Hans Knibbe

Zie, je bent al vrij!

Schets van een non-duaal pad

Deze uitgave kwam tot stand in samenwerking met

Eerste druk, november 2014

© Milinda Uitgevers bv 2014

Alle rechten voorbehouden

www.milinda-uitgevers.nl

Omslag: Het vlakke land, Rotterdam

Binnenwerk: Studio FOLIO

Drukwerk: Grafistar

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN (ebook) 978 90 5670 345 5

NUR 739, 718

Voorwoord Ton Lathouwers

Meer dan veertig jaar geleden las ik een regel die mij sindsdien is bijgebleven als een van de meest indrukwekkende getuigenissen over het bestaan. Die regel is afkomstig uit het boek Heel de mens van de cultuur- en godsdienstpsycholoog Han Fortmann: ‘Er is een hogere vrijheid: het beheerst worden en de vele determinismen accepteren, ja zeggen op wat is, zelfs op zijn eigen ontluistering […] een laatste heelheid die de gebrokenheid heeft aanvaard […] een vrijheid gevuld met geloof, hoop en liefde.’

Het is deze tekst die in me opkwam bij het lezen van dit boek. Een groter compliment kan ik de auteur niet geven. Ook Knibbe schetst het bestaan als ‘leven in verkramping […] de defensies, contradicties van de psyche: onze gekte en tekortkomingen, onze leegte, onze haat en onze angsten’. En ook hij maakt duidelijk dat we tegelijk ‘al vrij zijn’, een diepste inherente vrijheid bezitten die alles draagt en transparant maakt. Maar wat even belangrijk is: Knibbe plaatst dit alles nadrukkelijk in het relationele: ‘Als we werkelijk mens onder de mensen willen worden, zullen we dit alles met elkaar moeten delen in een menselijke ontmoeting.’

Dit is een boek dat niet alleen gelezen maar vooral geleefd moet worden. Dat is de oproep waarmee Knibbe zijn slothoofdstuk eigenlijk ook besluit. Ik ben hem daarvoor bijzonder dankbaar.

Voorwoord Nico Tydeman

Is waarachtig geluk mogelijk? In dit boek beantwoordt Hans Knibbe zonder aarzeling deze vraag bevestigend. Hij wijst de richting: ga de weg van non-dualiteit. Geduldig en secuur legt hij uit hoe dit non-duale pad te gaan. Non-dualiteit is moeilijk te verstaan en laat zich zeer lastig uitleggen. Het vereist een sprong – of een vallen – uit de vertrouwde wereld van analyse, oordelen, verwachtingen en doelstellingen om een ander, onbekend gebied te betreden van niet streven, niet bereiken, geen inspanning, geen resultaat. Naarmate de uitleg vordert, wordt de taal negatiever, suggestiever en poëtischer. Want de non-duale ervaring en de ontwikkeling die zij voorbrengt is niet conceptueel te vatten, noch is het een kwestie van willen, discipline of training. Het boek leidt de lezer tot de pit van de paradox: er is veel inspanning nodig om tot een ontspannen levenswijze van geluk en vrijheid te komen. Meditatiebeoefening, de leraar en de kring (van medeleerlingen) zijn daartoe onontbeerlijk.

Het laatste hoofdstuk beschrijft hoe op het non-duale pad zich een wonder voltrekt. Normale dualiteiten als emoties, gedachten en lijden worden in het licht van non-dualiteit getransformeerd tot dragers van verlichting.

Een helder, zeer leesbaar boek over een lastig onderwerp. Het gaat over de kern van spiritualiteit.

Inleiding

Dit boek gaat over de kunst van gelukkig zijn. Het is mogelijk om een bron van geluk aan te boren in onszelf. Die bron is niet in ‘iets’ gelegen, maar ontsluit zich als we – voorbij alle vormen – in de openheid van Zijn rusten. Behalve geluk vinden we daar ook vrijheid, sensitiviteit en schoonheid. Dit geeft ons leven diepte en waardigheid.

Door regelmatig te ‘rusten in Zijn’ worden we meester van ons leven. In plaats van hulpeloos meegesleept te worden door onze gevoelens, gedachtes en reactiepatronen, vinden we een vrije en autonome ruimte in onszelf die onaangedaan is door alle wederwaardigheden; zoals een spiegel nooit onder de indruk is van wat daarin verschijnt. Hier ontspannen we, herstellen we van onze stress, ervaren we welbevinden en geluk en vinden we een ruim perspectief op wat er in ons leven plaatsvindt. Hier zijn we heel, hier zijn we ons Zelf. We zijn thuisgekomen.

