Myra de Rooy

Het Windpaardhuis

Levensverhalen in de schaduw van Tibet

Eerste druk, oktober 2007

© Asoka bv, Rotterdam 2007

Alle rechten voorbehouden

www.asoka.nl

Foto’s omslag en binnenwerk: Myra de Rooy

Druk: Wilco, Amersfoort

Bindwerk: Stronkhorst – Van der Esch, Groningen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher.

ISBN 978 90 5670 378 3 | NUR 500, 739

Voor Isolde en Karen

Voorwoord

Het Windpaardhuis is gebaseerd op de levensverhalen van acht Tibetaanse ex-politieke gevangenen die ik in Dharamsala ontmoette.

Ik wil Reting Tenpa Tsering, Yeshi Togden, Sonam Choedron, Nyima Dolma, Gyaltsen Palsang, Nyethang Migmar, Damchoe Dolma en Namlo Yak danken voor het vertrouwen dat ze me schonken door tijdens vele gesprekken lief en leed met mij te delen. Zonder hen had dit boek niet geschreven kunnen worden. Ik ben ook hun familieleden en vrienden dankbaar die mij in Tibet gastvrij ontvingen. Omwille van hun veiligheid sprak ik met hen niet over het politieke verleden van hun geliefden, maar kwam ik slechts als vriendin, die een foto en goed nieuws bracht. Vele anderen, in het boek niet vermelde Tibetanen, hielpen mij tijdens mijn reis door Tibet. Waar ik een naam noem, is dit niet hun eigen naam. In Dharamsala wil ik de bewoners en medewerkers van het Windpaardhuis bedanken, speciaal Dickyi Dolker die mij hielp bij de vertalingen. In Nederland gaat mijn dank uit naar mijn familie, vrienden en raadgevers die bij dit boek betrokken waren. Tsering Jampa maakte het mogelijk dat ik op het spoor kwam van de verhalen. Door haar logeerden Reting Tenpa Tsering en Yeshi Togden bij mij thuis en kwam ik op het idee hen in India nogmaals op te zoeken. Tot slot wil ik vooral Lambert van der Aalsvoort bedanken voor zijn kritische, maar onmisbare, commentaar.

Ten geleide

Toen communistisch China in 1950 mijn land binnenviel, bleef niets hetzelfde. Onze oude en vreedzame levenswijze werd volledig op zijn kop gezet. Niet alleen werd het Tibetaanse volk op iedere denkbare manier vernederd en misbruikt, maar ook het land, de wilde dieren, de bossen, meren en rivieren hebben een zware tol moeten betalen aan de Chinese onderdrukkers. Ons unieke en eeuwenoude erfgoed is systematisch geplunderd en verwoest. Niemand ontkent dat in Tibet modernisering, net als in een groot aantal andere ontwikkelingslanden, noodzakelijk was. In het land van bergen, yaks en tempels waren weinigen voorbereid op de meedogenloze, nietsontziende onmenselijke veranderingen die de Chinese machthebbers voor ons gepland hadden.

Met haar boek geeft Myra de Rooy, al jaren een persoonlijke vriendin van mij, een menselijk gezicht aan de talloze politieke gevangenen, die vaak jarenlang achter de tralies verdwijnen en gemarteld zijn omdat zij zich op geweldloze wijze inzetten voor mensenrechten in Tibet. Deze acht mensen vertellen een verhaal dat typisch is voor de vele duizenden Tibetanen die hun leven gegeven hebben voor de Tibetaanse zaak en schetst een indringend beeld van de situatie in Tibet onder Chinese overheersing. Deze acht mensen worden geleid door waarden die sterk beïnvloed zijn door Boeddha’s leer van mededogen, onderlinge verbondenheid, en het inzicht dat niets blijvend is. Persoonlijk denk ik dat deze waarden veel van hen geholpen hebben de onmenselijke condities in Chinese gevangenissen te overleven.

Voor mij is dit een uniek boek. Er zijn natuurlijk eerder aangrijpende memoires van individuele politieke gevangenen geschreven. In dit boek echter worden de levensverhalen van verschillende generaties Tibetanen verweven en tonen zo een beeld van de recente tragische Tibetaanse geschiedenis.

Tussen deze aangrijpende en soms hartverscheurende verhalen door schijnt een enorme kracht van mensen die zich laten leiden door hun innerlijke overtuiging en de wens om het lot van hun volk en mede Tibetanen te verbeteren en te kunnen leven in vrijheid en volgens hun eigen spirituele waarden.

