Franciscaans leiderschap in organisaties

Kracht van

Brigitte van Baren

Eerste druk, juni 2014

© Milinda Uitgevers B.V., Rotterdam 2014

Asoka is een imprint van Milinda Uitgevers

Alle Nederlandse rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Deze uitgave is een bewerkte versie van het eerder verschenen boek Kracht van compassie, Ten Have, 2009

Redactie: Auke de Jong

Boekverzorging: Het vlakke land

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN (ebook) 978 90 5670 343 1

NUR 739

Voorwoord

Voor u ligt een geschenk. Het heet Franciscaans leiderschap in organisaties: Kracht van compassie. Het is geschreven door Brigitte van Baren, die in 1992 Inner Sense oprichtte en ons verblijdde met een reeks publicaties, met name over innerlijke bewustzijnsontwikkeling met het oog op volwaardig leiderschap. De ondertitel Kracht van compassie is bewust gekozen, aangezien compassionate leadership niet ‘zacht’ is, maar uiterst doeltreffend. Om dat te bereiken zal men wel eerst naar de binnenkant moeten. Lees dus geduldig en aandachtig.

Zenleraar Brigitte van Baren voert ons terug in de tijd, naar het leven van Franciscus, en brengt ons daarmee juist vooruit, naar een beter leiderschap. Terecht stelt Leonardo Boff in dit boek: ‘Momenteel beleven we een crisis van het instrumenteel-analytische denken. Dat heeft een wereld gecreëerd die maakbaar en beheersbaar is, maar waarbij we de grote traditie van de mensheid om de aarde als Magna Mater te ervaren, zijn kwijtgeraakt.’ Natuurlijk moeten we in onze postseculiere samenleving de mooie vruchten van de Verlichting – het te boven komen van de duistere kanten van de middeleeuwen en van een wereld waarin de rede geen ruimte en het individu geen vrijheid kreeg – niet opgeven. Wel moeten we de compassie herontdekken als datgene wat werkelijk telt.

In haar pleidooi voor compassie staat Brigitte van Baren niet alleen. Vanuit de christelijke traditie roept Karen Armstrong, in lijn met het Handvest van de Aarde, op tot een Charter of Compassion. Vanuit de boeddhistische traditie gaat het de Dalai Lama evenzeer om compassie. Hij maakt daarmee diepe indruk, tot ergernis van enkele machtshebbers.

Voor haar boek vroeg Brigitte van Baren drie eigentijdse ‘kompanen‘ om medewerking. Leonardo Boff gaf gestalte aan de Verlichting voorbij bevrijdingstheologie. Hij tartte de macht en kreeg in 1985 door het Vaticaan een spreek- en publicatieverbod opgelegd. Hij schreef echter meer dan tachtig boeken over theologie, ethiek, spiritualiteit en ecologie, en was direct betrokken bij het Handvest van de Aarde.

Tex Gunning is een man van de wereld, die ons uitdaagt met zijn pleidooi voor zorgzaam leiderschap. Hij geneert zich niet voor zijn bewondering voor Dadi Janki, een hoogbejaarde vrouwelijke yogi die leiding geeft aan Brahma Kumaris. Met zijn compassie toont Gunning zich een effectief leider, door juist het positieve in zijn medewerkers naar boven te halen. Wellicht zal hij de moderne mens choqueren met zijn woorden: ‘Voor mij drukt God zich uit in datgene wat van oorsprong goed is. God is het scheppende oorspronkelijke principe dat zich uitdrukt in de vorm van liefde, compassie, natuur en eenvoud.’

De derde die medewerking verleende ben ik, een man die eind zestiger jaren in het toen sterk vervuilende Rotterdam, als vader van jonge kinderen, zijn wake-up call kreeg. Dat resulteerde uiteindelijk in de formulering van het Handvest van de Aarde.

Om vooruitgang te boeken zullen we moeten erkennen dat we te midden van een schitterende verscheidenheid aan culturen en levensovertuigingen één menselijke familie vormen, één aardse gemeenschap met één gemeenschappelijke bestemming. Daarom zeg ik: laat onze tijd de geschiedenis ingaan als het tijdperk van de omslag naar nieuwe eerbied voor het leven, vastbeslotenheid tot realisatie van duurzaamheid, intensivering van de strijd voor rechtvaardigheid en vrede, en een vreugdevolle viering van het leven. Het no-nonsense leiderschap heeft zijn verdiensten, maar het zou krachtiger en effectiever zijn als er ook aandacht is voor inner sense, onze innerlijke bewustzijnsontwikkeling.

