bewust van deze problemen zijn en er oprecht aan werken ze binnen hun gebied van expertise op te lossen. Politici, ambtenaren, advocaten, onderwijzers, milieuactivisten en vele anderen houden zich hier reeds van alle kanten mee bezig. In zoverre dit iets uithaalt is dat een goede zaak. Het feit is echter dat we onze problemen nooit zullen oplossen door de institutionalisering van nieuwe wetten en regels. Uiteindelijk ligt de bron van onze problemen op het niveau van het individu. Als het mensen aan morele waarden en integriteit ontbreekt, zal geen enkel systeem van wetgeving en regulering adequaat zijn. Onrechtvaardigheid, corruptie, ongelijkheid, intolerantie en hebzucht, al de uiterlijke manifestaties van de veronachtzaming van innerlijke waarden zullen voortduren zolang mensen de voorkeur geven aan materiële waarden.

Dus wat staat ons te doen? Waar zoeken we hulp? De wetenschap heeft in onze externe wereld veel vooruitgang gebracht. Desondanks heeft het ons nog niet weten te voorzien in een wetenschappelijke fundering voor het ontwikkelen van een basis van persoonlijke integriteit. Hieronder versta ik de fundamentele menselijke waarden die we in anderen zo waarderen en waarvan het goed zou zijn als we ze in onszelf zouden stimuleren. Moeten we deze innerlijke waarden dan misschien toch uit de religie halen, zoals mensen duizenden jaren lang hebben gedaan? Religie heeft in het verleden zeker miljoenen mensen geholpen en helpt miljoenen mensen vandaag de dag en zal ook nog miljoenen mensen in de toekomst helpen. Religie alleen is echter, ondanks al haar hulp in het geven van morele leiding en betekenis aan het leven, in de hedendaagse seculiere wereld niet langer geschikt om als basis te dienen voor ethiek. Een reden hiervoor is dat veel mensen in de wereld niet langer een bepaalde religie volgen. Een andere reden is dat de moderne mens door de toenemende globalisering en het leven in multiculturele samenlevingen onderling steeds afhankelijker worden. Ethiek gebaseerd op een bepaalde religie zou slechts sommigen aanspreken, terwijl het voor anderen in het geheel niet betekenisvol zou zijn. Vroeger leefden mensen nog in relatieve isolatie van elkaar. Zo leefden wij Tibetanen vele eeuwen lang tamelijk gelukkig achter onze muur van bergen. Toen vormde het over het algemeen nog geen probleem dat verschillende groepen hun eigen religie met hun eigen ethiek volgden. Tegenwoordig kunnen echter alle op religieuze grondslag gebaseerde antwoorden op het probleem van de veronachtzaming van innerlijke waarden nimmer universeel zijn. Daarom is religie als basis voor een universele ethiek ongeschikt. Wat we in deze tijd nodig hebben is een benadering van ethiek die niet naar religie verwijst en daarom zowel door iemand met een geloof geaccepteerd kan worden als door iemand zonder specifiek geloof: een seculiere ethiek.

Deze uitspraak klinkt misschien vreemd uit de mond van iemand die van jongs af aan als monnik heeft geleefd. Ik zie hierin echter geen tegenstelling. Mijn eigen geloof moedigt mij aan te streven naar het welzijn en heil van alle levende wezens. Mijn hand te reiken naar beoefenaars van andere religies en naar mensen zonder enige vorm van religie is daarom volstrekt in harmonie met mijn eigen traditie.

Ik ben ervan overtuigd dat het zowel mogelijk als de moeite waard is om te streven naar een nieuwe seculiere benadering van universele ethiek. Mijn vertrouwen komt voort uit mijn overtuiging dat wij mensen allemaal in essentie aangetrokken worden door wat we zelf als goed beschouwen. Wat we ook doen, we doen het omdat we denken dat het op de een of andere manier zin heeft. Tegelijkertijd waarderen we allemaal de vriendelijkheid van anderen. We zijn allemaal van nature gericht op de fundamentele menselijke waarden van liefde en compassie. We geven allemaal de voorkeur aan de liefde van anderen boven hun haat. We prefereren anderen hun generositeit boven hun gierigheid. En wie van ons heeft er niet liever tolerantie, respect, en vergeving van onze fouten dan onverdraagzaamheid, respectloosheid en wrok?

In het licht hiervan ben ik van mening dat we een manier en een middel binnen handbereik hebben voor een universele grondslag van innerlijke waarden zonder daarbij van enige religie afhankelijk te zijn. Dit is cruciaal. Het is echter ook niet nodig om enige religie hiermee tegen te spreken. De ontwikkeling en beoefening van deze nieuwe visie op ethiek wil ik in het vervolg van dit boek uiteenzetten. Het is mijn hoop dat in deze tijd van buitensporig materialisme dit het begrip zal vergroten van de noodzaak tot het ontwikkelen van ethisch gewaarzijn en innerlijke waarden.

