PAUL BOERSMA

DHAMMAPADA

Een metrische vertaling van de boeddhistische klassieker, met commentaar en themaregister

Eerste druk, november 2014

© Milinda Uitgevers bv 2014

Alle rechten voorbehouden

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

www.milinda-uitgevers.nl

Illustraties omslag en binnenwerk: © Arjan Ubert

Omslag en binnenwerk: Het vlakke land, Rotterdam

Drukwerk: Grafistar

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 5670 334 9

NUR 739 / 713 / 718

INLEIDING

Waarom?

Van de Dhammapada bestaan er in het Engels maar liefst vijftig vertalingen en in het Nederlands een stuk of vijf. Waarom dan een nieuwe vertaling van deze boeddhistische klassieker? Deze vraag heb ik mijzelf aanvankelijk niet gesteld: ik werd spelenderwijs het vertaalproces ingetrokken. Maar ze verdient wel een antwoord nu het resultaat van dit proces in druk verschijnt. En dit antwoord moet gezocht worden in het bijzondere karakter van de Dhammapada: een verzameling van gouden spreuken die het waard zijn goed tot zich door te laten dringen. Het betreft hier geen informatie die even snel opgenomen moet worden, geen feitenkennis, geen verzameling weetjes, maar een visie op mens en wereld die opbeurend en bevrijdend kan werken. Het goed tot zich door laten dringen van dingen kan men als kenmerk (en zelfs doel) van alle spiritualiteit opvatten, maar dit geldt in het bijzonder voor compacte, poëtische en diepgravende gezegden uit een traditionele cultuur. Welnu, bij dit tot zich door laten dringen heeft de eigen taal altijd een voorsprong ten opzichte van aangeleerde talen. Deze reikt altijd dieper, zoals bijvoorbeeld blijkt wanneer we boos of vermoeid zijn. Het eerste deel van het antwoord is dus dat dit een Nederlandse vertaling is. Het Nederlandse karakter is bewust in stand gehouden door zo weinig mogelijk woorden van vreemde herkomst in de verzen op te nemen. Een ander element dat een grondige opname van de stof ondersteunt, is ritme. Ritme is leven; ritme werkt ook op onbewust niveau. Het tweede deel van het antwoord is dat er in het Nederlands nog geen ritmische vertaling was. De voorliggende vertaling is niet alleen ritmisch, maar ook metrisch: ze handhaaft zo veel mogelijk het originele aantal lettergrepen en gebruikt als versvoet meestal de jambe (soms ook trochee). Het metrum ondersteunt niet alleen de opname maar ook het onthouden van de verzen. Dit was in het mondelinge tijdperk waarin de Dhammapada ontstond een noodzaak, en nu niet meer, maar waarom zou iemand die zijn leven in het teken van de spiritualiteit stelt, ook niet in de 21e eeuw enkele essentiële verzen uit zijn hoofd kunnen leren?

Hoe?

Aangezien ik geen Pali-expert ben, moest ik sterk leunen op bestaande vertalingen. Vier daarvan zijn bijzonder behulpzaam geweest. De vertaling van De Breet en Janssen, omdat ze van alle Nederlandse vertalingen het nauwst aansluit bij de oorspronkelijke tekst. De Engelse vertaling van eerwaarde Narada, omdat ze degelijk is en de traditie respecteert. De Engelse vertaling van K. Sarao, die tegelijk een gids is voor vertalers, omdat hier de structuur van de Pali-tekst wordt uitgelegd. En tot slot de Duitse vertaling van eerwaarde Nyanatiloka, omdat ze niet alleen in overeenstemming met de traditie, maar bovendien metrisch is en met verstand van spirituele nuances; helaas kwam ik pas laat met deze prachtige vertaling in aanraking.

Een woord van dank aan Gerolf T’Hooft is op zijn plaats, niet alleen omdat hij deze Duitse vertaling ter beschikking stelde, maar ook omdat hij mij aanspoorde een volledig metrische vertaling te vervaardigen, iets wat aanvankelijk een niet te verwezenlijken droom leek. Het bleek niet alleen doenlijk, maar leverde bovendien een spannend creatief proces op dat – zoals alle echt goede dingen – de beloning in zichzelf droeg.