Juist daarom is Franciscaans leiderschap in organisaties een prachtig geschenk.

— Ruud Lubbers

Inleiding

In 2009 werd Franciscaans leiderschap in organisaties voor het eerst uitgegeven. Inmiddels zijn we vijf jaar verder en is het hoog tijd voor een herziene uitgave, helemaal nu de nieuwe paus voor de naam Franciscus heeft gekozen.

De afgelopen vijfendertig jaar heeft Franciscus van Assisi een belangrijke rol in mijn leven gespeeld. De compassie waarmee hij zijn broeders en vele anderen leidde, heeft me altijd diep geraakt en vormde de inspiratiebron voor dit boek. Het leven van Franciscus kenmerkt zich door eenvoud, verbondenheid met de natuur en menselijk mededogen. Dat vormde voor mij de aanleiding om zelf anders te leren omgaan met de natuur en de mensen in mijn omgeving. De verstilling die voor Franciscus zo belangrijk was, is een dimensie die een essentieel onderdeel vormt van mijn persoonlijke leven. Als teambegeleider heb ik contact met leidinggevenden uit het bedrijfsleven en juist hen wil ik kennis laten maken met het invoelende en natuurlijke franciscaanse leiderschap van eeuwen geleden.

Sinds de Verlichting waarderen we onze medemens vooral op zijn intellect, zijn geld en zijn maatschappelijke status. We kijken onvoldoende of iemand wel vanuit een goede intentie handelt en echt iets wil bijdragen aan de samenleving. We hanteren nog steeds het kortetermijndenken, terwijl een andere belangenafweging, gebaseerd op natuur en milieu, steeds noodzakelijker wordt.

Nu we wereldwijd te kampen hebben met de gevolgen van de opwarming van de aarde en ook het politieke klimaat verandert, wordt het tijd dat we onszelf een aantal wezenlijke vragen stellen over de manier waarop we onze samenleving hebben georganiseerd. Macht en beheersing lijken niet meer de geëigende leiderschapskwaliteiten. We leven immers in een wereld waarin iedereen steeds mondiger wordt en vele aspecten van het leven zich niet laten beheersen. Andersoortige leiderschapskwaliteiten, die steunen op zachte waarden als zelfinzicht en invoelingsvermogen, zijn wellicht nuttiger nu we moeten inspelen op onverwachte ontwikkelingen. Deze waarden vinden we terug bij een mysticus als Franciscus. Dit boek gaat dus niet zozeer over zijn persoonlijke leven, maar vooral over de kernwaarden van zijn leiderschap en hoe die ons kunnen inspireren om zelf een nieuwe leiderschapsvorm te ontwikkelen.

De waarden van Franciscus worden in dit boek bekeken vanuit verschillende perspectieven. Als zenleraar besteed ik aandacht aan de overeenkomsten tussen Franciscus en zen. Deze verbind ik vervolgens met de belevingswerelden van Dag Hammarskjöld en Jef Boeckmans. Daarnaast geven drie vooraanstaande leiders, Ruud Lubbers, Tex Gunning en Leonardo Boff, hun visie op dienstbaar en compassievol leiderschap. Tot slot heeft dit boek aandacht voor het vernieuwende leiderschap van paus Franciscus.

De franciscaanse kernwaarden zijn universeel en menselijk, zo zal in dit boek blijken. Daarom hoop ik ook dat Franciscus ons kan aanzetten tot een zachtaardiger vorm van leidinggeven, waarbij we als leidinggevenden bereid zijn ons invoelend en dienstbaar op te stellen. We zouden doeltreffender kunnen optreden als we ons realiseren dat de allereerste signalen van naderende veranderingen alleen gevoelsmatig waarneembaar zijn. Ik hoop dat mijn boek bijdraagt aan het inzicht dat leidinggeven vanuit zachte waarden krachtig en effectief kan zijn, omdat het op termijn goed is voor onszelf, voor onze medewerkers, onze onderneming, de natuur, het milieu en de samenleving als geheel.