Het is niet zo moeilijk om deze vrijheid te vinden. Onder de juiste omstandigheden en met de goede aanwijzingen kan bijna iedereen dit al snel ervaren.

We zullen deze vrijheid echter ook weer heel snel uit het zicht verliezen. De gewoontes nemen over en bedekken het licht van vrijheid, zoals wolken de zon bedekken. Daarom moeten we tijd en energie investeren om de vrije staat een kans te geven om manifest te worden in ons leven.

We moeten de discipline van een pad aannemen. Ons gewoontelichaam, dat wat we geworden zijn door alle ervaringen in ons leven, staat namelijk niet naar vrijheid, maar naar zelfverdediging en zelfvermeerdering. En dus zullen we keer op keer door onze Zijnsvergetelheid heen moeten breken om onze oorspronkelijke vrijheid weer te herkennen. Iedere keer dat we dat doen, laten onze gewoontepatronen vanzelf los, net zoals je in slaap alle spierspanning loslaat. We ervaren dan een welbevinden en verrukking die zijn weerga niet kent. Maar daarmee worden ook onderdrukte gevoelens en neigingen losgeweekt die ons psychologisch evenwicht verstoren. Het is alsof het licht in ons feller gaat schijnen en daarmee ook allerlei duistere kanten aan het licht brengt.

Het is een zegen als je zo’n openingsproces kunt aangaan in een context van een pad waar de leraar, leer en medereizigers jou kunnen steunen en corrigeren. Het pad is de baarmoeder van vrijheid. Hier ontdek je wie je bent en wat je wilt. Dit vormt het mystieke hart van de Zijnsgeoriënteerde benadering: een moderne, westerse, op het huidige leven gerichte vorm van spirituele levenskunst.

In hoofdstuk I geef ik de lezer een schets van deze non-duale benadering aan de hand van vijf stellingen, die ik in de daaropvolgende hoofdstukken uitwerk.

De eerste stelling: We leven verkrampt wordt in hoofdstuk II uitgewerkt. Hier bespreek ik het fundamentele lijden dat we als mensen met ons meedragen: het zelfgecreëerde lijden doordat we ons dermate verdedigen tegen angst en pijn dat we het contact met onszelf en de wereld kwijtraken. Iedere chronische zelfverdediging lijkt wel veiligheid te bieden, maar kost ons heel veel: we verliezen onze openheid, vertrouwen, subtiliteit, gemak, soepelheid en spontaniteit.

We hebben verdedigingsmechanismes ontwikkeld, als gevolg van ernstige kwetsuren uit de jeugd, waarmee we onze integriteit hebben beschermd. Die verdedigingsmechanismes dragen we de rest van ons leven bij ons. Maar we hebben ook een nog elementairdere verdediging gecreëerd, die als het ware ingebakken zit in de duale structuur van onze geest: we ‘verdingen’ de wereld. We leggen de stromende aard van de werkelijkheid vast in plaatjes, die we inpassen in onze plattegrond van de werkelijkheid. Als gevolg daarvan zijn we rigide en bevroren. We zijn opgesloten in een zelfgecreëerde cocon van hersenspinsels en bijbehorende spanningspatronen. We leven niet in de open werkelijkheid, maar in de virtuele ruimte van onze mentale wereld. En hoe gewend we ook zijn aan deze beperkte leefwereld: echt ontspannen, vrij en gelukkig kunnen we daarin niet zijn.

De volgende stelling, in hoofdstuk III: Verkrampt zijn is niet onze natuurlijke staat, wijst naar ons vermogen om die verkramping waar te nemen. Kennelijk is iets in ons vrij van de basale kramp, anders zouden we hem nooit kunnen ervaren. Dat wat in staat is de kramp te ervaren, is zelf niet verkrampt, maar is een ontspannen, natuurlijke staat. Het woord ‘natuurlijk’ heeft hier de betekenis van vrijheid en onbeschrevenheid. Het duidt op een zijnsvolgorde: ontspanning is het uitgangspunt en is er ‘in den beginne’; spanning is een gecreëerde en dus secundaire staat.