Het merendeel van de Pali-verzen telt acht lettergrepen per regel. Het is in de vertaling bij de meeste verzen gelukt dit aantal te handhaven. Dat komt goed uit want verzen van vier regels van elk vier versvoeten hebben een bijzonder harmonisch effect. Soms bleken tien lettergrepen per regel in de Nederlandse taal noodzakelijk. Bij de verzen die in het origineel elf lettergrepen per regel telden, voelde ik mij niet gebonden de elf na te streven: zij kregen meestal tien lettergrepen per regel, zodat de jambe gehandhaafd kon blijven. In tegenstelling tot de vertaling van eerwaarde Nyanatiloka, die steeds hetzelfde aantal lettergrepen als het origineel nastreefde, kreeg het ritme prioriteit boven het aantal lettergrepen. De Duitse monnik nam dus op de koop toe dat sommige regels geen regelmatig ritme hebben; in de voorliggende vertaling is het ritme bijna vlekkeloos, maar het aantal lettergrepen soms iets anders dan oorspronkelijk.

Naast ritme waren leidende principes bij het vertalen: eenheid van gedachte en diepte van gedachte. Dit betekent dat in geval van twijfel de voorkeur werd gegeven aan een vertaling die eenheid van gedachte vertoont (bijvoorbeeld vers 184) of aan een vertaling die niet alleen een oppervlakkige maar ook een diepere betekenis uitdrukt (bijvoorbeeld de diepere betekenis van viveka, ‘afzondering’ in vers 205). Deze keus berust op de vooronderstelling dat deze eigenschappen, gezien de verheven afkomst der verzen, in het origineel aanwezig moeten zijn geweest. Dit blijft gelden als ooit bewezen zou worden dat de verzen in de traditie ten onrechte aan de Boeddha zijn toegeschreven. Nog een vertaalprincipe: in geval van twijfel heb ik zo veel mogelijk de letterlijke betekenis aangehouden. Liever dan voor een bepaalde interpretatie te kiezen, heb ik de verschillende interpretaties als mogelijkheden in de Nederlandse taal laten bestaan (bijvoorbeeld vers 417). Tot slot moet de maatstaf genoemd worden die in de overeenkomst met het klassieke commentaar bestaat. Deze vertaling onderscheidt zich van die van eerwaarde Nyanatiloka en eerwaarde Narada hierin, dat die overeenstemming wel een belangrijke, maar niet een absolute maatstaf was.

Het klassieke commentaar

Aan eerwaarde Nyanatiloka hebben we een vertaling van het klassieke commentaar te danken. Misschien moeten we niet alleen hem, maar ook de Engelsen dankbaar zijn, want tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden zij deze vreedzame monnik gevaarlijk omdat hij de Duitse nationaliteit had. Ze sloten hem op in een interneringskamp in India, waar hij zijn tijd uitmuntend heeft weten besteden. Dit commentaar is volgens de traditie een compilatie van Buddhaghosa uit de vijfde eeuw van onze jaartelling en is eeuwenlang gezaghebbend in het theravadaboeddhisme geweest. Telkens wanneer in het voorliggende boek over ‘het oude commentaar’ gesproken wordt, wordt dit klassieke werk bedoeld.

Dit commentaar legt veelvuldig verbanden met bekende boeddhistische begrippen en leerstellingen. Zonder die verbanden zou de tekst minder begrijpelijk zijn. Echter, men kan niet aan de indruk ontkomen dat wie de betekenis der verzen uitsluitend tot de aangedragen verbanden zou reduceren, de tekst tekortdoet. Er ligt dikwijls meer in de tekst dan door het aangegeven verband wordt gesuggereerd. Soms beperken de oude commentaren de inhoud van de verzen te zeer (bijvoorbeeld vers 261). Soms lijden ze aan oversystematisering (bijvoorbeeld vers 248). Ik heb in sommige gevallen met diep respect voor de traditie toch afstand genomen van het oude commentaar. De commentaren die door Buddhaghosa ruim achthonderd jaar na het overlijden van de Boeddha bijeen zijn gebracht, zijn overigens zeer heterogeen. Men behoeft hun niet alle hetzelfde gezag toe te kennen.