Om te beginnen wil ik wel duidelijk stellen dat het hier niet mijn bedoeling is om morele waarden te dicteren. Dat zou geen enkele zin hebben. Morele principes als het ware van buitenaf per gebod opleggen kan nooit effectief zijn. In plaats daarvan roep ik ieder van ons op om tot zijn eigen begrip van het belang van innerlijke waarden te komen. Deze ethiek van innerlijke waarden is namelijk de bron van zowel harmonie in de wereld als van de individuele geest van vrede, vertrouwen en geluk, waar we allemaal naar zoeken. Natuurlijk kunnen ook alle wereldreligies met hun boodschap van liefde, compassie, geduld, tolerantie en vergeving innerlijke waarden bevorderen en dat doen ze ook. De realiteit van de wereld van vandaag de dag is echter dat het niet langer voldoet om ethiek op religie te baseren. De tijd is daarom gekomen om een manier te vinden om over spiritualiteit en ethiek te denken die voorbij religie gaat.

Deel I

EEN NIEUWE VISIE OP

SECULIERE ETHIEK

1

Een andere kijk op secularisme

Innerlijke waarden in het tijdperk van de wetenschap

Ik ben een religieus mens, maar religie alleen is niet in staat om al onze problemen op te lossen.

Onlangs nam ik deel aan een openingsceremonie van een nieuwe boeddhistische tempel in Bihar, een bijzonder dicht bevolkt en arm deel van India. De eerste minister van Bihar is een oude vriend van me. Hij gaf een mooie speech waarin hij zijn overtuiging uitsprak dat met de zegen van de Boeddha de provincie Bihar nu zal gedijen. Toen mijn beurt om te spreken kwam, suggereerde ik half schertsend dat als de welvaart van Bihar enkel van de zegen van de Boeddha zou afhangen het reeds lang geleden welvarend zou zijn geworden. Bihar herbergt immers de heiligste plek voor Boeddhisten: Bodh Gaya, waar de historische Boeddha volledige verlichting bereikte. Voor echte verandering hebben we meer nodig dan enkel gebed en de zegen van de Boeddha, hoe krachtig deze ook moge zijn. Er zijn ook daden voor nodig en die zullen toch echt moeten komen van de juiste inspanningen van de eerste minister zelf, alsmede van anderen zoals hem!

Hiermee wil ik niet suggereren dat zegeningen en gebeden waardeloos zijn. Integendeel, ik denk dat gebed een enorme psychologische hulp kan zijn. We moeten echter accepteren dat de tastbare resultaten ervan vaak moeilijk zichtbaar zijn. Wanneer het aankomt op het bereiken van direct resultaat is het duidelijk dat gebed geen partij kan zijn voor de verworvenheden van de moderne wetenschap. Toen ik een paar jaar geleden ziek was, was het zeker geruststellend te weten dat mensen voor me baden. Ik moet echter toegeven dat het nog veel geruststellender was dat het ziekenhuis waar ik lag voorzien was van de modernste apparatuur om iemand in mijn conditie te behandelen!

De laatste tweehonderd jaar heeft de mens steeds meer controle over allerlei aspecten van de fysieke wereld gekregen. In het licht hiervan is het niet verwonderlijk dat veel mensen zich tegenwoordig afvragen of we religie überhaupt nog wel nodig hebben. Zaken waar we vroeger alleen maar van konden dromen, zoals het uitroeien van bepaalde ziekten, ruimtereizen of computers, zijn door de wetenschap werkelijkheid geworden. Het is dus niet verwonderlijk dat velen al hun hoop op de wetenschap hebben gezet en zelfs geloven dat geluk bereikt kan worden door middel van wat wetenschap te bieden heeft.

Hoewel ik kan begrijpen dat de wetenschap het geloof in sommige aspecten van traditionele religie heeft ondermijnd, zie ik echter geen reden waarom vooruitgang in de wetenschap hetzelfde effect zou hebben op de notie van spirituele of innerlijke waarden. Integendeel, de noodzaak voor innerlijke waarden is in dit wetenschappelijke tijdperk groter dan ooit tevoren.

Het zou ideaal zijn om mijn pleidooi voor innerlijke waarden en een ethische levenswijze in dit wetenschappelijke tijdperk geheel en al op zuiver wetenschappelijke grondslag te kunnen funderen. Hoewel dit nog niet mogelijk is, ben ik er wel van overtuigd dat er in de loop der tijd steeds meer wetenschappelijk bewijs gevonden zal worden voor het nut van innerlijke ethische waarden.

Natuurlijk ben ik zelf geen wetenschapper en als kind vormde modern wetenschappelijk onderwijs ook geen onderdeel van mijn formele opleiding. In ballingschap heb ik echter veel ingehaald. Al meer dan dertig jaar heb ik nu regelmatig ontmoetingen met experts en onderzoekers uit allerlei wetenschappelijke disciplines, waaronder natuurkunde, kosmologie, biologie, psychologie en de laatste tijd met name ook de neurowetenschappen.

In alle religies leggen contemplatieve tradities nadruk op het belang van de innerlijke wereld van de ervaring en het bewustzijn. Een van mijn doelen in deze discussies is dan ook om het wetenschappelijke begrip van verschijnselen als denken, emotie en subjectieve ervaring te onderzoeken.