Deze tweede stelling zegt dus dat onze gewoontestaat van spanning en opgeslotenheid niet onze oorspronkelijke natuurlijke staat is. Er is ergens iets ‘fout’ gegaan, we zijn iets elementairs en kostbaars verloren in onze manier van zijn. Dat kostbare is niet te vinden door onze ontwikkeling terug te willen draaien en weer ‘natuurlijk’ te worden (retroromantiek), maar door onze overlevingsgerichtheid los te laten en te rusten in de vrijheid die inherent en op ieder moment aanwezig is.

In het volgende hoofdstuk (IV) behandel ik de stelling: Zie, je bent al vrij! Dit is het grote inzicht van de non-duale tradities: we hoeven ons niet stap voor stap te bevrijden van lagen van verkramping. De vrijheid, openheid en heiligheid is al compleet aanwezig in precies waar en hoe we nu zijn. We hoeven dit alleen maar te herkennen en we zijn vrij. Vanuit mijn verbinding met de Dzogchen-traditie (de non-duale leer in de Nyingma-school van het Tibetaanse boeddhisme) bespreek ik trekchö, de methode om in één keer door te stoten naar de oorspronkelijke vrijheid.

In hoofdstuk V: We kunnen een pad van vrijheid gaan, beschrijf ik de contouren van een pad-van-herkenning en de behulpzame voorwaarden daarvoor. Ik doe dat aan de hand van de boeddhistische begrippen van de drie juwelen: de leraar, de leer en de kring. Ik beschrijf ook de wijze van beoefening: non-meditation, zoals dit in Dzogchen onderwezen en inmiddels ruim 25 jaar op de school voor Zijnsoriëntatie1 beoefend wordt.

In hoofdstuk VI: Het resultaat van het pad van vrijheid beschrijf ik de stadia van ontwikkeling op het pad. Want hoewel het een pad is dat bij het eindresultaat begint, zijn er toch stadia in gewenning van ons gewoontelichaam daaraan. Ik beschrijf beginnende, gemiddelde en gevorderde stadia in relatie met stabiliteit van non-duaal Gewaarzijn, omgang met negatieve emoties en vrijheid in gedrag.

Alles wat ik beweer in het boek is door mij en mijn studenten persoonlijk ervaren, getoetst en door meditatieve beoefening toegankelijk. Het is onconventionele, maar door en door betrouwbare kennis.

Ik geloof dat iedereen vrijheid en inherent geluk zoekt. Want dat is waar we vandaan komen, dat is ons thuis en onze bestemming. Dat is wie en wat we zijn als we alles hebben losgelaten.

En zolang we niet hebben losgelaten, zoeken we de sporen van geluk en vrijheid in ervaringen, bezit, aanzien, enzovoort, in de hoop dat die ons daar zullen brengen. Omdat de Rijkdom van ons wezen niet met vergankelijke ervaringen samenvalt, zullen we altijd onbevredigd blijven en doorgaan met zoeken. Dat zoeken is zowel verwarring als onze intuïtie van vrijheid. Laten we het naar zijn oorsprong volgen en we zullen thuiskomen in de oorspronkelijke vrijheid van ons wezen.

Ik hoop dat dit boek je daarbij kan helpen.

Hans Knibbe, oktober 2014

1. De school voor Zijnsoriëntatie is in 1987 opgericht door Hans Knibbe en biedt retraites, trainingen en opleidingen aan. Zie: www.zijnsorientatie.nl.

I

Uitgangspunten van het pad van oorspronkelijke vrijheid

De opzet van dit boek volgt de logica van een dokter: we stellen de diagnose van de kwaal, beschrijven het medicijn daarvoor, we geven gezondheidsadviezen die terugval voorkomen en we evalueren de aanpak: helpt het?

De diagnose luidt:

1. We leven verkrampt. Dit is een alomvattende karakterisering van onze conditie.

2. Verkramptheid is niet onze natuurlijke staat. Deze stelling beschrijft de daarmee samenhangende gezondheidsvisie: je kunt pas spreken over een kwaal, als je ook een beeld hebt van de gezonde staat.

3. Zie, je bent al vrij! Nu buigen we ons over het medicijn: hoe pak je de kwaal aan? Dat is in het geval van een non-duale benadering een heikele zaak, omdat de meeste remedies de kwaal versterken en je dus iets van een totaal andere orde nodig hebt; iets wat totaal door de mentaliteit van de kramp heen snijdt: het uiterst dwarse principe van het aanwijzen van de al aanwezige vrijheid.