Feitelijk was Franciscus eeuwen geleden de eerste die leefde volgens de principes van het Earth Charter.1 Ik wil mijn boek dan ook opdragen aan dit handvest omdat voor mij daarin de franciscaanse waarden in een moderne versie zijn vervat. Een van de pijlers van Earth Charter is het bereiken van vrede. En vrede wordt gecreëerd door de juiste relatie met jezelf en met anderen aan te gaan.

1 Het Handvest van de Aarde of Earth Charter is een verklaring omtrent een aantal ethische principes die noodzakelijk zijn om een rechtvaardige, duurzame en vreedzame samenleving te realiseren. Het document wordt gesteund door UNESCO, de VN-organisatie voor educatie en cultuur, en door IUCN (International Union for Conservation of Nature). Zie ook www.earthcharter.nl en bijlage 2 van dit boek.

Dankbetuiging

Graag wil ik een aantal mensen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek speciaal bedanken. Dat zijn allereerst Ruud Lubbers, Tex Gunning en Jef Boeckmans, die bereid waren mijn vele vragen op heel persoonlijke wijze te beantwoorden. Dit heeft geleid tot nieuwe en verrassende gezichtspunten die het boek een belangrijke meerwaarde geven. Ook gaat mijn speciale dank uit naar de Braziliaanse franciscaan en bevrijdingstheoloog Leonardo Boff, die een zijn zeer genuanceerde bijdrage aan dit boek levert. Verder dank ik Marian de Heus. Zij heeft met haar positief kritische feedback en professionele toewijding bijgedragen aan de kwaliteit van de tekst. En ik wil Maarten, mijn man, bedanken voor de ruimte die hij me steeds weer gunt om mijn werk op deze wijze gestalte te geven. Ten slotte dank ik bij voorbaat iedere lezer die een stap in de richting van het franciscaans leiderschap wil zetten.

1

Franciscus van Assisi vanuit historisch perspectief

Zoals de zon zich al eeuwen in het water spiegelt, zo licht ook de gestalte van Franciscus na lange tijd nog steeds voor ons op. De passie en vurige kracht waarmee hij naleefde waar hij voor stond, hebben negen eeuwen overbrugd. Nog steeds wordt Assisi door honderdduizenden mensen bezocht. Met bussen vol komen de bedevaartgangers naar het graf van Il Poverello, de eenvoudige en nederige monnik, alsof er zojuist een koning is gestorven. Waarom weet deze man ons nog steeds tot diep in ons hart te raken? Wat herkennen al deze mensen in Franciscus?

Misschien inspireert hij nog steeds omdat hij iets oorspronkelijks in ons doet oplichten van datgene wat we ten diepste zijn. Vanuit een diep zielsverlangen zocht en vond hij zijn persoonlijke zingeving: het dienen van zijn medemens en elk ander levend wezen. De zachtaardige meevoelendheid en gedrevenheid waarmee hij zoveel mensen leidde, vormen het fundament van een levende kracht die juist nu actueel en noodzakelijk is. Onze wereld raakt internationaal steeds meer vervlochten. Medemenselijkheid en dienstbaarheid zijn belangrijke voorwaarden om als wereldgemeenschap te kunnen functioneren.

Bij Franciscus komt deze dienende houding pas tot uitdrukking als hij enkele ingrijpende gebeurtenissen heeft meegemaakt. Om meer zicht te krijgen op zijn innerlijke ontwikkeling, belicht ik eerst een aantal van deze cruciale belevenissen. Vervolgens kijk ik naar de kenmerkende aspecten van zijn leiderschap en zijn missie.

ZIJN PERSOONLIJKE ONTWIKKELING

Franciscus leeft in een overgangstijd. De samenleving is nog grotendeels agrarisch gericht. Mensen wonen op een vaste plek, dicht bij het land dat ze bewerken. Tegelijkertijd ontstaan er ook al wat kleinere en grotere steden, onder andere het stadje Assisi. Daar wordt Franciscus in 1181 of 1182 geboren, als zoon van de lakenkoopman Petrus Bernardone. Bij de geboorte van het kind is zijn vader voor zaken in Frankrijk. Dus is zijn moeder degene die hem een naam geeft, Johannes. Wanneer Bernardone terugkomt van zijn reis neemt hij daar echter geen genoegen mee en verandert de naam in Francesco.

