Brigitte van Baren & Jef Boeckmans

Effectiever werken

Met moeiteloze meditatiemomenten

Tweede druk, december 2013

© Milinda Uitgevers B.V., Rotterdam 2013

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

Alle Nederlandse rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Eerder uitgegeven als Met aandacht leven en werken – meditatie in de organisatie

Illustraties p. 18, 22, 28, 42 en 56: Loeka Thomassen

Illustraties p. 26: Henk Coelman

Boekverzorging: Het vlakke land, Rotterdam

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 5670 316 5 | NUR 739

Dankwoord

Dit boek met cd is ontstaan uit het begeleidend materiaal voor de deelnemers aan het proefproject Meditatie in organisaties. Initiator was Lizelotte Smits, bestuurder van het CNV Publieke Zaak. Haar stuwende kracht heeft de CAO-partners ertoe gebracht een pilotproject onder leiding van het arbeidsmarktfonds FCB bij vijf organisaties te starten waarbij zo’n twintig deelnemers per organisatie op het werk gedurende een half jaar zouden mediteren. De effecten van dit project zijn tot nu toe zeer positief. Het blijkt in de praktijk haalbaar om ook onder werktijd meditatieve momenten en stille aandacht in te ruimen, waardoor men daarna effectiever kan werken. Dit boek dragen we dan ook op aan alle werknemers voor wie de werkdruk zozeer oploopt dat daarmee het werkplezier dreigt te verdwijnen. Het boek en de cd zijn tevens bedoeld voor diegenen die op zoek zijn naar zichzelf en een middel zoeken om de rust niet alleen in hun vakantie maar ook in hun werk te kunnen hervinden.

—Brigitte van Baren & Jef Boeckmans

Voorwoord

In een steeds complexer wordende werkomgeving, waar de grenzen tussen werk en privé vervagen, is het niet eenvoudig zingeving en bezieling te ervaren. Het lijkt er op dat de mens achter het productieproces in de verdrukking is geraakt. We zijn in een periode beland die vraagt om op een nieuwe manier naar arbeid te kijken en ons te realiseren dat arbeid belangrijke zingeving betekent voor mensen. Ik denk dat het bij moderne arbeidsvoorwaarden past dat werkgevers mentale ondersteuning bieden om werknemers fit en gemotiveerd aan het werk te houden. Behoud of herstel van mentale vitaliteit zijn de items in de toenemende vraag naar gezondheidsmanagement. Mijn persoonlijke interesse voor zingeving en bezieling in het werk bracht mij in contact met Brigitte van Baren. Ik werd getroffen door haar bezieling om haar kennis op het gebied van mentale fitheid, opgedaan door een intensieve opleiding in zen, over te dragen aan organisaties die op zoek zijn naar nieuwe manieren om werknemers te binden en ze iets extra’s te bieden op het gebied van persoonlijke ontwikkeling en daarmee talent te behouden voor de organisatie.

Een goede carrière begint met aandacht voor jezelf en aandacht kun je leren. Dit leer- en werkboek van Brigitte van Baren en Jef Boeckmans is ontstaan vanuit een groeiende behoefte aan gezondheidsmanagement en persoonlijk leiderschap in organisaties. Werken aan je fysieke gezondheid wordt al langer gezien als een belangrijke investering in jezelf , maar het geestelijk welbevinden van werknemers had niet de aandacht, terwijl het meeste ziekteverzuim in Nederland veroorzaakt wordt door psychische overbelasting. Brigitte en Jef hebben dit boek geschreven vanuit hun kennis en ervaring op het gebied van een gezonde balans tussen lichaam en geest, een gezonde balans tussen werk en privé. Zij leren mensen om te gaan met stress en zich bewust te worden van chronische stress en het effect daarvan op hun functioneren. Weerbaarheid is het kernwoord. Mediteren leert je om afstand te nemen en toch betrokken te zijn, om los te laten, maar wel professioneel te blijven. Dit boek is een ondersteuning om dagelijks tijdens je werk een korte pauze in te lassen door je even uit de drukte terug te trekken. In stilte je geest te ordenen en daardoor nieuwe energie op te doen. Om vanuit een alerte rust te leren handelen. Met plezier werken is dan weer vanzelfsprekend.