De toekomst zal leren of deze waarden opgewassen zijn tegen het nietsontziende Chinese mengsel van koloniale en communistische ideologie. Mij in ieder geval geven deze boeddhistische waarden, die de hoofdpersonen in dit boek uitdragen, de kracht om mij voor mijn volk te blijven inzetten.

Ik hoop dat zowel Tibetanen als ook westerlingen deze verhalen zullen lezen en het een inspiratiebron is voor iedereen die zich inzet voor de vrijheid en mensenrechten van anderen. Ik raad iedereen dit boek aan.

—Tsering Jampa

Directeur International Campaign for Tibet Europe

1

‘De kogel zit nog in mijn rug.’ Achteloos omklemmen zijn vingers een mok. De klont boter die hij nonchalant van een lepel in de thee liet glijden, smelt.

Tijdens onze eerste ontmoeting leunen Reting Tenpa Tserings sterke armen op mijn stenen keukentafel. Om zijn woorden te versterken, tilt hij even zijn shirt op. De wond in zijn onderrug is geheeld, maar het grimmige litteken is nog duidelijk zichtbaar. Uit een forse envelop trekt de man een röntgenfoto. De grijszwarte foto versmelt met de grillige gneis van het tafelblad. Behoedzaam til ik de pijnlijke herinnering op en hou hem tegen het licht. Een kogel tekent zich wit af.

Terwijl ik naar zijn levensverhaal luister, kijk ik naar zijn handen, die teder liefhadden én een geweer hanteerden waarmee hij Chinese soldaten doodde. Eeltige handen waarmee hij in een dwangarbeiderskamp woudreuzen kapte.

In Dharamsala, het Tibetaanse ballingsoord in India, tref ik de zeventiger Reting Tenpa opnieuw. Leemtes vult hij aan. Soms verzacht of verhardt zijn gezicht. Een naar binnen gekeerde blik verraadt dat een aantal herinneringen onuitgesproken blijft. Ik besluit naar Tibet te reizen om het verhaal achter de woorden te zien.

Tijdens de busrit van Lhasa naar Shong, het geboortedorp van Reting Tenpa, kan ik nog afstandelijk naar zijn leven kijken. Door stoffige ruiten komt de wereld gefilterd binnen. Het gehucht bij het Reting-klooster is op verschillende manieren te bereiken. Via Phenpo, het vruchtbare landbouwgebied ten noorden van Lhasa, gevolgd door de haarspeldbochten van de Chak La, of via een omweg geleidelijk langs de oever van de Kyi Chu omhoog. De bus kiest de langere weg. Links stroomt breed en met sediment geladen de Kyi Chu. In de bermen wiegen in perken witte en roze bloemen. Het is oogsttijd. Mannen en vrouwen bukken zich om gerst vlak boven de grond af te snijden en in bundels samen te binden. Rijen geelglanzende schoven staan in stoppelvelden. Een thermosfles en een mand met eten verraden waar na de arbeid stoffige kelen met boterthee of gerstebier worden gespoeld.

Langs de weg liggen vakantiekampementen voor de groeiende stroom Chinese toeristen. Volgens een manshoog reclamebord is het hier voor bezoekers én zeldzame zwartnekkraanvogels goed toeven. Verderop klettert een waterval neer in een vijver, omzoomd met zorgvuldig gerangschikte stenen. Druppels toveren kortstondig een regenboog in de lucht. Het vallende water wordt via een buis weer omhoog gepompt.

Bij Ngonda, aan het begin van de Gyama-vallei, staat naast de hoofdweg een erepoort voor koning Songsten Gampo. De stichter van Lhasa werd in de zevende eeuw in dit dal geboren. Tibetaanse verhalen vertellen hoe hij in een roerige tijd met straffe hand en militair overwicht omringende heersers versloeg. De nomadische krijgsheren – geharde vechters en ruiters bedreven in het hanteren van zwaard, pijl en boog – werden onderworpen. Songsten Gampo breidde zijn imperium naar alle kanten uit, tot in Nepal en Noord-India en het rijk van de Oeigoeren in het noordwesten. Het vormde zelfs een bedreiging voor de Chinese Tang-dynastie. Buurvolkeren reageerden door met tegenzin toe te stemmen in huwelijksverbintenissen. Op afbeeldingen wordt de vorst geflankeerd door zijn bekendste vrouwen. Aan zijn rechterzijde prijkt de Nepalese koningsdochter Bhrikuti Devi, ook wel Besa genoemd. Aan zijn linker flank zit de Chinese keizersdochter Wencheng Kongjo, ofwel Gyasa. Het is door de verbintenis met Gyasa dat de Chinezen claimen dat Tibet al eeuwen onder Chinese heerschappij valt.