4. We kunnen ons op een pad van vrijheid begeven. Een medicijn heeft ondersteuning nodig van een gezondheidsregime. Anders val je binnen de kortste tijd weer terug. Je zult iets moeten doen aan je levensstijl: je begeeft je op een pad.

5. Het pad leidt tot een toename van vrijheid en ontspanning. Ten slotte kijken we naar de resultaten van zo’n pad. Worden we er inderdaad gezonder van? Wat zijn de bedoelde gevolgen en de bijwerkingen van dit gezondheidsregime?

In dit inleidende hoofdstuk gebruik ik deze stellingen als springplank om proefvluchten te maken in de ruimte van de geest. In de volgende hoofdstukken werk ik iedere stelling verder uit en zien we hoe iedere stelling een opening biedt naar een enorm gebied van theoretische en praktische kennis van onze geest.

1. WE LEVEN VERKRAMPT

De eerste stelling is de diagnose. Net zoals een dokter moet weten wat de kwaal is voordat hij hem kan behandelen, zo moeten ook wij eerst weten wat de kwaal is. Hier zijn wij zelf het onderwerp van onderzoek. Wat is onze menselijke conditie, hoe zijn we eraan toe? In dit boek beantwoorden we deze vraag vanuit het perspectief van persoonlijk, ervaringsmatig onderzoek van onszelf. We kijken niet buiten onszelf naar objectieve verbanden en wetmatigheden, maar observeren onszelf, maken contact met onze wijze van zijn: hoe functioneert onze geest eigenlijk? Wat denken we, hoe voelen we ons? Hoe kunnen we daar invloed op uitoefenen? Zijn er verschillende manieren van functioneren? Hoe hangen die samen?

En de diagnose gaat nog verder: niet alleen onze staten van zijn worden onderzocht, maar de waarnemer zelf, ons ‘ik-besef’ dat al die staten lijkt te ervaren, wordt het belangrijkste onderwerp van onderzoek.

We onderzoeken onszelf ervaringsmatig: onze staat van zijn toont zich in ons gevoel, ons lichaam, onze energiestroming en de manier waarop we waarnemen. Om zelfonderzoek op deze wijze te doen, moet je het instrument van onderzoek – je fysieke en energetische lichaam – zo open, soepel en schoon mogelijk houden.

Behalve sensitiviteit is er nog iets anders nodig: je kunt iets pas onderzoeken als je er niet mee samenvalt. Als je je conventionele manier van zijn wilt onderzoeken, moet je dus iets doen wat jouw manier van zijn doorbreekt. Het zelfonderzoek dat in dit boek aan de orde is, wordt daarom gedaan vanuit de positie dat je je – althans tijdelijk – losmaakt van je conventionele manier van zijn. Alleen dan zie je daar de contouren van. In de school voor Zijnsoriëntatie gebruiken we hiervoor methodes als visualisatie, energiewerk, dans en meditatie.

Laten we eens eerlijk naar onszelf kijken: hoe zijn we eraan toe? Voelen we ons vrij en op ons gemak? Stroomt er energie en gevoel door ons heen, voelen we ons verbonden? Zijn we tevreden? Zijn we gelukkig? Stralen we? Ervaren we schoonheid?

Het zou me verbazen als de lezer op iedere vraag bevestigend antwoord geeft. De meesten van ons zullen toch wel iets ervaren van spanning, ongemak en stagnatie. En als we dit onderzoek gedurig doen, zullen de meesten van ons steeds meer ongemak, onzekerheid, gekwetstheid, wrokkigheid, pijn en spanning gaan ervaren. Ons ongemak is namelijk zo permanent, dat we het als normaal beschouwen en het uit beeld verdwijnt. Pas door levenscrises en/of fysiek, energetisch en psychologisch openingswerk begint het kenbaar te worden en merken we – vaak tot onze schrik – dat we veel neurotischer, onzekerder, agressiever en wispelturiger zijn dan we aanvankelijk dachten.

Gevoelige zielen, kunstenaars, mystici zijn zich bewust van onze tragisch existentiële conditie en vertolken dat voor ons. In het spirituele domein is dat bijvoorbeeld de Boeddha, die als eerste edele waarheid verkondigde: ‘Het leven is lijden.’ Hiermee duidt hij niet alleen op het evidente lijden van pijn, ziekte en dood, maar ook op onderliggende spanningen en ongemak, die samenhangen met onze neiging om vergankelijke zaken vast te willen houden: onze gehechtheid. Toch is dit niet specifiek een oosters inzicht; Jorge Luis Borges2 beschrijft het zo:

De Wroeging

Ik heb de ergste zonde begaan

Die een mens begaan kan. Ik ben niet

Gelukkig geweest. Laat de meedogenloze gletsjers

Der vergetelheid me meesleuren en verzwelgen.