Esthetica

De verzen bezitten ontegenzeggelijk een zekere schoonheid. Maar juist het boeddhisme (ook de Dhammapada, bijvoorbeeld vers 47) waarschuwt voortdurend tegen de schoonheid van de dingen. Het boeddhisme heeft met het christendom gemeen dat het schoonheid vooral als verleiding ziet, niet als verschijningswijze van het Absolute: de aantrekkingskracht van het schone krijgt meer nadruk dan de metafysische betekenis ervan. Er wordt in de vroegboeddhistische geschriften vooral gewaarschuwd tegen de bekoringen van de vijf zintuigen, maar het denken, dat hier als zesde zintuig geldt, wordt van deze behandeling niet uitgesloten en daarmee onder andere de poëzie en de wiskunde. Niettegenstaande deze opvatting (die meer als een accent dan als een dogma moet worden beschouwd) is er toch fraaie boeddhistische kunst ontstaan en de Dhammapada is er een voorbeeld van. Niet iedere wanstaltige vorm is geschikt spirituele waarheden over te brengen. Een schone vorm kan de goede boodschap ondersteunen. Misschien geldt dat speciaal voor de hedendaagse westerse intellectueel, die tot overwaardering van rationaliteit en kritisch denken neigt en veel baat kan hebben bij een meer poëtische benadering waarbij ook andere menselijke vermogens worden aangesproken.

De Dhammapada wordt door de kenners gerangschikt onder de kavya-literatuur, een literair genre dat in India bloeide vanaf de zevende eeuw voor onze jaartelling. Maar ook zonder de details van deze lyrische hofdichtkunst te kennen, kan men begrijpen dat de Dhammapada veel meer doet dan alleen uitleggen of de werkelijkheid beschrijven. De verzen beogen rustig te maken (bijvoorbeeld 82 en 96), op te wekken tot energiek oefenen (bijvoorbeeld 168 en 313), verwondering te wekken (bijvoorbeeld 179 en 180), hogere vreugde te wekken (bijvoorbeeld 22 en 31) en te schokken door confrontatie met de eigen vergankelijkheid (bijvoorbeeld 41 en 149). Verder willen ze inspireren, een flitsend overzicht geven en natuurlijk waarschuwen en vermanen. Dit gebeurt zoals in elke poëzie in beeldrijke taal. De fraaie en treffende beelden zijn tot het vaste repertoire van de boeddhistische literatuur gaan behoren.

Tijdgeest

Dit boek is niet bestemd voor mensen die zich klakkeloos met de tijdgeest laten meevoeren. Toch lijkt het goed enkele kritische vragen die deze tijdgeest met zich meebrengt te beantwoorden. Per slot van rekening wordt iedereen er min of meer door beïnvloed. Allereerst is er de vraag naar de actualiteit. Kan een werk dat op zijn minst drieëntwintig eeuwen oud is van belang zijn voor de mens van nu? Jazeker, in de eerste plaats omdat elke religie tijdloze waarheid behelst, en in de tweede plaats omdat de categorieën waarmee de Dhammapada werkt universeel menselijk zijn. Overal ter wereld hebben mensen te maken met verdriet, plezier, boosheid, luiheid, zintuiglijkheid, lichaamsverval; overal ook met zelfbeheersing, vertrouwen, liefde, aandacht. Enkele beelden zijn misschien verouderd (zoals die van koningswagens en olifanten), maar de meeste zijn nog goed invoelbaar. Maar is de monnikenspiritualiteit van het vroege boeddhisme nog wel van waarde voor de moderne mens? Ja, want spiritualiteit houdt in afstand nemen van materiële dingen, zo niet op fysieke wijze dan toch in de geest. Ook bij een leven zonder uiterlijke ascese blijft innerlijke ascese noodzakelijk. Dat de spiritualiteit van het vroege boeddhisme nog volop leeft, blijkt uit de ruime verspreiding in het Westen van het lekenboeddhisme, dat op de vipassanameditatie is gebaseerd.

Betreft het niet een verzameling moralistische verzen waaraan de moderne mens geen behoefte meer heeft? Hier is het goed op te merken dat het woord ‘moralistisch’ bij veel hedendaagse mensen een te ruime betekenis heeft gekregen. Zij noemen ‘moralistisch’: alles wat hun onaangenaam belerend voorkomt, of zelfs: alles wat hun belerend of leerzaam voorkomt, omdat zij dat per definitie onaangenaam vinden. Dat velen vinden dat anderen hun niets te leren hebben, is inderdaad een euvel van onze tijd. Daartegenover kan een vruchtbaarder begrip van moralisme gesteld worden: moralisme treedt op indien de moraal losgemaakt wordt van de context van spirituele ontwikkeling en bijvoorbeeld wordt gebruikt om andere mensen te manipuleren. Het ouderwetse vermanen waar de moderne mens zo’n hekel aan heeft, behoeft niet veroordeeld te worden wanneer het binnen de context van het spirituele pad geschiedt. Voorwaarde is dat het heil van de toegesproken persoon vooropstaat en dat de vermaning plaatsvindt met respect voor de situatie en de mogelijkheden van deze persoon. Als zulke vermaningen op schrift gesteld worden en dan in schrift alsnog bij onwilligen door de keel geduwd worden, dan is dat de verantwoordelijkheid van de duwer, niet van de oorspronkelijke spreker of schrijver.