Bij het passeren van de poort klinkt een luide knal. De lekke band van de bus wordt tien kilometer verder in Meldrogonkar geplakt. Het Tibetaanse deel van deze stad ligt verstopt achter een aaneenschakeling van rommelige Chinese werkplaatsen waar vet in de poriën van monteurs dringt en smeerolie de bodem doordrenkt. In de eethuisjes komt tukpa dampend op tafel. Net als mijn busgenoten kijk ik vanachter de noedelsoep naar de televisie. Een Tibetaanse zanger staat bij een kudde hooggebergte runderen, de langharige yaks. De melodie is onmiskenbaar Tibetaans, maar de woorden en ondertiteling zijn in het Chinees.

De vlakke hoofdweg buigt bij Meldrogonkar af naar het oosten, richting Kongpo, voormalig ballingsoord van Reting Tenpa. Mijn bus slaat een zijweg in. Slippende wielen veranderen plassen in vuilspuitende fonteinen. Kuilen en hobbels dwingen tot traag ploeterend voortbewegen. Ik passeer Chinezen, die met graafmachines, beton en wilskracht een stuwdam bouwen om elektriciteit op te wekken. Voorlopig is de door regenval gezwollen Kyi Chu de baas, een grauwe stroom die de rijweg plaatselijk overspoelt. Kreunend en schommelend helt de bus opzij. Twee kinderen giechelen opgewonden. Hun zusje drinkt ongestoord verder aan de borst van hun moeder, die me geruststellend een koekje aan reikt.

Bij Phodo Dzong komen drie rivieren op dit kruispunt van wegen samen. Een brug overspant het rivierdal. Om onheil af te wenden bevestigden voorbijgangers kleurige gebedsvlaggen aan de stalen reling. De rechthoekige lappen stof zijn met gebeden en mantra’s bedrukt. De wind doet de rest en verspreidt de zegeningen. Linksaf loopt de route door Phenpo, rechtsaf gaat het richting Reting, het klooster bij Shong. Een vervallen fort verraadt Phodo Dzongs strategische ligging. Een sliert huizen biedt reizigers en nomaden alles wat nodig is: een benzinestation, winkels en restaurants. Paarden en motorfietsen staan geduldig te wachten. Langs de kant van de rijbaan schieten ivoren ballen over biljarttafels, mannen en een enkele vrouw hanteren de keu. Bij één van de eethuizen is een yak geslacht. Glimmende hoopjes rood vlees en organen op blauw plastic, de bloederige huid ligt op de onverharde weg.

Steeds vaker stopt de chauffeur om zwaarbeladen passagiers uit te laten. Ik ben in Reting Tenpa’s wereld aangekomen: een breed rivierdal omgeven door bergen. Weerbarstige struiken en stug gras geven de hellingen een groen waas. Hogerop zijn de toppen kaal verweerd, een enkele bedekt met verse sneeuw. In de vallei lopen kuddes schapen, geiten en yaks. Ze horen bij verspreid liggende zwarte nomadententen. Rond gerstvelden liggen dorpsgemeenschappen. Dicht op elkaar gebouwde huizen met op de platte daken brandstof, takken en opgestapelde yakmestkoeken, en hier en daar een zonnepaneel.