Mijn ouders hebben me verwekt voor het

Hachelijke, prachtige spel van het leven,

Voor de aarde, het water, de lucht, het vuur.

Ik heb ze bedrogen. Ik ben niet gelukkig geweest.

Hun prille wens is onvervuld gebleven.

Mijn geest heeft zich toegelegd

Op de symmetrische disputen van de kunst,

Die futiliteiten vlecht. Ze hebben me moed vermaakt.

Ik ben niet moedig geweest. Nooit wijkt van mijn zijde

De schaduw van de ongelukkige die ik ben geweest.

— Jorge Luis Borges

Borges is moedig, hij durft onder ogen te zien dan hij een gebrekkig leven leidt. Hij is niet gelukkig geweest! Hij heeft het ‘hachelijke, prachtige spel van het leven niet gespeeld’, want hij is het volle leven van ‘aarde, water, lucht en vuur’ niet aangegaan. In plaats daarvan heeft hij zich ingesponnen in de ‘symmetrische disputen van de kunst’. Hij leeft met andere woorden in een wereld van taal, van concepten die hem afschermen van de natuur en van het echte leven.

Zelf wijt hij het aan een gebrek aan moed. Ik geloof dat hij dat goed ziet, maar het is geen unieke lafheid van Borges. Hij beschrijft iets wat voor ons allemaal geldt. Ieder van ons zet zich gevangen in onze zelfgesponnen, ‘gevlochten’ ruimte van gewoontes en conditioneringen. Het maakt ons onvrij, oncreatief, gepantserd, blind, agressief, contactgestoord en vooral bang voor het echte leven.

Is het zo erg? Ja, zo erg is het. Dat merken we overigens pas wanneer we onze gevangenschap achter ons gelaten hebben en in de natuurlijke staat zijn. Met terugwerkende kracht zien we dan hoe we onszelf steeds gevangen hebben gezet en hoe schadelijk dat voor iedereen geweest is.

Borges ziet dat als de ergste zonde: hij is niet gelukkig geweest en heeft daarmee verraad gepleegd aan zijn ouders. Niet iedereen zal zo’n heftig schuldgevoel ontwikkelen op dat punt, maar spijt en het gevoel tekort te schieten zal bij iedereen opkomen. Maar, op het moment dat we ons ‘falen’ durven zien, toont ons dat tegelijkertijd dat we ruimer zijn dan dat. Wanneer we beperking en middelmatigheid kunnen zien, zijn we dat kennelijk niet. Als we de zoeker van onze aandacht nu richten op wie we zijn, kunnen we onze oorspronkelijke vrijheid leren kennen.

We kunnen ons op die vrijheid richten en dat als uitgangspunt voor ons pad van levenskunst kiezen. Natuurlijk is dat moeilijk, veeleisend en angstwekkend, maar zo lossen we volgens Borges wel onze belofte aan onze ouders en dus aan de hele mensheid in. Dus laten we proberen moedig te zijn: laten we onze onvolkomenheid, onze kramp, recht in het gezicht kijken en zo daaraan ontstijgen en onze vrije aard realiseren.

Wat is de ik-kramp?

De ik-kramp3 is een gebaar van zelfbescherming, een kramp die op alle niveaus van ons wezen tot een contractie leidt: op fysiek, libidineus-energetisch, gevoelsmatig, relationeel, conceptueel, subtiel-energetisch en bewustzijnsniveau.

We zijn fysiek verkrampt: vergelijk onze stijl van bewegen eens met hoe een dier beweegt: een dier heeft een elegantie die bij ons grotendeels afwezig is.

We zijn libidineus-energetisch verkrampt: onze libidineuze, speelse, verlangende, agressieve en willende energie kan zich maar heel gedeeltelijk uitdrukken in de gesocialiseerde expressiemogelijkheden die we onszelf toestaan.

We zijn gevoelsmatig verkrampt: ons gevoelsleven is bevroren, we zijn het contact met ons willen vaak kwijtgeraakt, we weten niet wat ons beweegt.