Bernardone is een welvarend zakenman en daardoor kan zijn zoon opgroeien in voor die tijd luxueuze omstandigheden. Terwijl het grootste deel van het volk in armoede leeft, heeft Franciscus een zorgeloze jeugd.

Als jongeling leidt hij een uitbundig leven. Hij lijkt van nature het leiderschap aan te trekken, want zijn vrienden kiezen hem vaak als hun aanvoerder. De jonge Franciscus is niet alleen sociaal, maar ook romantisch van aard. Hij houdt erg van zingen en beschouwt zichzelf het liefst als een soort troubadour. Gedurende zijn jonge jaren komt hij tot de conclusie dat hij later niet de zaak van zijn vader wil overnemen. Hij droomt ervan om ridder te worden en op zekere dag besluit hij zich aan te melden voor de strijd tegen de stad Perugia, als eerste stap op weg naar het ridderschap. In die oorlog wordt hij echter vrij snel gevangengenomen en samen met anderen opgesloten. Hij raakt ernstig ziek tijdens zijn gevangenschap en zijn vader weet hem pas na een jaar vrij te kopen. Ook daarna houdt zijn ziekte Franciscus nog lange tijd aan bed gekluisterd.

DE OMMEKEER

Door zijn ziekte is hij niet alleen gedwongen om lichamelijk rust te nemen. Het lange stilliggen brengt ook een innerlijk proces op gang. Hij komt tot het ontluisterende inzicht dat zijn leven tot nu toe leeg en zinloos is geweest. Dat besef grijpt hem diep aan en brengt hem ertoe op zoek te gaan naar zingeving in zijn bestaan.

De verstilling die door zijn ziekbed is opgeroepen, zal hem zijn hele leven bijblijven. Hij doet nog wel een poging om het ridderschap te bereiken, maar keert al snel terug naar huis. Hij pakt de draad van het gewone leven weer op en organiseert een feestavond voor zijn vrienden. Na afloop verlaten Franciscus en zijn kameraden het huis om samen zingend door de stad te trekken, maar dit keer zingt hij niet mee. In gepeins verzonken loopt hij langzaam achter hen aan. Plotseling wordt hij bevangen door iets dat oneindig groots is. Het is alsof de muren van zijn ik even wegvallen en daarin ervaart hij een grenzeloze eenheid. Voor hem betekent deze ingrijpende zielservaring een nieuwe weg die hij moet inslaan. De richting ervan moet hij echter nog ontdekken.

Franciscus begint zich steeds meer terug te trekken uit het sociale leven. Door zijn innerlijke ervaringen die hem soms weer overweldigen, wordt hij steeds stiller. Op straat geeft hij iedere arme die hij tegenkomt het geld dat hij bij zich heeft. Zijn gebeden worden intenser. Alsof zijn leven ervan afhangt, vraagt hij God om hem de weg te wijzen. Steeds dieper dringt het tot hem door hoezeer hij heeft toegegeven aan de genoegens van ijdelheid, rijkdom en ambitie. Hij heeft het gevoel een tegenbeweging te moeten maken door iets te doen wat hem radicaal op een nieuw spoor zal brengen. Vanaf zijn vroege kinderjaren heeft Franciscus een hevige afkeer van melaatsen. Maar als hij op een dag in de omgeving van Assisi ronddwaalt en een melaatse tegenkomt, overwint hij plotseling zijn afschuw en kust de hand van deze man. De impulsieve daad veroorzaakt een diepe gevoelsverandering. Na die dag gaat hij regelmatig naar de melaatsen toe en verzorgt hun wonden. Door die kus, zoals hij zelf verklaart, heeft alles wat hij vroeger bitter vond zich tot het zoete getransformeerd.

DE GEROEPENE

In die tijd zwerft hij vaak door de heuvels rondom Assisi. Op een dag komt hij bij het kerkje van Sint-Damianus, dat in slechte staat verkeert. Hij gaat naar binnen om te bidden en tijdens zijn gebed hoort hij een stem, alsof die van het kruisbeeld komt. De stem vraagt hem om de kerk weer op te bouwen. Franciscus is verbijsterd over deze boodschap, maar voelt ook dat hij daartoe met hart en ziel bereid is. Hij geeft zich over aan dit project en begint alle benodigdheden voor de restauratie van het kerkje bijeen te brengen.