Een ongebruikelijk uitzicht op het vrijwel boomloze Tibetaans plateau doemt op: een helling met een uitgestrekt woud. Geen kromgegroeide door kou en wind gegeselde dwergboompjes, maar statige knoestige stammen reiken naar de hemel. Reting Tenpa’s enthousiaste woorden klinken als echo in mijn oren. ‘In de serene Rong Chu-vallei ligt in een jeneverbesbos een kloostercomplex. Woningen van monniken omringen de tempels, waarbinnen in zalen het schijnsel van boterlampjes weerkaatst tegen boeddhabeelden. Gebeden en wierook zijn in de naden en kieren van de gebouwen getrokken. Overal rond het Reting-klooster bloeien geurige bloemen en hoor je vogels. De koekoeken staan er om bekend dat ze hier melodieuzer klinken dan elders. De plek wordt omringd door vier heilige bergen: Zangdhen, koper, ligt in westelijke richting; Yudhen, de turkooizen berg, in het noorden; oostelijk is de kristallen Sheldhen te vinden; en in het zuiden Serdhen, goud.’ Ik zoek speurend naar de gouden bergen van Reting Tenpa’s jeugd en zie op het rivierterras rechts van de weg een grasvlakte vol grijze stenen. Het is alsof een reus slordig brokken gesteente heeft rondgestrooid. Naast de grootste rotsformatie staat een scheve mast met gebedsvlaggen. ‘Vlak onder Reting ligt Pha Bong Thang, het stenenveld,’ had Reting Tenpa mij toevertrouwd. ‘Rond de grootste kei dansen honderdduizend hemelse godinnen. De rots is het paleis van Kandro Sangwai Yeshe, een wijze beschermheilige.’ De gebedsvlaggen rond haar onderkomen zijn aan prikkeldraad bevestigd.

Niet ver na Pha Bong Thang gebaren de overgebleven passagiers dat ik moet uitstappen. De bus rijdt met mijn rugzak verder naar het hoger gelegen klooster. Ik volg een vrouw en twee mannen richting rivier. Een onvriendelijk ogende muur omringt witgepleisterde gebouwen en een tempel. Naast een communicatiemast en een schotelantenne wappert uitdagend een rode vlag met vijf gele sterren. De toegangspoort wordt bewaakt. Mijn paspoortgegevens verdwijnen in een ‘gastenboek’. Eén van de bewakers begeleidt ons via gangen en sombere kamers naar een lichte zaal, waar twee oudere monniken ons vriendelijk ontvangen. Dan zie ik achter een tafeltje een dik jongetje verveeld vanachter zijn schoolboeken opkijken. De rood geklede leerling maakt van onze komst gebruik om zijn huiswerk opzij te schuiven. Achter hem staat een met goudverf beschilderde troon. Op het moment dat mijn Tibetaanse begeleiders hem zien, werpen ze zich voor het jochie op de houten vloer. Na dit eerbetoon staan ze op, afwachtend met licht gebogen hoofd. Een monnik bindt een rode reep stof om onze hals en zijn collegamonnik legt een met geel satijn omwikkeld boek in de handen van de jongen.Vanachter zijn lessenaar tikt hij er zacht mee op onze hoofden.

Stil loop ik door het jeneverbesbos omhoog naar het Reting-klooster, in de elfde eeuw door Dromtompa gesticht. Verend mos bedekt stenen en boomwortels als een dempend tapijt. Een dicht groen dek van naaldvormige blaadjes wordt gedragen door stammen die om zich zelf heen lijken te draaien. Het hout van de kronkelige takken is zacht, maar elastisch en taai, de bast is getekend en gebarsten. De Tibetanen gebruiken jeneverbestakken als aromatische offergave.

Binnen dit woud speelde zich een halve eeuw geleden een drama af. Het klooster werd tijdens de Culturele Revolutie grotendeels gebombardeerd en vernield door het Chinese leger. Eeuwen voor de komst van het Volksbevrijdingsleger raasden Mongoolse plunderaars moordend rond: ruim vijfhonderd bewoners verloren het leven. Reting herrees uit de as om uit te groeien tot een kloosterstad. Het complex met afgebrokkelde ruines én gedeeltelijk gerestaureerde gebouwen dat ik bij invallende duisternis nader, is slechts een schim van zijn verleden. Een monnik toont me een rustige kamer in het kloosterhotel. Vier kale muren, twee bedden en één lage tafel. Tegenover de deuropening geeft een venster zicht op zich in het donker terugtrekkende bergen; direct onder me begint de beboste helling.

Het hotel heeft een openbare ruimte met tafels en zitbanken. Daar staat de enige telefoon uit de nabije omgeving. De kloosterwinkel is een plank met koekjes, cola en instantnoedels. Een monnik schenkt boterthee. Aan de muur hangt een engelstalige folder die me doet realiseren dat de levens van Reting Tenpa en de bij de rivier opgesloten jonge monnik nauw verweven zijn. Ik herken het jeugdige gezicht op de glimmende foto’s en lees: ‘De zevende levende boeddha van het Reting-klooster, Lodre Gyatso Trile Lhundrup Palsangbo, werd op 30 oktober 1997 geboren in de Lhari-provincie in Tibet. Op 21 januari 2000 werd, onder goedkeuring van het Nationale Religieuze Comité en met formele toestemming van de Volksregering van de Tibetaanse Autonome Regio, de ceremonie gehouden waarin hij erkend werd.’