Ik ben uiterst bemoedigd door het feit dat de wetenschap, en met name de neurowetenschappen, in toenemende mate aandacht besteden aan deze zo lang verwaarloosde zaken. Ook ben ik verheugd over recente ontwikkelingen in wetenschappelijke methodologie in deze disciplines. Er wordt een poging gedaan om het traditionele wetenschappelijke verificatieprincipe, waarin objectiviteit wordt nagestreefd vanuit een derde persoonsperspectief, uit te breiden om ook het perspectief van de eerste persoon, het gebied van de subjectieve ervaring, te kunnen omsluiten. Een voorbeeld hiervan is het werk in de neurofenomenologie van mijn overleden vriend Francisco Varela.

Ook heb ik reeds lang interesse in onderzoek naar de wetenschappelijke basis van het effect van contemplatieve beoefening en de doelbewuste ontwikkeling van kwaliteiten als compassie, liefdevolle vriendelijkheid, aandacht en een kalme geest. Ik heb altijd gedacht dat als het profijt van dergelijke beoefening wetenschappelijk bewezen kan worden deze dan misschien wel in het openbaar onderwijs onderwezen zou kunnen worden.

Gelukkig bestaat er tegenwoordig in de evolutionaire biologie, neurowetenschappen en andere disciplines substantieel bewijs, vanuit het strengste wetenschappelijke gezichtspunt, voor de stelling dat onbaatzuchtigheid en zorg voor anderen ook in ons eigen belang zijn. Er zijn ook sterke aanleidingen te denken dat mensen een aangeboren neiging tot compassie bezitten. De combinatie van dit soort wetenschappelijk bewijs met een reflectie op onze eigen ervaring met ons gezond verstand vormt volgens mij een sterk pleidooi voor het nut van het cultiveren van fundamentele menselijke waarden. En ik juich het toe dat dit zich totaal niet baseert op religieuze principes of op welk geloof dan ook.

Visies op secularisme

Dit vormt dan de basis van wat ik ‘seculiere ethiek’ noem. Ik ben me er van bewust dat voor sommige mensen, in het bijzonder voor sommige christelijke en moslimbroeders en -zusters, mijn gebruik van het woord ‘seculier’ problematisch is. Voor sommigen suggereert het woord een niet mis te verstane verwerping van of vijandelijkheid ten opzichte van religie. Voor hen lijkt het misschien dat ik door dit woord te gebruiken een voorstander ben van de uitsluiting van religie in ethische systemen of zelfs van alle gebieden in het publieke leven. Dit is echter helemaal niet wat ik bedoel. Mijn begrip van het woord ‘seculier’ komt namelijk van de manier waarop het gewoonlijk in India wordt gebruikt.

Het moderne India heeft een seculiere grondwet en is trots op het feit dat het een seculiere natie is. In het Indiase gebruik impliceert ‘seculier’ geenszins een vijandigheid tegenover religie en gelovigen, maar juist een diep respect en tolerantie voor alle religies. Tevens impliceert het een inclusieve en onpartijdige houding tegenover niet-gelovigen.

Dit begrip van het woord ‘seculier’ in de betekenis van wederzijdse tolerantie en respect tussen alle soorten gelovigen en niet-gelovigen komt voort uit de specifieke historische en culturele achtergrond van India. Ik vermoed dat het westerse begrip van deze term op een eenzelfde wijze uit de Europese geschiedenis is voortgekomen. Ik ben geen historicus en zeker geen expert op dit gebied, maar het is duidelijk dat toen de wetenschap snel terrein won in Europa er een trend was naar een grotere mate van rationaliteit in het denken. Deze rationaliteit bracht onder meer een verwerping met zich mee van alles dat als oud bijgeloof werd beschouwd. Voor veel radicale denkers uit die tijd, en ook voor sommige hedendaagse denkers, betekent de omarming van de rationaliteit een verwerping van religieus geloof. De Franse Revolutie, die aan veel nieuwe ideeën van de Europese Verlichting uitdrukking gaf, is met zijn sterk antireligieuze elementen daar een goed voorbeeld van. Natuurlijk waren er ook veel sociale aspecten verbonden aan deze afwijzing. Religie werd gezien als conservatief, aan traditie gebonden en werd sterk geassocieerd met oude regiemes en hun gebreken. Een erfenis van deze geschiedenis is dat voor meer dan tweehonderd jaar de meeste invloedrijke denkers en hervormers in het Westen religie niet hebben beschouwd als een weg naar menselijke bevrijding, maar juist als een obstakel voor de vooruitgang. Marxisme, een van de meest krachtige seculiere ideologieën van de twintigste eeuw, verwierp religie zelfs als ‘opium voor het volk’. Een tragisch gevolg hiervan was dat communistische regiems in veel delen van de wereld religie met geweld onderdrukten.

Het feit dat in het Westen het idee van secularisme zo vaak opgevat wordt als antireligieus is volgens mij een resultaat van deze geschiedenis. Secularisme en religie worden vaak gezien als twee tegenovergestelde en elkaar wederzijds uitsluitende posities. Er is ook veel wantrouwen en vijandigheid tussen de aanhangers van de twee kampen.