Men kan het begrip ‘moralisme’ ook met enig recht definiëren als van toepassing op mensen die de woorden goed en kwaad op een perverse manier gebruiken en alles wat aangenaam is per definitie slecht noemen. Deze vorm van moralisme, die in Nederland aangetroffen wordt bij bepaalde protestantse milieus, is in de Dhammapada afwezig. Het aangename is niet slecht, maar er bestaat wel een dieper geluk
dan dat.

Themaregister, commentaar en vertaalnoten

De Dhammapada is oorspronkelijk een spirituele leidraad voor monniken, maar heeft later ook voor lekenboeddhisten zijn waarde bewezen, zelfs voor waarheidszoekers van alle gezindten. De verzameling spreuken heeft – wellicht door haar aantrekkelijke vorm – door de eeuwen heen ook steeds gediend als kennismaking met het boeddhisme. Ook nu zullen er lezers zijn die het boek met deze intentie ter hand nemen. Met al deze categorieën lezers is rekening gehouden bij het opstellen van de commentaren en van het themaregister. Dit laatste fungeert als een voorportaal tot de verzen, in die zin dat men hier een interessant thema kan uitzoeken, er een korte uitleg bij kan vinden en vervolgens de nummers van alle bijbehorende verzen. De termen die in het boeddhisme meer betekenis hebben dan in het gewone Nederlands, zijn in de verzen van een asterisk (*) voorzien en kunnen in het register worden teruggevonden. Een volledige inleiding in het boeddhisme kan dit register natuurlijk niet bieden, maar de geïnteresseerde buitenstaander wordt een eind op weg geholpen.

Omdat ook aanhangers van andere religies interesse voor het boeddhisme hebben, worden zo nu en dan parallellen tussen de religies aangestipt. Ik ben ervan overtuigd dat de wereldreligies in hun diepste – esoterische – kern elkaar raken en sta welwillend tegenover niet-boeddhistische religies. De eenheid moet echter niet gezocht te worden in de vormen: de leerstellingen, rituelen en symbolen. Het thema van de innerlijke eenheid van de religies – de Sophia Perennis – speelt in mijn gedachten een voorname rol, maar moet hier verder onbesproken blijven. De anders-gelovige krijgt in de Dhammapada niet alleen een inkijkje in de gedachtewereld van het boeddhisme, maar ook in de spiritualiteit ervan: de oefenweg naar Nirwana.

In de commentaren op de verzen wordt het oude commentaar van Buddhaghosa vaak genoemd. Het verdient deze vermeldingen wegens inhoud en historie, maar eerder is al duidelijk gemaakt dat deze uitspraken niet als het laatste woord over het vers beschouwd hoeven te worden. Het vers heeft meer te zeggen. Ik heb dan ook op vele plaatsen mijn eigen verheldering vermeld. Er blijven veel verzen zonder commentaar. Laat men daaruit niet de conclusie trekken dat deze verzen minder belangrijk zijn, maar dat zij uit zichzelf welsprekend genoeg zijn.

Commentaar en themaregister dienen om de lezer te helpen bij het begrijpen van de tekst. Dat geldt niet voor de vertaalnoten. Deze vormen een soort verantwoording van de vertaling en zijn dus gericht tot de kenners. Per slot van rekening ben ik geen Pali-expert, en dan is het goed dat ik mijn vertaalkeuzes expliciet maak.

Dankbaar

Ik ben Milinda Uitgevers erkentelijk dat zij in moeilijke tijden dit boek willen uitgeven waardoor de inhoud voor een ruimer publiek beschikbaar is. Ook ben ik Arjan Ubert erkentelijk voor zijn enthousiasme en vakmanschap bij het vervaardigen van de illustraties. In verband met de inhoud van dit boek gaat mijn dankbaarheid in de eerste plaats uit naar mijn eerste meditatieleraar, eerwaarde Mettavihari, maar zij strekt zich nadrukkelijk uit tot al de naamlozen die de Dhamma levend hebben gehouden.