— Lizelotte Smits

Inleiding

Veel mensen hebben last van het hoge tempo waarin het moderne leven zich afspeelt. Op het werk lijkt de persoonlijke druk ieder jaar verder op te lopen. De hectiek, de vele impulsen van buitenaf, het overdadige e-mailverkeer, de media en de aanhoudende roep om meer te presteren in minder tijd. Dit alles begint een haast onmenselijke vorm van werken op te leveren, die ons inziens onvermijdelijk zal leiden tot ziekte en burn-out en zelfs tot dodelijke aandoeningen. Het wordt dan ook hoog tijd om deze ongezonde werkspiraal te doorbreken en stiltemomenten op het werk te introduceren. In het bedrijfsleven zien we gelukkig een groeiende belangstelling voor persoonlijke ontwikkeling en teamontwikkeling. Men is op zoek naar nieuwe werkvormen. Zo zijn fitnessruimtes op verschillende kantoren ingericht en is er zelfs in Amerika een tendens om ruimte te scheppen voor ‘power naps’. Stilte is een wezenlijk aspect van ons. En toch voelen we ons tegenwoordig vaak oncomfortabel als er stiltes in een gesprek vallen. De laatste eeuwen zijn we mede door de ontwikkeling van de technologie en de overvloed van virtuele communicatie de stilte in onszelf kwijtgeraakt.
En daarmee hebben we onszelf van een elementaire krachtbron afgesneden. De meesten van ons weten immers uit ervaring dat je van rust en stilte nieuwe energie opdoet.

Rust en stilte kunnen in onze werksituatie worden hervonden als we leren om deze momenten in ons werkpatroon in te passen. Door meditatieve momenten te creëren vindt een innerlijke ordening plaats die een positieve uitwerking heeft op het werk. Er ontstaat ruimte voor enthousiasme en bezieling met uiteindelijk een beter resultaat. Door middel van praktische richtlijnen wordt in dit boek aangegeven hoe je aandachtig kunt werken. Tevens wordt aangegeven hoe je vanuit het richten van je aandacht de rust en stilte in jezelf kunt behouden tijdens het werk. Er wordt uitleg gegeven over de verschillende meditatievormen, met praktische aandachtsoefeningen voor op kantoor, zodat je de rustmomenten en aandachtsmomenten binnen de werkomgeving toe kunt passen.

1. De betekenis van zen

Zazen wil zeggen: zitten in meditatie. Za is het Japanse woord voor zitten. Zen is de Japanse vertaling van het Chinese woord ch’an, dat op zijn beurt de vertaling van het Sanskriet woord dhyana is en meditatie betekent. Het woord meditatie is echter misleidend, omdat in het Westen meditatie gewoonlijk geassocieerd wordt met het beschouwen van een voorwerp of een tekst en dat is zen juist niet. Zen heeft geen object. Misschien is een betere vertaling: zitten in diepte-inkeer of zitten in gewaar zijn. Maar omdat in onze cultuur het woord meditatie steeds meer gebruikt wordt voor het objectloze schouwen, zullen we dit woord verder ook zo gebruiken.

De middelen die zen ons aanreikt zijn door drie grote Aziatische culturen gegaan. De wortel van zen is Indisch, de bloesem Chinees, de vrucht Japans. Zen wil ons terugleiden naar het hart van alle religieuze ervaring: de verlichting. Het pure bewustzijn, het authentieke gewaar zijn. Onafhankelijk van woorden of geschriften wijst zen direct naar de essentie van ons kennen en beminnen. Zen ziet zichzelf als de ‘school van het verlichte hart’: de poort tot de bron. Zen daagt ons uit, al onze krachten van intuïtie van hart en verstand te mobiliseren. Zen is geen verzameling leerstellingen, maar een strategie om ons bewustzijn te bevrijden van beperkingen en lasten. In de beeldtaal van zen: we leggen onze oogkleppen en bepakking af. We hervinden ons oorspronkelijk gelaat. Rust en stilte geven onze geest zijn oorspronkelijke ruimte terug.

De bedoeling is dat we temidden van alle wederwaardigheden en beslommeringen van ons dagelijks leven de kwaliteiten van onze oorspronkelijke geest kunnen handhaven vanuit wijsheid en mededogen.

Zen is het bewaren van een open bewustzijn, zodat we op alles adequaat reageren. Dat geldt dus voor ons hele leven, 24 uur per dag, slapend of wakend, werkend, etend of douchend. Zazen, het zitten in stilte, is daarbij een krachtig instrument om mee te nemen in de handeling.

2. Verschillende meditatievormen

In zen kent men twee bewegingen van bewustzijn, die gewoonlijk omschreven worden als het eenmaken van het bewustzijn en het ontledigen van het bewustzijn. Die twee elementen hebben beide tot doel dat het ‘ik’ meer naar de achtergrond verschuift. Als we dit bewerkstelligen krijgt ons diepere wezen, de gelegenheid om naar voren te treden. De eenheid wordt geoefend door de aandacht op een object te richten en daar als het ware mee samen te vallen: één te worden met het object.