Het idee dat religie een obstakel voor menselijke ontwikkeling zou zijn, kan ik niet aanvaarden, maar in de context van de geschiedenis kan ik antireligieuze sentimenten wel begrijpen. De geschiedenis leert ons namelijk de ongemakkelijke waarheid dat religieuze instituties en aanhangers van iedere denominatie gedurende deze of gene tijd betrokken zijn geweest bij de uitbuiting van anderen. Religie heeft tevens als excuus gediend voor strijd en onderdrukking. Zelfs het boeddhisme, met zijn doctrine van geweldloosheid, gaat niet geheel vrijuit bij deze aanklacht.

Wanneer negatieve houdingen ten aanzien van religie, in het Westen of elders, worden gemotiveerd door een zorg voor rechtvaardigheid, moeten ze mijn inziens gerespecteerd worden. Je zou zelfs kunnen beweren dat degenen die wijzen op de hypocrisie van religieuze mensen de tradities eigenlijk versterken en van dienst zijn. Zij ageren immers tegen onrechtvaardigheden die begaan zijn door religieuze personen en instituties en het feit dat de ethische principes die zij voorstaan door henzelf geschonden worden. Bij de beoordeling van dergelijke kritiek is het belangrijk een onderscheid te maken tussen kritiek die gericht is op de religie zelf en kritiek die gericht is op de religieuze instituties. Dit zijn twee heel verschillende dingen. In mijn visie zijn ideeën over sociale rechtvaardigheid in het geheel niet tegenstrijdig met de principes die door religie zelf worden voorgestaan. Dicht bij de kern van alle grote geloofstradities staat immers het bevorderen van de meest positieve kwaliteiten van de mensheid en worden zulke waarden gekoesterd als vriendelijkheid, compassie, vergeving, geduld en persoonlijke integriteit.

Secularisme in India

Het woord ‘seculier’ heeft dan ook niets angstaanjagends voor mij. Ik ben me in plaats daarvan bewust van de stichters van de Indiase seculiere grondwet, zoals dr. B.D. Ambedkar en dr. Rajendra Prasad, waarvan ik de laatste nog persoonlijk gekend heb. Hun intentie in de bevordering van secularisme was niet het afschaffen van religie, maar juist een officiële erkenning van de religieuze diversiteit van de Indiase samenleving. De inspiratie achter de grondwet was Mahatma Gandhi, zelf een diep religieus mens. Zijn dagelijkse gebedsbijeenkomsten bevatte lezingen en hymnen van alle belangrijke geloofstradities van het land. Dit opmerkelijke voorbeeld wordt tot op de dag van vandaag gevolgd in openbare ceremonies in India.

Het soort van religieuze tolerantie dat Gandhi belichaamde is niets nieuws in India. Het heeft oude wortels die meer dan tweeduizend jaar terugreiken. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de inscripties op pilaren die dateren uit de tijd van de regering van keizer Ashoka in de derde eeuw voor Christus. Een inscriptie bevat de aanmoediging om ‘andermans religie te eren, want dat te doen versterkt zowel de eigen religie als die van de ander’. Bovendien laat de Sanskriet-literatuur een klassieke cultuur zien die intellectuele tolerantie kende en rijk was aan debat. Sinds de oudheid zijn in India vele filosofische stellingen onderwerp van intense discussie geweest. Zelfs stellingen die veel lijken op modern materialisme en atheïsme hebben een respectabele positie in de Indiase geschiedenis. Klassieke filosofische teksten bevatten veel verwijzingen naar de Charvaka-school, wiens aanhangers ieder idee van het bestaan van God of het bestaan van een hiernamaals of een ziel verwierpen. Het nihilisme van de Charvaka-zienswijze werd van alle kanten heftig bekritiseerd, maar hun radicale materialisme werd niettemin als filosofische positie serieus genomen en hun stichter werd meestal rishi (wijze) genoemd. Aanhangers van Charvaka-ideeën kregen ook een bepaalde mate van erkenning en respect van sommige Indiase heersers. Deze waren vaak buitengewoon tolerant ten opzichte van andere religieuze overtuigingen. Een voorbeeld van deze traditie is de moslim keizer Akbar, die dialogen hield met hindoes, christenen en anderen.

Enige tijd geleden had ik over dit onderwerp een verhelderende discussie met mr. L.K. Advani, een voormalige vicepremier van India. Volgens hem verklaart deze lang gevestigde cultuur van tolerantie, diversiteit en debat het opmerkelijke succes van India in het handhaven van een seculiere democratie. Ik ben er zeker van dat hij gelijk heeft. Tegenwoordig is de meerderheid in India hindoe, maar veel andere religies zijn ook rijkelijk vertegenwoordigd. Velen in het Westen beseffen niet dat India een thuis is voor de op twee na grootste moslimbevolking in de wereld. Ook zijn er miljoenen sikhs en christenen, alsmede een groot aantal jaïnistische, boeddhistische, zoroastrische en joodse gemeenschappen. De etnische en religieuze minderheden in India zijn bijna te talrijk om op te noemen. Daar komt nog bij dat tegenwoordig honderden verschillende talen in het land gesproken worden. Temidden van deze enorme verscheidenheid is het vrij gewoon om hindoetempels en moslimminaretten zij aan zij in de straten te zien staan. De meeste dorpen herbergen meerdere religies onder hun bevolking.