Reting Tenpa werd in het begin van de dertiger jaren van de vorige eeuw geboren in één van de vijftien huizen van Shong. Het was een roerige tijd, waarin de dertiende dalai lama, Thubten Gyatso, stierf. Deze is op foto’s te zien als een fragiele man met forse oren, een doordringende blik en strenge snor. Hij staat bekend als intelligent hervormer, die een ingewikkeld politiek en diplomatiek spel moest spelen met China, Rusland en Groot-Brittannië. Daarnaast had hij te maken met problemen binnen de Tibetaanse maatschappij. Een corrupte elite en rivaliteit tussen rijke en machtige kloosters. Vier van zijn voorgangers waren jong, onder verdachte omstandigheden, gestorven. Net als zij bevond hij zich in een web van intriges. Hij was echter in staat om autoriteit en prestige op te bouwen. Hij voerde wetten, een belastingstelsel, een politiemacht en een klein leger in. In zijn contacten met vertegenwoordigers van buitenlandse mogendheden toonde hij interesse in wereldse zaken: elektriciteit, telefoon en de allereerste auto werden in Tibet geïntroduceerd. Zijn blik naar buiten verhinderde niet dat de invloed van de Manchu-keizers groeide.

Sinds 1912 was Tibet de facto onafhankelijk, maar een aantal keren had de Tibetaanse regering bereidheid getoond om een ondergeschikte status in te nemen als onderdeel van het Chinese rijk, op voorwaarde dat de Tibetaanse interne structuren gerespecteerd en onaangetast zouden blijven. Tijdens de regeringsperiode van Thubten Gyatso had Peking geen permanente vertegenwoordigers in Tibet. China, gewikkeld in een burgeroorlog, deed ondanks interne verdeeldheid geen afstand van de claim op heerschappij over het Tibetaanse plateau. In 1934, het jaar na zijn dood, zond de Chinese regering een condoleancemissie naar Lhasa onder leiding van een generaal. In het vacuüm dat na het overlijden van de dertiende dalai lama ontstond, speelde de hoofdlama van het Reting-klooster een cruciale rol. Hij werd tot regent benoemd, een functie met macht en autoriteit. In die hoedanigheid kreeg hij een hoofdrol in de zoektocht naar de veertiende dalai lama en reisde hij naar Lamo Latso, een door bergen omringd heilig meer, op zoek naar een visioen. De regent keek neer op het turkooisblauwe oppervlak terwijl letters van het Tibetaanse alfabet en beelden van een klooster en het geboortehuis van de nieuwe dalai lama zich aftekenden. Dit vormde het uitgangspunt voor een succesvolle zoektocht in de noordoostelijke provincie Amdo. In 1940 werd Tenzin Gyatso gekroond in aanwezigheid van een Chinese delegatie. Een jaar later werd Reting Rinpoche van de jonge dalai lama gescheiden en moest hij zijn regentschap overdragen aan Taktra Rinpoche, omdat hij zich niet aan het celibaat zou hebben gehouden. Voor een rinpoche, de eervolle titel voor een boeddhistisch leermeester, was dat ongepast. In 1947 volgde zijn arrestatie op beschuldiging van een mislukte bomaanslag op regent Taktra. De ex-regent verdween in een kerker onder in het Potala-paleis. Volgens geruchten stierf de vijfde Reting Rinpoche daar door vergiftiging.

Zijn opvolger overleed in 1997. De leerling voor wie ik mijn hoofd boog, is de zevende Reting Rinpoche. Hij werd uitverkozen volgens tradities en riten, in overeenstemming met voorspellingen én volgens regeringsinstructies na een zorgvuldige en langdurige zoektocht onder ruim zeshonderd Tibetaanse kinderen. De zevenjarige, die ik met een Chineestalig leerboek en potlood in zijn hand zag zitten, is een speelbal in handen van de autoriteiten. Hij moet geschiedenis gaan schrijven: als de huidige dalai lama overlijdt, zal er opnieuw een regent nodig zijn en wie kan dat beter zijn dan de incarnatie van een vorige regent? Niet alle monniken waren het met de Chinese keuze eens en in 2000 protesteerde een aantal van hen tegen de in hun ogen onwettige selectie. Acht geestelijken werden gearresteerd op beschuldiging van samenzwering om het jongetje te vermoorden. De overige monniken ondergingen een ‘patriottische heropvoedingscampagne’. Lange tijd was het klooster verboden terrein.