Zijn naasten en zijn stadsgenoten zien dat Franciscus volkomen anders in het leven staat; zij ervaren hem als een zonderling. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de mensen in Assisi beginnen te roddelen over zijn afwijkende gedrag. Uiteindelijk bereikt het geklets ook zijn vader, die woedend op zoek gaat naar Franciscus. Hij sleept zijn zoon mee naar huis en sluit hem op in een donker vertrek om hem tot rede te brengen. Maar Franciscus is onverzettelijk. Als vader Bernardone voor zaken enige tijd van huis is, blijven moeder en zoon alleen achter. Uiteindelijk laat zij haar zoon vertrekken. Bij terugkomst begrijpt zijn vader dat hij er weinig tegenin kan brengen. In aanwezigheid van de bisschop eist hij dat Franciscus afstand doet van zijn rechten en bezittingen. Ten overstaan van de bisschop en de menigte die zich verzameld heeft, trekt Franciscus spontaan zijn kleren uit en geeft ze terug aan zijn vader. Zo staat hij daar, geheel naakt en bezitloos, voor de ogen van zijn stadsgenoten. De bisschop heeft ontzag voor de radicale daad van Franciscus en slaat beschermend zijn bisschopsmantel om hem heen.

Franciscus heeft nu niet alleen de band met het materiële losgelaten, maar ook de band met zijn ouders. Juist daardoor wordt hij werkelijk een vrij mens en begint zijn nieuwe leven, waarin hij de eenvoud volledig kan toelaten. Hij heeft niets meer en zal moeten werken of bedelen voor alles wat hij nodig heeft voor zichzelf of zijn herstelwerkzaamheden.

Als het kerkje van Sint-Damianus eindelijk klaar is, besluit hij ook de vervallen kapel van Portiuncula te herstellen, vlak buiten Assisi. Na voltooiing daarvan hoort hij tijdens de mis hoe de priester een specifiek gedeelte van het evangelie voorleest: ‘Ga heen en predik het evangelie. Genees de zieken en reinig de melaatsen. Ge hebt het om niet ontvangen, geef het om niet.’ Deze woorden treffen Franciscus als een persoonlijke, door God gegeven opdracht. Hij besluit deze aanwijzing direct te volgen en gaat naar de stad om recht uit het hart Gods boodschap te prediken. De mensen die hem horen spreken, blijven wat aarzelend staan en steken de draak met hem. Het was in die dagen heel ongebruikelijk dat het evangelie zomaar door een leek op straat werd verkondigd. Maar Franciscus blijkt het goed te kunnen. Mensen hangen aan zijn lippen en tot in de verre omgeving beginnen zij naar zijn komst uit te zien.

DE GEMEENSCHAP VAN MINDERBROEDERS

Al snel nadat hij in het openbaar over het evangelie begint te spreken, willen enkele rijke mannen van aanzien hem volgen. Samen met Franciscus raadplegen ze het evangelieboek en driemaal valt het open bij het gebod om alle bezit aan de armen te geven. Dat doen ze ook en bij de kapel van Portiuncula bouwen ze vervolgens een hutje dat hun vaste verblijfplaats wordt. Er sluiten zich nog een aantal mannen bij de groep aan en al snel zijn ze met twaalf broeders. Het zullen er op den duur nog veel meer worden. Overdag trekken de broeders twee aan twee naar dorpen en steden om daar te bedelen. ’s Nachts richten ze zich op contemplatie en persoonlijke inkeer.

Om het leven binnen de gemeenschap vorm te geven stelt Franciscus enkele richtlijnen op. Volgens zijn zienswijze gaat het gevoel boven het rationele denken. Inzicht en wijsheid verkrijgt een mens door middel van de doorleefde ervaring, aldus Franciscus. Hij waarschuwt zijn broeders voor de eenzijdigheid van intellectuele kennis.

Franciscus zegt zijn volgelingen dat zij vanuit broederlijke betrokkenheid met elkaar verbonden zijn. Zij moeten elkaar zoveel mogelijk ondersteunen. Niemand is meer dan de ander. Integendeel zelfs, ieder is dienstbaar aan de ander op basis van gelijkwaardigheid en respect.