We zijn relationeel verkrampt: we zijn zelden ontspannen, onbevangen en open in contact. We timmeren de open communicatieruimte meestal dicht met onze psychologische programmatuur, zijn niet in staat om goed te luisteren of om onszelf kenbaar te maken op een contactvolle manier. We zijn chronisch uit contact.

We zijn conceptueel verkrampt: we klemmen ons vast aan onze gedachtepatronen, onze ideologieën en opvattingen als drenkelingen aan wrakhout. We knutselen met onze concepten onze leefwereld in elkaar en voelen ons veiliger in die ‘gevlochten ruimte’ dan in de open, naakte werkelijkheid.

We zijn subtiel-energetisch verkrampt: we hebben geen contact meer met onze subtiele, heilige, pure lichtaard. Daardoor raken we ontheemd uit de dimensie van eeuwigheid, goedheid en puurheid. We verliezen daarmee ons innerlijk kompas en dolen rond in een zinloos geworden wereld.

We zijn verkrampt op bewustzijnsniveau: we herkennen de oneindige openheid van Zijn, waarin we zien dat alles een dynamisch spel van het Ene is, niet meer. We missen het non-duale zicht.

Onze kramp is universeel en daarom kennelijk een onmisbaar deel van onze uitrusting om te kunnen overleven. Hoewel het feit dat we eraan lijden al verwijst naar een ruimere wijze van zijn, kunnen we alleen ruimer zijn dan de kramp wanneer we haar met respect tegemoet treden. Er hoeft niets vernietigd of overwonnen te worden om vrij te zijn. Je ‘ego overwinnen’ (zoals soms in spirituele kringen geadviseerd wordt) is onmogelijk en gewelddadig.

Zelfs als we ons goed voelen zijn we verkrampt

Ik heb hierboven een nogal ontluisterend beeld geschetst van onze gewoontestaat. Ik kan me voorstellen dat de lezer innerlijk protesteert: ‘Zo erg zal het toch niet zijn? Ik geniet toch ook vaak, heb leuke contacten, ben creatief, heb interessant werk, enzovoort. Ja, af en toe ben ik in een kramp, maar meestal voel ik me best lekker en positief.’

Ik geloof onmiddellijk dat je je oprecht tevreden voelt over je leven, maar waar ik het over heb is een onderliggende kramp die altijd aanwezig is, in iedere gedachte, gebaar, impuls en gevoel, wanneer we ons niet in de vrije staat bevinden. Het hangt samen met onze identificatie met een afzonderlijk ‘ik’ en de beschermende reflex die daar onlosmakelijk mee verbonden is.

Wanneer we ons eenmaal hebben vereenzelvigd met een zelfbeeld (en iedereen doet dat) hebben we afscheid genomen van de oneindige ruimte van Zijn als onze woonplaats en hebben we intrek genomen in de beperkte ruimte van een historisch opgebouwd zelfbeeld. We nemen nu alles waar vanuit het beperkte perspectief van die conceptuele (door onze psyche gecreëerde) ruimte: het eiland van ons ‘zelf’. Alle ervaringen worden nu beoordeeld op de mogelijkheid om ons eiland te versterken of te bedreigen. Ze worden voorzien van een belang: helpt het me, schaadt het me, is het onbelangrijk?

Als we fijne ervaringen hebben krijgen ze een positieve overlevingswaarde. Natuurlijk kunnen we dan nog genieten, maar niet op een vrije manier, omdat we de ervaring van plezier ons eiland binnen proberen te trekken (‘mijn’ genieten). De ervaring van genieten, wat het ‘hachelijke spel van het leven’ zou kunnen zijn, wordt niet aan zijn eigen aard overgelaten (‘aarde, water, lucht en vuur’), maar wordt ingesponnen in onze concepten. Er komt een conceptuele lasso omheen: het danst niet meer in de ruimte, maar wordt aan een bezitter gebonden. En zo missen we de grootsheid van de ervaring, we verkleinen het onbegrensde, hachelijke leven tot een voor ons behapbaar stukje gevoel. Wat zonde!

In hoofdstuk 2 ga ik verder in op de defensieve en illusie creërende aspecten van de kramp. Laten we nu onze blik richten op een tweede cruciale pijler van iedere non-duale benadering: er is een gave, ongeschonden openheid in ons aanwezig, op elk moment en in elke conditie. In dit boek noem ik het ‘oorspronkelijke vrijheid’ en ook ‘de natuurlijke staat’.

