Titel

Over robuustheid

Nadere filosofische en empirische bespiegelingen over De Zwarte Zwaan

Nassim Nicholas Taleb

Colofon

Oorspronkelijke titel: On Robustness and Fragility: Deeper Philosophical and Empirical Reflections; in het Engels als Postscript Essay opgenomen in The Black Swan – Second Edition (Random House, New York, 2010).

Voor dit bij De Zwarte Zwaan behorende essay geldt dat:

– hoofdstuknummers en aangehaalde literatuur verwijzen naar De Zwarte Zwaan (zie voor een pdf van de literatuur: www.nieuwezijds.nl/downloads);

– sectienummers verwijzen naar andere tekstgedeelten van dit essay.

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Kees de Vries, Amsterdam

Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Marjo Starink, Amsterdam

© 2010, Nassim Nicholas Taleb

© Nederlandse vertaling 2010, Uitgeverij Nieuwezijds

ISBN 978 90 5712 340 5

NUR 780

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2010

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Inhoud

I Leren van Moeder Natuur, de oudste en de wijste

Lange, trage wandelingen

Mijn fouten

Robuustheid en breekbaarheid

Redundantie als verzekering

Groot is lelijk – en breekbaar

Klimaatverandering en ‘te grote’ vervuilers

Soortdichtheid

De andere typen redundantie

Onderscheid zonder verschil, verschil zonder onderscheid

Een samenleving die robuust is tegen fouten

II Waarom ik vaak ga wandelen, en hoe systemen breekbaar worden

Nog een paar halters

Pas op voor kunstmatig gecreëerde stabiliteit

III Margaritas ante porcos

De voornaamste fouten bij het begrijpen van de boodschap

Hoe je je misdaden moet uitwissen

Een tocht door de woestijn

IV Asperger en de ontologische Zwarte Zwaan

Asperger-kansrekening

Nogmaals toekomstblindheid

Kansrekening moet subjectief zijn

Kansrekening met een thermometer

V (Misschien) het nuttigste probleem in de geschiedenis van de moderne filosofie

Leven in twee dimensies

De afhankelijkheid van theorie bij zeldzame gebeurtenissen

Epimenides de Kretenzer

Een onbeslisbaarheidstheorema

Het zijn de gevolgen …

Van werkelijkheid naar representatie

Levende bewijzen

Misvatting van de kans op een eenmalige
gebeurtenis

Psychologie van de perceptie van afwijkingen

Het probleem van inductie en causaliteit in een complex domein

Inductie

Geblinddoekt een schoolbus besturen

VI Het Vierde Kwadrant, de oplossing van dat allernuttigste probleem

David Freedman, RIP

Beslissingen

Het Vierde Kwadrant, een kaart

VII Wat te doen met het Vierde Kwadrant

Niet de verkeerde kaart gebruiken: iatrogenese

Negatief advies

Iatrogenese en het nihilisme-etiket

Phronetische regels: wat kun je in het echte leven beter wel (of niet) doen ter verzachting van het Vierde Kwadrant als je niet kunt halteren?

VIII De tien principes voor een samenleving die robuust is tegen Zwarte Zwanen

IX Amor fati: hoe je onverwoestbaar wordt

Nihil perdidi

I
Leren van Moeder Natuur, de oudste en de wijste

Vrienden maken tijdens wandelingen – Grootmoeder worden – De aantrekkelijke kanten van eco-Extremistan – Nooit klein genoeg – Harvard-Sovjet chic

Ik schrijf dit essay drie jaar na de voltooiing van De Zwarte Zwaan – waar ik op een paar verklarende voetnoten na niets aan heb veranderd. Sindsdien heb ik een stuk of tien ‘geleerde’ artikelen geschreven over bepaalde aspecten van het idee van de Zwarte Zwaan. Ze zijn heel erg saai om te lezen, en dat komt doordat academische artikelen bijna altijd slaapverwekkend zijn en worden geschreven om indruk te maken, serieus genomen te worden, te intimideren en gepresenteerd te worden op bijeenkomsten, maar niet om gelezen te worden, behalve door sukkels (of zuurpruimen) en, erger nog, master-studenten. Verder maak ik hier meer werk van de vraag ‘Wat nu te doen?’ – je kunt een paard naar een waterbak leiden, maar dan moet je het misschien ook nog aansporen om te drinken. Daarom zal ik in dit essay dieper ingaan op een aantal punten. Net als De Zwarte Zwaan is het in het begin ‘literair’ van aard en wordt het allengs technischer.

Het idee voor dit lange essay is afkomstig van Danny Kahneman, aan wie ik voor mijn ideeën meer dank verschuldigd ben dan aan wie ook op deze planeet. Hij overtuigde me ervan dat ik de plicht had het paard aan het drinken te krijgen.

Lange, trage wandelingen

In de voorbije drie jaar zijn er aardig wat dingen veranderd in mijn leven, grotendeels ten goede. Een boek brengt je, net als feestjes, op de drempel van serendipiteit, en het bezorgt je zelfs uitnodigingen voor nog meer feestjes. In mijn donkere jaren werd ik in Parijs een handelaar genoemd (iets wat zeer vulgaire was), in Londen een filosoof (dat wil zeggen, te theoretisch), in New York een profeet (in negatieve zin vanwege mijn destijds verkeerde voorspellingen) en in Jeruzalem een econoom (iets zeer materialistisch). Nu moest ik zien om te gaan met de stress van het moeten waarmaken van totaal onverdiende benamingen, een profeet bijvoorbeeld in Israël (een bijna ondoenlijk karwei), een ‘philosophe’ in Frankrijk, een econoom in Londen en een handelaar in New York (waar dat een respectabel beroep is).