In het algemeen ben ik dankbaar dat ik dit vertaalwerk heb mogen doen; het heeft mijn leven verrijkt. Ik ben mij ervan bewust dat het resultaat verre van volmaakt is, ook al heb ik door onvoorziene omstandigheden ruimschoots de tijd gekregen verbeteringen aan te brengen. Vergankelijkheid en onvolmaaktheid horen nu eenmaal bij elkaar. Als het werk een klein lichtpuntje wordt voor Nederlandstaligen die op zoek zijn naar hun spirituele bestemming, dan zal mij dat nogmaals dankbaar stemmen.

De Dhammapadaverzen

Vers 11-12

1. TWEELINGVERZEN

1. De geest gaat alle dingen voor,
Ze zijn door hem beheerst, gemaakt.
Als met verdorven geest men spreekt,
Als met verdorven geest men doet,
Dan komt hem lijden achterna,
Zoals het wiel de ossenhoef.

2. De geest gaat alle dingen voor,
Ze zijn door hem beheerst, gemaakt.
Als met een reine geest men spreekt,
Als met een reine geest men doet,
Dan komt hem vreugde achterna,
Zoals de schaduw die niet wijkt.

Commentaar vers 1 en 2: Twee treffende beeldspraken. Het lijden wordt moeizaam meegetrokken: als het wagenwiel in de modder; het geluk is lichter dan een veertje: als een schaduw. In deze twee verzen wordt het principe van karma uitgesproken. Zie Karma. Volgens de overlevering gebruikte de Boeddha vers 1 om uit te leggen dat een arahat weliswaar geen kwaad meer doet, maar wel de gevolgen van een onheilzame daad uit het verleden ondervindt. Over wat precies met de ‘dingen’ bedoeld wordt, lopen de meningen ver uiteen. Ze zijn in het verleden opgevat als de gebeurtenissen die iemand overkomen, als de verschijnselen inclusief de fysieke wereld, zelfs als geestelijke verschijnselen of toestanden. De zinsnede ‘Ze (de dingen) zijn door de geest gemaakt’ is voer voor filosofen. Een zekere mate van idealisme (in filosofische zin: de geest produceert de materiële wereld) lijkt geïmpliceerd, al is het maar in deze afgezwakte vorm: ‘Ieder mens schept zijn eigen wereld, waarin hem dingen overkomen in overeenstemming met zijn visie op de werkelijkheid’ (de uitleg van De Breet & Janssen).

3. Geslagen heeft hij mij, beschimpt!
Bestolen heeft hij mij, gevloerd!
Wie die gedachten voedsel geeft:
In hem komt nooit de haat tot rust.

4. Geslagen heeft hij mij, beschimpt!
Bestolen heeft hij mij, gevloerd!
Wie die gedachten niet meer voedt:
In hem komt wel de haat tot rust.

5. Voorwaar, nog nooit op deze aard’
Werd haat door haat tot rust gebracht.
Gestild wordt haat door ’t tegendeel.
Zo luidt de wet die eeuwig geldt.

6. De and’ren echter zien niet in,
Dat men zich hier bedwingen moet.
Maar wie het juiste *inzicht heeft,
Bij hem komt elk geschil tot rust.

Commentaar: Regel 1: De anderen, dat wil zeggen zij die niet tot de wijzen behoren.

7. Wie leeft gericht op aangenaams,
De zinnen onbedwongen laat,
Geen juiste maat bij ’t eten kent,
Die sloom en zonder wilskracht is:
Ja, *Mara rukt hem met zich mee
Zoals de wind een zwakke boom.

Commentaar: Regel 5: Mara is de verpersoonlijking van alle kwaad en verleiding. Zie Mara.

8. Wie onplezierigs goed beschouwt,
De zinnen in bedwang wel houdt,
De juiste maat bij ’t eten kent,
Vol wilskracht en *vertrouwen is:
Ja, *Mara krijgt hem niet omver
Zomin de wind een zware rots.