2. VERKRAMPTHEID IS NIET ONZE NATUURLIJKE STAAT

Hoewel iedereen zich identificeert met een ‘ik’ en zich van daaruit oriënteert, is deze ‘ik-kramp’ niet onze ‘natuurlijke staat’.4 De natuurlijke staat is – vreemd genoeg – een zeer ongewone staat. Waarom noem ik deze staat natuurlijk als die zo zeldzaam is?

Ik stelde hiervoor al dat het feit dat we de ik-kramp kunnen ervaren, betekent dat er een dimensie in ons is die niet samenvalt met die contractie. We kunnen onze aandacht op die dimensie richten. Daartoe moeten we onze oriëntatie op de inhouden van ons bewustzijn loslaten en onze aandacht richten op het waarnemend vermogen zelf. Bewustzijn kijkt naar bewustzijn.

Wanneer we dat doen merken we dat we de conventionele werkelijkheidsbeleving verlaten. Het is alsof we een ruimte binnengaan die onbegrensd is, waar alles in kan plaatsvinden, maar die zelf in rust is. Zoals een spiegel niet verstoord raakt door reflecties. Wanneer we daar langer bij blijven, verdwijnt ons vertrouwde zelfbesef en is er vooral openheid, ontspanning en gemak. We hoeven onszelf geen houding te geven, we hoeven onszelf niet op te bouwen. We hoeven niet ‘iemand’ te zijn.

Hoewel dit een ongewone staat is, voelt het ook meteen vertrouwd. Het is alsof je thuiskomt. De jachtige energie bedaart, we ervaren rust en warm welbevinden. Er ontstaat een gevoel van voldaanheid, dat kan uitbotten tot gelukzaligheid. Onze waarnemingen zijn scherp, kleurrijk en hebben diepte. We merken dat er een diepe, tot dan toe onopgemerkte kramp loslaat; alsof we de hele tijd een last met ons mee hebben gedragen die nu in één keer van ons afvalt. En we weten: zo ben ik bedoeld, dit is mijn natuurlijke staat.

Deze open, inspanningsloze staat is de alfa en de omega van het non-duale pad. Het enige dat we nu nog hoeven te doen, is hier bij te blijven.

Om de natuurlijke staat goed te leren kennen en goed te onderscheiden van beperkte staten van zijn, doen we in de school voor Zijnsoriëntatie ook allerlei onderzoekswerk naar de ik-kramp nadat we de vrijheid herkend hebben. Zo krijgen we een uitmuntend zicht op de ik-kramp en krijgen zowel de kramp als de vrije staat meer contour. We doen dit bijvoorbeeld door tussen twee posities heen en weer te bewegen: de vrije positie en de kramppositie.

Als we de overgang maken van de vrije staat naar de conventionele ik-krampstaat, ervaart iedere student een contractie en een verlies van speelsheid, openheid en helderheid. Het is alsof we terug in ons hok moeten en niet meer ontspannen en los kunnen zijn. Onze gewoontestaat voelt nu kunstmatig en gecreëerd.

Dat is eigenlijk heel verrassend. Je zou verwachten – gezien onze hechting aan gewoontes – dat we ons fijner en vertrouwder zouden voelen in onze conventionele, dagelijkse modus. Maar alle keren dat ik hiermee gewerkt heb, beamen de studenten dat de vrije staat natuurlijker, opener en dichterbij voelt dan de gewoontestaat. Het is voor iedereen zelfs ronduit pijnlijk om zichzelf weer in de gewoontestaat te persen. We moeten iets doen met onszelf wat tegennatuurlijk voelt, waardoor we ons lelijk en ongelukkig voelen. De gewoontestaat voelt, wanneer je start vanuit openheid, als een opgelegde, kunstmatige en onwaarachtige staat. Iets dat we onszelf aangewend hebben, maar wat niet eigen en natuurlijk aan ons is.

Wanneer we herhaaldelijk heen en weer bewegen tussen vrije staat en de krampstaat valt ons nog iets anders op: we moeten moeite doen om in de gewoontestaat te zijn. Onze gewoontestaat is een actieve creatie die inspanning van onze kant vraagt. In de natuurlijke staat kunnen we alles ‘gewoon’ loslaten en hoeven we niets vast te houden of te cultiveren. Het is een onbelaste, moeiteloze wijze van zijn. De gewoontestaat daarentegen vraagt inspanning om de contractie vast te houden. Maar dat niet alleen: we zijn vanuit die contractie ook onmiddellijk met allerlei programma’s in de weer om onze situatie te verbeteren. We kunnen vanuit de contractie niet ‘rusten in Zijn’, maar zijn rusteloos onderweg naar veiligheid en naar verlossing van onze spanning. We putten onszelf uit.