Onlangs ontmoette ik een man uit Roemenië die voor een onderzoeksproject verscheidene Indiase dorpen had bezocht. Hij vertelde me over een grotendeels moslimdorp in Rajashtan, waarin slechts drie hindoefamilies woonde. Hij sprak zijn verbazing uit dat deze families daar leefden zonder angst of bezorgdheid. Deze verbazing is volgens mij het gevolg van het misleidende beeld dat de Westerse media van de Indiase samenleving geven. Er zijn inderdaad enige ernstige en hoogst spijtige gewelddadigheden tussen bevolkingsgroepen in India geweest, maar het is een vergissing om dit over het hele subcontinent te generaliseren. Los van dergelijke geïsoleerde incidenten handhaaft India ondanks haar grote diversiteit over het algemeen een vreedzame en harmonieuze samenleving. De oude Indiase leerstelling van ahimsa, of geweldloosheid, is zeer zeker tot bloei gekomen en is door alle geloven als principe van vreedzame co-existentie overgenomen. Dit is een enorme verworvenheid waarvan andere landen in de wereld kunnen leren.

Tolerantie in een tijd van globalisering

Soms beschrijf ik mijzelf als een moderne boodschapper van het oude Indiase denken. Twee van de belangrijkste denkbeelden die ik overal waar ik kom uitdraag zijn de principes van geweldloosheid en interreligieuze harmonie. Allebei zijn ze gebaseerd op het oude Indiase erfgoed. Hoewel ik natuurlijk een Tibetaan ben, beschouw ik mijzelf in zekere zin toch ook als een zoon van India. Sinds mijn kindertijd is mijn geest gevoed door de klassiekers van het Indiase denken. Vanaf mijn zesde, toen ik mijn studie als monnik begon, was de meerderheid van de teksten, die ik las en uit mijn hoofd leerde, geschreven door Indiase boeddhistische meesters. Veelal waren zij verbonden aan de oude universiteit van Nalanda in het midden van India. En sinds mijn jong volwassenheid heeft ook mijn lichaam zich gevoed met Indiase kost: rijst en dal (linzen).

Het verheugt mij dan ook zeer om dit Indiase begrip van secularisme uit te dragen en te propageren. Ik denk dat het van grote waarde voor de hele mensheid kan zijn. De wereld van tegenwoordig is door de globalisering sterk onderling verbonden en het is heel gewoon dat mensen met totaal verschillende wereldbeelden, geloven of rassen naast elkaar wonen. Vooral in het Westen valt me dit tijdens mijn reizen vaak op. Voor een groot deel van de hedendaagse mensheid is het mogelijk en zelfs waarschijnlijk dat buurman, collega of werkgever een andere moedertong heeft, ander voedsel eet of een andere religie volgt.

Het is daarom een zaak van grote urgentie dat we manieren vinden om in een geest van wederzijdse acceptatie en respect samen te werken. Want terwijl het voor veel mensen een bron van vreugde is om in een kosmopolitische omgeving te wonen waar zij een breed spectrum aan verschillende culturen kunnen ervaren, zijn er zonder twijfel anderen die het moeilijk vinden om te leven in de nabijheid van mensen die hun taal of cultuur niet delen. Het kan verwarring, angst en rancune scheppen. In de ergste gevallen kan het leiden tot openlijke vijandigheid en nieuwe ideologieën van discriminatie gebaseerd op ras, nationaliteit of religie in het leven roepen. Helaas zien we dat sociale spanningen in de wereld eigenlijk heel gebruikelijk zijn. Met de voortdurende economische migratie is de kans zelfs groot dat deze problemen alleen maar toenemen.

In een dergelijke wereld is het volgens mij van vitaal belang om een werkelijk houdbare en universele benadering te vinden voor ethiek, innerlijke waarden en persoonlijke integriteit – een benadering die religieuze, culturele en raciale verschillen kan overstijgen en mensen op een fundamenteel menselijk niveau aanspreekt. Deze zoektocht naar een universeel aanvaarde visie is wat ik onder het project van seculiere ethiek versta.