In mijn sobere slaapkamer denk ik aan de toevallige ontmoeting met Reting Tenpa die mij hier bracht. Het Tibetaans boeddhisme gelooft in wedergeboorte. Het maakt deel uit van samsara, de eeuwige cyclus van opnieuw geboren worden na de dood. Iemands gedrag beïnvloedt daarbij de kwaliteit en de loop van het volgende leven. Het is karma, oorzaak en gevolg, de optelsom van alle daden van een levend wezen tijdens zijn of haar bestaan. Slecht handelen leidt tot een ongunstige wedergeboorte. Goed gedrag als mens in een huidig leven vormt volgens Boeddha echter geen garantie voor een betere wedergeboorte – de acties van voorgaande levens oefenen eveneens invloed uit op de kwaliteit van de wedergeboorte. Reting Tenpa herinnerde zich de vijfde Reting Rinpoche: ‘Soms ging hij uit met een Chinees brokaten gewaad over zijn monnikskleren en met een gouden hoed met koraal er bovenop.’ Zijn incarnatie wordt omringd door Chinese bewakers. Reting Tenpa vertelde over zijn eigen vader, Jamyang Palden. ‘Het was in Tibet gewoonte dat uit ieder gezin minstens één kind monnik werd. Mijn vader was zeven jaar toen mijn grootouders hem van Shong naar het Reting-klooster zonden. Hij was leergierig en bedreven in het onthouden van religieuze teksten. Op zeventienjarige leeftijd verliet hij het klooster en huwde Nyima Yeshi. Ik ben hun oudste zoon.’

’s Morgens landt een vogel op de vensterbank. De mus lijkt nieuwsgierig naar binnen te kijken en pikt voordat hij wegvliegt met zijn snavel tegen de ruit. Drie keer keert het beestje terug en tikt tegen het glas, als een aanmaning om mijn zoektocht te beginnen. In dezelfde ruimte waar ik mijn avondeten at, kneed ik tsampa, geroosterd gerstemeel, samen met boterthee. Jonge monniken naast me kijken naar de foto’s die ik van Reting Tenpa meebracht. Zijn reputatie is hen onbekend. De kloosterbewoners komen niet uit de buurt en ze zijn bovendien te jong.

In Reting Tenpa’s jeugd inde het Reting-klooster belastingen en was het verantwoordelijk voor de rechtspraak en orde in het gebied. Zijn vader Jamyang Palden koppelde de kennis die hij als novice opdeed aan trouw aan de rinpoche. Zeventien jaar lang was hij de leider, genpo, van Shong. Later werd hij zelfs gyatso genpo, hoofdman, en was hij verantwoordelijk voor de zes graanverzamelplaatsen van de twaalf gemeenschappen rond het klooster. Reting Tenpa en zijn vier jongere broers en één zuster kwamen uit een welvarende familie. Het gezin woonde in een massief stenen huis omgeven door uitgestrekte landerijen en bezat twee moderne geweren, twaalf paarden, één ezel en meer dan honderd yaks en dri’s, het vrouwtje van de yak. Daarnaast ontving Jamyang Palden, in dienst van het klooster, jaarlijks graan, boter, brandhout en thee.

‘Hij was een liefhebbende vader,’ herinnerde Reting Tenpa zich. ‘Als ik mijn ogen sluit, zie ik hem rondlopen, een beetje mank. In de winter droeg hij een hoed van vossenbont. Behalve een ontwikkeld man was hij handig met zijn handen. Zo kon hij goed kleren maken. Nyima Yeshi, mijn moeder, was zachtaardig met een warm hart. Ze hield van mij. Toen ik als dertienjarige mijn ouderlijk huis verliet, was ze aangedaan en vroeg me om vaak terug te keren. Vier jaar later stierf ze na ziekte. Mijn vader hertrouwde met haar jongere zus, waarmee hij nog twee zonen kreeg.’