KLANKMEDITATIE

Klankmeditatie heeft twee effecten. Ten eerste zullen we met het hardop vormen van de klank OM (of A O U M) bewust ervaren hoe de uitademing verloopt. Omdat bij een groepsmeditatie elke aanwezige in de groep een eigen ritme van uitademen heeft, ontstaat er een soort veelstemmigheid waarin de individueel geproduceerde tonen zich na verloop van tijd op elkaar gaan afstemmen. Ten tweede zorgt de klankgerichte aandacht ervoor dat we dieper in ons lichaam komen.

STILLE MEDITATIE

Daarnaast is er ook een stille meditatiebeoefening, die de eigenlijke kern van meditatie vormt, waarbij een bepaald woord als aandachtspunt wordt gebruikt. In de zentraditie zal dat bijvoorbeeld het woord mu zijn, maar in principe is elk willekeurig woord bruikbaar, als het maar kort is. Door dat specifieke woord innerlijk steeds te herhalen verliest het gaandeweg zijn betekenis en uiteindelijk zal alleen de innerlijke klank van het woord overblijven. Dat blijven we herhalen tot er geen enkele scheiding meer is tussen onszelf en het woord.

LOOPMEDITATIE

Naast het meditatief zitten is er ook loopmeditatie. Loopmeditatie heeft tot doel het aandachtig lopen. Dat wil zeggen dat je met je gehele wezen opgaat in dit lopen. Het is er eveneens op gericht om de aandacht die opgebouwd is tijdens het meditatief zitten, in de beweging mee te nemen.

BUIGMEDITATIE

Waar men in zen naar streeft is het ego tot buigen te brengen, waardoor de ziel uit de schaduw kan treden en zich kan ontvouwen. Evenals het leven zelf is de ziel een samenstelling van ervaringen. In elke ervaring wordt een bepaald facet bijgeslepen en op den duur zal het even helder schitteren als een geslepen diamant. Dit slijpproces kun je ook herkennen bij het buigen van het ego. Vandaar dat men in de zentraditie een veelvoud van fysieke en psychische buigingen beoefent. Als westerling hebben we daar vaak wat moeite mee. Toch ligt in de handeling van lichamelijk buigen een subtiele kracht verborgen en wordt deze oefening in zenretraites ook dagelijks een aantal malen herhaald, waarin men zich een aantal malen met de knieën op de grond neerbuigt. De essentie van zo’n buiging wordt duidelijk aan de hand van een oud Japans verhaal.

Er was een samoerai (een Japans krijger) die op bezoek ging bij een zenmeester en uitleg vroeg over hel en hemel. De meester antwoordde: ‘Ik heb geen tijd voor mensen als jij.’ Ten diepste aangetast in zijn eer ontstak de samoerai in woede. Hij trok zijn zwaard en schreeuwde: ‘Voor deze onbeschaamdheid zou ik u kunnen vermoorden.’ ‘Kijk,’ zei de zenmeester bedaard, ‘dit is de hel.’ De samoerai kalmeerde, geraakt door de waarheid over zijn onbeheerste woede die de meester onder woorden bracht. Hij stak zijn zwaard weg, boog en dankte de meester voor zijn inzicht. Daarop sprak de zenmeester: ‘En dit is de hemel.’

In de Japanse zentraditie staat het buigen centraal. Als je fysiek buigt, buig je geestelijk ook. Daardoor geef je jezelf de mogelijkheid om los te komen van het ego. In de ruimte die er dan ontstaat, zal de ziel langzaamaan wat meer naar voren treden en openbloeien.

SHIKANTAZA

In weer een andere vorm van meditatie staat het pure waarnemen centraal. De betekenis van deze meditatievorm ligt enkel en alleen in het observeren. Het is wel belangrijk om tijdens het observeren met hart en ziel aanwezig te zijn in het nu, in het huidige moment. Daarin neemt het bewustzijn zichzelf waar. De kern hiervan is onszelf te oefenen in niet-reageren en in stilzitten, om ten slotte ‘te zitten als een berg’.

Op den duur zal het bewustzijn volkomen helder en waakzaam worden en zich aan niets binden. Alles wat in het denken of voelen opkomt, laat de beoefenaar aan zich voorbijtrekken door het te signaleren en weer te laten gaan, zonder erop te reageren of erover te oordelen. Het bewustzijn lijkt dan op een spiegel, die alles reflecteert maar zich met niets identificeert. In zen noemt men deze meditatievorm shikantaza, wat letterlijk ‘alleen maar zitten’ is. Shikantaza wordt daarom ook wel aangeduid als de methode zonder methode, waarbij het gaat om het zuivere zitten in het huidige moment. Dit betekent dat we onze geest gewaar zijn in een passief actieve houding, zoals een krododil in een rivier uiterst stil ligt en zeer waakzaam blijkt, wanneer een hinde een poot in het water steekt.