Nu ik dieper op deze benadering inga, moet ik toegeven dat er mensen zijn die weliswaar welwillend staan ten opzichte van mijn Indiase visie op secularisme, maar betwijfelen of je ethiek zo van religie kan loskoppelen. Onder sommige volgers van theïstische tradities is het wantrouwen tegen pogingen om deze twee te scheiden zo groot dat ik bij openbare lezingen over ethiek af en toe gewaarschuwd ben om het woord ‘seculier’ vooral niet te gebruiken. Er zijn kennelijk mensen die met volkomen oprechtheid geloven dat ethiek te scheiden van religie een grote vergissing is. Zij zien dit zelfs als de bron van vele van de sociale en morele problemen van de moderne maatschappij. Zo is er de teloorgang van de familiestructuur, een groeiend aantal abortussen, seksuele promiscuïteit, alcoholisme, drugsverslaving en nog meer. Deze problemen zijn volgens hen grotendeels het gevolg van het feit dat mensen de basis van het ontwikkelen van innerlijke waarden verloren hebben. Volgens hen kan alleen religie daarin voorzien. Voor deze mensen is hun religieus geloof zo verbonden met de beoefening van ethiek, dat ze het moeilijk vinden om het een zonder het ander voor te stellen. Zij die geloven dat waarheid God nodig heeft, denken dat alleen God ethiek bindend kan maken. Zij menen dat er zonder God als waarborgsteller op zijn hoogst slechts relatieve waarheid kan zijn. Wat waar is voor de een hoeft dan nog niet waar voor de ander te zijn. Volgens hen is er in deze situatie geen basis voor de afweging van het onderscheid tussen goed en fout of voor het beheersen van zelfzuchtige en destructieve impulsen en het ontwikkelen van innerlijke waarden.

Hoewel ik dit gezichtspunt volledig respecteer, is het zeker niet het mijne. Ik denk niet dat ethiek een basis in religieuze concepten of geloof nodig heeft. In plaats daarvan ben ik er juist vast van overtuigd dat ethiek ook eenvoudig kan ontstaan als een vanzelfsprekend en rationeel antwoord op het besef van onze eigen menselijkheid en onze gemeenschappelijke menselijke conditie.

Religie en ethiek

Hoewel dit boek eigenlijk niet over religie gaat, is het in het belang van het wederzijds begrip en respect tussen gelovigen en degenen zonder specifiek geloof zinvol om een moment te nemen de relatie tussen religie en ethiek nader te beschouwen.

Duizenden jaren lang heeft religie aan de kern van de menselijke beschaving gestaan. Het is dan ook geen wonder dat de zorg voor anderen en de fundamentele innerlijke waarden die uit deze zorg voortkomen, zoals vriendelijkheid, eerlijkheid, geduld en vergeving, lange tijd voornamelijk in religieuze termen zijn geformuleerd. In zowel de theïstische als de non-theïstische geloofstradities van de wereld worden deze waarden, en ook die van zelfdiscipline, tevredenheid en generositeit, geprezen als de sleutel tot het leiden van een zinvol leven. Dit is geen verrassing. Omdat religie zich voornamelijk bezighoudt met de menselijke geest is het volkomen vanzelfsprekend dat de beoefening van deze innerlijke waarden onlosmakelijk deel dient uit te maken van iedere religieuze beoefening. Dit is het juist dat zo’n beloning schenkt aan ons spirituele welzijn en dat van degenen rondom ons.

In het algemeen kan er een verdeling gemaakt worden tussen twee soorten geloofssystemen, waarop de wereldreligies innerlijke waarden baseren en mee willen ondersteunen.

Aan de ene kant zijn er de theïstische religies, waaronder hindoeïsme, sikhisme, zoroastrianisme, jodendom, christendom en islam. In deze tradities is de ethiek uiteindelijk geworteld in een bepaald begrip van God – als schepper en de absolute grond van al dat is. Vanuit een theïstisch gezichtspunt maakt het gehele universum deel uit van een goddelijk plan en schepping, waardoor de hele constructie van dat universum heilig is. En omdat God eindeloze liefde of eindeloze compassie is, is houden van anderen in deze visie onderdeel van het liefhebben en dienen van God. Ook kennen veel theïstische tradities het geloof dat we na de dood met een goddelijk oordeel worden geconfronteerd. Dit voorziet in een verdere aanmoediging om ons hier op aarde beheerst en behoedzaam te gedragen. Een serieuze poging tot overgave aan God kan een krachtig effect hebben op het verminderen van egocentrisme en kan daarmee het fundament vormen van een betrouwbare ethische en zelfs altruïstische zienswijze.

Aan de andere kant van het spectrum zijn er de non-theïstische religies, zoals boeddhisme, jaïnisme en een tak van de Indiase Samkhya-school. Zij kennen geen geloof in een goddelijke schepper. In plaats daarvan is er het kernprincipe van oorzakelijkheid. Hierbij wordt het universum als beginloos beschouwd. Zonder de figuur van de schepper om hun innerlijke waarden en ethisch leven op te baseren, funderen non-theïstische religies hun ethiek op het idee van karma. Het Sanskriet-woord karma betekent gewoon ‘actie’. Wanneer we het hebben over ons karma, dan refereren we aan al onze intentionele handelingen van lichaam, spraak en geest. En wanneer we spreken over de vruchten van ons karma, dan hebben we het over de gevolgen van deze acties. De doctrine van karma is gebaseerd op de observatie van oorzakelijkheid als een natuurwet. Iedere bewuste handeling die we verrichten, ieder woord dat we spreken of gedachte die we hebben heeft een in potentie eindeloze stroom van gevolgen. Wanneer dit inzicht gecombineerd wordt met het idee van wedergeboorte en opeenvolgende levens wordt het een krachtige basis voor ethiek en het cultiveren van innerlijke waarden. Een belangrijk boeddhistisch onderricht over het ontwikkelen van compassie omvat als onderdeel van het vormen van een diep gevoel van empathie met alle wezens bijvoorbeeld de contemplatie dat al deze wezens tijdens een van je ontelbare vorige levens een keer je moeder zijn geweest.