Onze gewoontestaat, de ik-kramp, is dus vanuit een ervaringsmatig standpunt beschouwd niet onze eigenlijke, natuurlijke staat. Het is iets opgelegds, iets secundairs. We zijn van onszelf vervreemd door onze gewoonte, we zijn onnatuurlijk geworden.

Kennelijk is er een zijnsvolgorde: de natuurlijke vrije staat is er op de eerste plaats en is spontaan. Ze hangt samen met het meest basale gegeven: we zijn. De contractie daarentegen is gecreëerd, moet actief in stand gehouden worden en is daarom secundair.

De natuurlijke staat is geen gecultiveerde spirituele staat

In de non-duale Dzogchen-traditie5 wordt de vrije staat bij voorkeur de ‘natuurlijke’ staat genoemd, om deze staat daarmee scherp te onderscheiden van gecultiveerde spirituele staten. De natuurlijke staat is nooit het resultaat van een inspanning die door het ‘ik’ gedaan wordt. Deze staat is dus ook niet het resultaat van een spirituele beoefening.

Duale spirituele beoefeningen hebben altijd een element van inspanning en een doel in de toekomst. Dat impliceert een afwijzing van wat nu is. En zelfs al kunnen we door duale spirituele oefeningen prachtige kwaliteiten ontwikkelen, als vrede, liefde, evenwichtigheid, dan nog is dat van een veel kleinere orde dan de complete vrijheid en openheid van de natuurlijke geest. Ook de spirituele staten zijn wolken aan de hemel, niet de hemel zelf. Bovendien is elke spirituele staat veranderlijk, en kan deze dus alleen gecontinueerd worden door steeds opnieuw de beoefening te doen en de gewenste staat te bewaken. Dat is geen vrijheid, maar beklemming.

De natuurlijke staat daarentegen is geen relatieve staat in onze geest. Het is de grond of de aard van onze geest. Alle bewegingen, gevoelens, gedachtes en impulsen en alle mogelijke staten van zijn, van de meest profane tot de meest heilige, hebben deze natuurlijke grond gemeenschappelijk.6

Dit onderscheid – tussen enerzijds de natuurlijke staat en anderzijds alle gecreëerde staten (ik-kramp of spirituele staten) – is de grondslag van het non-duale pad.

De herkenning van deze natuurlijkheid slaat de bodem weg uit alle relatieve duale beoefeningen. Het doorbreekt de ernst en doelgerichtheid waarmee we aan onszelf plachten te ‘werken’. Het toont ons dat we alles in één keer los kunnen laten en kunnen beginnen met leven, Nu. Het maakt ook dat een non-duaal pad een andere toon en mentaliteit heeft dan de ‘gewone’ spirituele paden. Het gaat er niet om ‘goed’ of ‘spiritueel’ te worden, maar om je vrijheid nu te leven.

De natuurlijke staat is moeiteloos

De natuurlijke staat is niet afhankelijk van onze inspanning, hoeft niet door ons gecreëerd en onderhouden te worden. Ze kan daardoor ook nooit bedorven worden door onze kramp. Hoe we ook zijn, wat we ook doen; de natuurlijke staat is altijd compleet aanwezig. We kunnen ontspannen, loslaten, zijn waar we zijn.

De kunst van het non-duale pad is niet om iets te doen, maar om ‘niet te doen’. Om moeiteloos te zijn.

De methode om te wennen aan moeiteloosheid (want dat moeten we ondertussen toch wel doen, anders neemt de gewoonte van verkramping over) wordt in Dzogchen dan ook non-meditation genoemd.

Dat klinkt aantrekkelijk, maar behelst ook een diepe ontmanteling van onze identiteit, die zichzelf consolideert door te ‘doen’. De ik-kramp genereert altijd een project om zich te bevrijden uit die kramp: een ‘doen’ dat gebaseerd is op het basale ongemak. De ik-kramp genereert het ‘doen’, en andersom genereert het ‘doen’ de ik-kramp. Niet-doen betekent dus impliciet: geen ‘ik’ creëren.