Commentaar: Regel 1 kan op drie manieren worden uitgelegd, die alle hun verdienste hebben: 1) als meditatie (in de zin van overweging) op de onzuiverheden van het lichaam (de klassieke interpretatie); 2) als het overwegen van de onaangename kanten van het bestaan; 3) als de meditatie (in de zin van gewaar zijn) op de onaangename gevoelstonen, die vrijmaakt van conditionering (de vedananupassana van de vipassanameditatie). Deze laatste is tegelijk de meest letterlijke, de meest diepe en de meest effectieve betekenis.

9. Wie lang niet vrij van smetten is,
En wel zich hult in monnikspij,
Van waarheid, zelfbeheersing ver:
Het gele kleed verdient hij niet.

10. Wie smetten uit zich heeft gespuwd,
In deugd standvastig is geraakt,
Met waarheid, zelfbeheersing ook:
Het gele kleed verdient hij wel.

Commentaar: Vers 9 en 10: De monnikspijen waren geel. In het Pali is er een woordenspel: kasava betekent ‘smet’ ‘bezoedeling’ en kasava betekent ‘geel geverfd’. Het oude commentaar gaat wel erg ver door te stellen dat het in vers 10 over de volledig verlichte gaat. Men hoeft niet verlicht te zijn om het monnikskleed te verdienen. Het wordt juist aangetrokken om op termijn verlicht te worden.

11. Wie onbelangrijks wel belangrijk acht,
Wat van belang is onbelangrijk acht:
Wat echt belangrijk is bereikt hij niet,
Doordat hij zich met slecht’ intenties voedt.

12. Wie van belang weet wat belangrijk is,
En onbelangrijks onbelangrijk weet:
Wat echt belangrijk is bereikt hij wel,
Doordat hij zich met goed’ intenties voedt.

Commentaar: De twee laatste verzen roepen op tot reflectie op onze prioriteiten. Als voorbeeld van onbelangrijk geeft het oude commentaar de materiële hulpmiddelen. Als voorbeeld van belangrijk de moraliteit en de juiste opvattingen. De verzen benadrukken het verband tussen de juiste zienswijze en de juiste intentie, de twee eerste onderdelen van het Achtvoudige Pad (zie Pad). Wie een materialistisch wereldbeeld heeft, zal niet het belangrijkste in het leven – de bestemming van de mens – bereiken.

13. Zoals de regen binnendringt
In huizen met een gammel dak,
Zo dringt de lust ook makk’lijk door
Tot in de slecht verzorgde geest.

14. Zoals de regen buiten blijft
In huizen met een stevig dak,
Zo dringt de lust ook nimmer door
Tot in de goed verzorgde geest.

Commentaar: In regel 3 van beide verzen gaat het over raga, dat lust of hartstocht is: niet alleen seksuele lust, maar ook kooplust, drankzucht, hebzucht, enzovoort.

15. Hij treurt alhier en in ’t hiernamaals ook,
Wie kwaad doet, treurt in beide werelden.
Hij treurt, en voelt zich depressief, als hij
De vuilheid van zijn eigen daad beseft.

16. Hij ’s blij alhier en in ’t hiernamaals ook.
Wie goed doet is in beide oorden blij.
Hij voelt zich blij en opgetild, als hij
De zuiverheid van d’ eigen daad beseft.

17. Hij lijdt alhier en in ’t hiernamaals ook,
Wie kwaad doet, lijdt in beide werelden.
Hij lijdt al denkend: ik heb kwaad gedaan,
Hij lijdt, herboren in een droeve staat.

18. Hij ’s blij alhier en in ’t hiernamaals ook.
Wie goed doet is in beide oorden blij.
Hij ’s blij al denkend: ik heb goed gedaan.
Hij ’s blij, herboren in een fijne staat.

19. Al draagt hij nog zoveel gewijde teksten voor,
Als iemand, *achteloos, zich niet ernaar gedraagt,
Dan deelt hij niet in d’ opbrengst van het monnikschap,
Als herder die de koeien van een ander telt.

Commentaar: Een herder brengt aan het einde van de dag de koeien terug naar de eigenaar en telt dan de dieren, maar deelt niet in de producten van de koe zoals melk en boter.

20. Al draagt hij weinig heil’ge teksten voor,
Indien hij werk’lijk naar de *Dhamma leeft,
*Begeerte, waan en afkeer overwon,
En waarlijk *inzicht heeft, de geest bevrijd,
Niet hechtend meer aan hier of na de dood:
Dan deelt hij wel in d’ opbrengst van het monnikschap.

Vers 32