Alle religies baseren dus in zekere mate het cultiveren van innerlijke waarden en ethisch gewaarzijn op een bepaald metafysisch (dat wil zeggen niet empirisch aan te tonen) begrip van de wereld en van een leven na de dood. En net zoals de doctrine van het goddelijk oordeel ethische leerstellingen in veel theïstische religies onderbouwt, zo doet de leer van karma en toekomstige levens dat in non-theïstische religies.

In de context van religie zijn dergelijke denkbeelden – of ze nu theïstisch of non-theïstisch zijn – enorm belangrijk. Niet alleen omdat zij het fundament vormen voor het besluit om ethisch te leven, maar ook voor de uiteindelijke verlossing of bevrijding zelf. Als zodanig is voor religieuze beoefenaars het volgen van een ethische levenswijze onscheidbaar van hun uiteindelijke spirituele aspiraties.

Ik behoor niet tot degenen die denken dat mensen het weldra zonder religie kunnen stellen. Integendeel, in mijn optiek is het geloof een kracht ten goede en kan het enorm nuttig zijn. Door een begrip van het menselijke leven te bieden dat ons tijdelijke fysieke bestaan overstijgt, geeft religie hoop en kracht aan degenen die tegenslag te verduren hebben. De waarde van de grote geloofstradities van de wereld heb ik besproken in een vorig boek: Toward a True Kinship of Faiths. Ondanks al haar verdiensten – het samenbrengen van mensen, leiding en troost geven en het bieden van een nastrevenswaardige visie van goed leven – denk ik echter niet dat het volgen van een religie onmisbaar is voor het leiden van een spiritueel leven.

Wat betekent dit nu voor onze zoektocht naar de grondslagen van ethiek en het voeden van innerlijke waarden? Wat voor fundament voor dergelijke waarden blijft er voor ons over in het huidige wetenschappelijke tijdperk, waarin religie voor velen betekenisloos is geworden? Hoe kunnen we een manier vinden om onszelf ethisch te motiveren zonder toevlucht te nemen in traditionele geloofssystemen?

Volgens mij kunnen mensen wel zonder religie, maar niet zonder innerlijke waarden. Mijn argument voor de onafhankelijkheid van ethiek van religieus geloof is dan ook heel eenvoudig. Spiritualiteit heeft in mijn visie twee dimensies. De eerste dimensie is die van fundamenteel spiritueel welzijn. Hiermee bedoel ik innerlijke, geestelijke en emotionele kracht en evenwicht. Deze ontstaat uit onze aangeboren natuur als menselijke wezens met een natuurlijke neiging naar compassie, vriendelijkheid en zorg voor anderen. Dit is dus niet van religie afhankelijk. De tweede dimensie is wat we kunnen beschouwen als een op religie gebaseerde spiritualiteit. Deze wordt verkregen door onze opvoeding en cultuur en is verbonden met specifieke geloofsvormen en praktijken. Het verschil tussen de twee is als het verschil tussen water en thee. Ethiek en innerlijke waarden zonder religieuze inhoud zijn als water. Het is iets dat we iedere dag nodig hebben voor onze gezondheid en overleving. Ethiek en innerlijke waarden gebaseerd op een religieuze context zijn meer als thee. De thee die we drinken bestaat voor het grootste deel uit water, maar het bevat ook een paar andere ingrediënten, zoals theebladeren, kruiden, misschien wat suiker of, tenminste in Tibet, zout. Deze maken de drank voedzamer en stimulerend, zodat we het iedere dag willen hebben. Hoe de thee ook gezet wordt, het belangrijkste onderdeel is altijd het water. Terwijl we wel zonder thee kunnen leven, kunnen we niet zonder water. Evenzo worden we zonder religie geboren, maar niet zonder de noodzaak voor compassie.

Onze fundamentele menselijke spiritualiteit is daarom essentiëler dan religie. We hebben een onderliggende menselijke neiging naar liefde, vriendelijkheid en affectie, los van het feit of we een religieuze overtuiging hebben of niet. Wanneer we deze uiterst fundamentele menselijke bron voeden, ofwel, wanneer we die innerlijke waarden in onszelf beginnen te cultiveren die we allemaal in anderen weten te waarderen, dan beginnen we spiritueel te leven. De uitdaging is daarom om een manier te vinden om ethiek en de ondersteuning van het ontwikkelen van innerlijke waarden te funderen in lijn met het wetenschappelijke tijdperk, zonder daarbij de diepere behoeften van de menselijke geest, die voor veel mensen door religie vervuld worden, te veronachtzamen.