Hoewel Franciscus bijzonder streng is als het om hemzelf gaat, is hij doorgaans mild tegenover zijn medebroeders. Bekend is zijn menslievende reactie op een broeder die het vasten niet langer kan volhouden. Door zelf ook zijn vastenperiode af te breken en samen met die ander te eten, hoeft zijn broeder niet meer te lijden en zich ook niet schuldig te voelen. Voor zichzelf wil hij ascetisme en discipline om zijn persoonlijkheid tot ontwikkeling te brengen; maar voor zijn broeders is hij milder en raadt hij aan om goed voor hun lichaam te zorgen.

RADICAAL EN MILD

Kenmerkend voor Franciscus is zijn radicale levenshouding. Franciscus heeft het idee dat hij voorheen een nogal zondig leven heeft geleid en wil voor zichzelf een daad stellen. Hij omarmt armoede en bezitloosheid volledig en is sterk ascetisch als het om de verzorging van zijn lichaam gaat. Hij strooit bijvoorbeeld as over zijn eten, omdat hij niet van de smaak wil genieten. Hij put zichzelf uit door nachten achtereen te bidden.

Een vergelijkbare ascetische levensstijl komen we tegen bij mystici als Johannes van het Kruis en Teresa van Avila. Maar we zien een ascetische levensfase ook terug in bij de innerlijke ontwikkelingsweg van Boeddha Shakyamuni. Ook hij kent een stadium waarin hij kiest voor lange perioden van vasten en wakker blijven. Blijkbaar heeft zo’n fase van extremen een bepaalde betekenis voor de persoonlijke ontwikkeling van een mysticus in wording.

De vraag is echter of een dergelijke radicale houding de aangewezen manier is om de ultieme werkelijkheid te bereiken. Zoals de Boeddha uiteindelijk kiest hij voor de middenweg, zo wordt ook Franciscus in de laatste jaren van zijn leven milder voor zichzelf. Naarmate zijn lichamelijke conditie verslechtert, aanvaardt hij dat zijn medebroeders hem liefdevol verzorgen. Franciscus erkent dat zijn lichaam ook een broeder is en komt tot het essentiële inzicht dat het menselijk lichaam ook tot het goddelijke behoort. Het is een godsgeschenk waar hij als leider van de orde voor dient te zorgen.

DE LAATSTE ALS LEIDINGGEVENDE

Al op jonge leeftijd blijkt dat Franciscus het leiderschap van nature aantrekt. Zoals gezegd, kiezen zijn vrienden hem vaak als aanvoeder voor hun feesten, waarbij ze ’s avonds zingend door de straten van Assisi trekken. Nadat hij zich door God geroepen voelt, zien we plotseling een ingetogen Franciscus die de stem van zijn ziel volgt. Zijn zoektocht naar een diepere zingeving drijft hem naar de eenzaamheid en de stilte, want daarin kan hij het gesprek met God aangaan. Langzaam wordt hem de richting van zijn ingeslagen weg duidelijk en ontdekt hij zijn levensmissie. In zijn leven draait het niet meer om hem. Hij stelt de anderen voorop, zijn medemens, de dieren, de planten en de natuurelementen, die hij als zielsverwanten ervaart. Door zichzelf op de laatste plaats te stellen is hij een lichtend voorbeeld voor anderen. Men ervaart in hem de echtheid, het wezenlijke dat we allen in ons dragen, maar dat alleen zichtbaar wordt als we bereid zijn om onszelf op de laatste plaats te stellen. Dat wil zeggen: het persoonsgerichte ik volledig loslaten, bereid zijn om onszelf daarvoor op te geven, met geen enkel ander belang dan grensoverschrijdende liefde voor de ander, ten dienste van die ander. Juist in zijn dienstbare houding van de mindere onderscheidt Franciscus zich van anderen. Vanuit zijn doorleefde nederigheid en bescheidenheid wordt hij de leider van velen.

Franciscaanse waarden in de praktijk

Praktische punten die je uit dit hoofdstuk kunt halen:

• Eenvoud creëert meer vrijheid in je doen en laten.

• Een dienstbare houding is bevorderlijk voor samenwerking.

• Zelfdiscipline ondersteunt het persoonlijke ontwikkelingsproces.

• Als je ego leert terug te treden ontstaan gevoelens van compassie voor de ander.

• Bescheidenheid en eenvoud kenmerkt waarachtig leiderschap.