Grondslagen van ethiek in de natuur van de mens

Er bestaat tussen de verschillende culturen, filosofieën en zeker ook onder alle individuele zienswijzen geen overeenstemming over de essentiële oriëntatie van de menselijke natuur. In plaats daarvan zijn er vele verschillende perspectieven. Simpel gezegd zijn er degene die geloven dat we van oorsprong in essentie gewelddadig, agressief en rivaliserend zijn; terwijl aan de andere kant van het spectrum mensen de visie hebben dat we van nature vooral tot zachtmoedigheid en liefde geneigd zijn. De meeste perspectieven liggen tussen twee extremen in en geven in verschillende mate een plaats aan al onze kwaliteiten en neigingen. Over het algemeen kun je zeggen dat als we de visie hebben dat onze menselijke natuur door destructieve neigingen gedomineerd wordt onze ethiek waarschijnlijk in iets buiten onszelf geworteld zal zijn. We zullen ethiek dan begrijpen als een middel om die destructieve tendensen onder controle te houden voor het nut van het grote geheel. Als we echter denken dat de menselijke natuur vooral gericht is op vriendelijkheid en de wens voor een vreedzaam leven, dan zullen we ethiek beschouwen als een volkomen natuurlijk en rationeel middel om ons innerlijk potentieel te ontwikkelen. Vanuit dit laatste denkbeeld bestaat ethiek niet zo zeer uit regels die gehoorzaamd dienen te worden, maar uit principes voor innerlijke zelfregulering. We herkennen dat deze principes gunstig zijn voor ons eigen welzijn en dat van anderen. Deze tweede benadering is in overeenstemming met de mijne.

Twee pijlers voor seculiere ethiek

Een omvattende benadering van seculiere ethiek met het potentieel om universeel geaccepteerd te worden vraagt volgens mij om de erkenning van slechts twee basisprincipes. Ze kunnen allebei makkelijk begrepen worden op grond van onze gemeenschappelijke ervaring als mensen en ons gezond verstand. Allebei worden ze ondersteund door bevindingen in hedendaags onderzoek, in het bijzonder in disciplines als psychologie, klinische en neurowetenschappen. Het eerste principe is dat van onze gemeenschappelijke menselijkheid en onze gemeenschappelijke aspiratie voor geluk en het vermijden van pijn. Het tweede principe is het begrip van interdependentie als het hoofdkenmerk van de menselijke realiteit. Hieronder reken ik ook onze biologische realiteit als sociale dieren. Deze twee principes leren ons de hechte verbinding tussen ons eigen welzijn en dat van anderen te waarderen. Hierdoor kunnen we een oprechte zorg voor het welzijn van anderen ontwikkelen. Samen vormen zij volgens mij een goede basis voor het grondvesten van ethisch gewaarzijn en de ontwikkeling van innerlijke waarden. Het is door deze waarden dat we een gevoel van verbondenheid met anderen verkrijgen. En door voorbij ons kleingeestige eigenbelang te gaan, vinden we betekenis, zin en bevrediging in ons leven.

Voordat ik systematisch uiteenzet hoe ik deze seculiere benadering zie, wil ik een paar woorden wijden aan de achtergrond en motivatie die mijn visie hierop gevormd heeft.

Sinds mijn kindertijd ben ik een boeddhistisch monnik in de Tibetaanse Mahayana-traditie geweest. Mijn begrip van ethiek, en ook van kwesties als de menselijke natuur en het streven naar geluk, zijn gevormd door deze achtergrond. Mijn persoonlijke benadering van de beoefening van ethiek is diepgaand beïnvloed door de geschriften van de Indiase Nalanda-traditie. Hierin wordt kritisch filosofisch onderzoek gecombineerd met contemplatieve beoefening en een ethische levenswijze. In de loop van dit boek beroep ik mij soms op bronnen uit deze Nalanda-traditie. Het is echter niet mijn bedoeling om door het schrijven van dit boek meer boeddhisten te maken! Het is zo dat, wanneer ik gevraagd wordt om boeddhistisch onderricht in het Westen te geven, ik meestal mijn persoonlijke visie te kennen geef, dat ik het over het algemeen geen goed idee vind als mensen een religieuze beoefening overnemen die niet goed geworteld is in hun eigen cultuur en onderwijsachtergrond. Dit wel te doen kan moeilijk zijn en tot onnodige verwarring leiden. Mijn motivatie is dan ook gewoon een wens om een bijdrage te leveren aan het verbeteren van de mensheid. Als bronnen van mijn eigen traditie echter nuttig kunnen zijn voor mensen daarbuiten, dan is het denk ik goed deze bronnen te gebruiken. Met het schrijven van dit boek ben ik er zeker niet geïnteresseerd om mijn eigen geloof te propageren. In plaats daarvan roep ik lezers op de dingen voor zichzelf te onderzoeken. Als zij sommige van de inzichten van het klassieke Indiase denken bruikbaar voor hun onderzoek vinden, dan is dat uitstekend. Zo niet, dan is dat ook prima!

In de volgende hoofdstukken presenteer ik mijn gedachten dus niet als boeddhist, noch als religieus gelovige, maar gewoon als mens tussen bijna zeven miljard anderen, een mens die bezorgd is over het lot van de mensheid en iets wil doen om haar toekomst veilig te stellen en te verbeteren.