Door al die aandacht kreeg ik te maken met hate mail, ten minste één doodsbedreiging (van voormalige employés van het failliete Lehman Brothers[1]), wat ik zeer vleiend vond, en, erger dan dreigingen met geweld, talloze verzoeken om interviews van Turkse en Braziliaanse journalisten. Ik moest veel tijd besteden aan het schrijven van persoonlijke brieven om te bedanken voor uitnodigingen voor diners met pakdragende hotshots van deze tijd, pakdragende archeo-hotshots, pakdragende proto-hotshots en het nare soort der pakdragende namedroppers. Maar het had ook zo zijn voordelen. Ik kwam in contact met gelijkgezinde personen, mensen van wie ik niet had gedacht, zelfs niet in mijn dromen, dat ik ze ooit zou ontmoeten, of mensen van wie ik niet eens wist dat ze bestonden, die actief waren in disciplines buiten mijn normale kringen en me met onverwachte ideeën verder hielpen bij mijn zoektocht. Ik werd regelmatig benaderd door mensen die ik bewonderde en wier werk ik goed kende en die als vanzelfsprekend medewerkers en critici werden; ik zal nooit vergeten hoe aangenaam verrast ik was toen ik een e-mail kreeg van Spyros Makridakis van de M-competities (zie Hoofdstuk 10), de grote ontmaskeraar van verkeerd voorspellen, en een andere van Jon Elster, de zeldzaam erudiete en intelligente wetenschapper die de wijsheid uit de Oudheid integreerde in het moderne sociaal-wetenschappelijke denken. Ik heb romanschrijvers en filosofische denkers ontmoet wier werk ik had gelezen en bewonderde, zoals Louis de Bernières, Will Self, John Gray (de filosoof, niet de schrijver van populair-psychologische boeken), en Lord Martin Rees; in alle vier gevallen moest ik mezelf even in de arm knijpen toen ze met me spraken over mijn boek.

Vervolgens begon ik via een reeks vrienden van vrienden, cappuccino’s, dessertwijnen en rijen voor veiligheidscontroles op vliegvelden, deel te nemen aan, en inzicht te krijgen in, de potentie van mondelinge kennisoverdracht – elkaar spreken is immers vele malen krachtiger dan alleen maar corresponderen. Mensen zeggen onder vier ogen dingen waarover ze in een geschreven tekst zouden zwijgen. Ik ontmoette Nouriel Roubini (bij mijn weten de enige econoom die de crisis van 2008 echt voorspelde en misschien de enige onafhankelijke denker in die business). Ik leerde allerlei mensen kennen van wie ik niet eens wist dat ze bestonden, goede economen (dat wil zeggen, met wetenschappelijke maatstaven) zoals Michael Spence en Barkley Rosser. Ook bleven Peter Bevelin en Yechezkel Zilber me voeden met artikelen waarnaar ik zonder het te weten op zoek was, de eerstgenoemde op het gebied van de biologie, de laatstgenoemde op het gebied van de cognitiewetenschappen – waarmee ze mijn denken een duw in de juiste richting gaven.

Ik heb dus dialogen gevoerd met vele mensen. Mijn probleem is echter dat ik slechts twee personen ben tegengekomen die een gesprek kunnen voeren tijdens een lange wandeling (en langzaam kunnen wandelen): Spyros Makridakis en Yechezkel Zilber. Helaas wandelen de meeste mensen te snel, wandelen met trainen verwarrend, niet snappend dat wandelen langzaam dient te geschieden, in zodanig tempo dat je vergeet dat je aan het wandelen bent – dus zit er voor mij niets anders op dan regelmatig afreizen naar Athene (waar Spyros woont) om me uit te leven in mijn favoriete bezigheid, flaneren.

Mijn fouten

En natuurlijk gaan mensen de tekst napluizen op onvolkomenheden. Na beoordeling van berichten en verslagen vind ik het niet nodig om ook maar iets van de eerste versie van De Zwarte Zwaan terug te nemen, of fouten (behalve tikfouten en kleine feitelijke onjuistheden) te corrigeren, met uitzondering van twee verwante zaken. Op de eerste fout werd ik attent gemaakt door Jon Elster. Ik had geschreven dat narratieve misleiding alle historische analyses doordringt, omdat ik geloofde dat het niet mogelijk zou zijn om een geschiedkundige bewering te toetsen door middel van voorspelling en falsificatie. Elster legde me uit dat er situaties zijn waarin een historische theorie kan ontkomen aan de narratieve misleiding en onderworpen kan worden aan empirische weerlegging – gebieden waar we documenten of archeologische sites ontdekken die informatie bieden waarmee een bepaald verhaal verworpen kan worden.

Zo realiseerde ik mij, met betrekking tot dit punt, dat de geschiedenis van het Arabische denken niet onomstotelijk vastlag en dat ik in de val was getrapt van het negeren van de voortdurende veranderingen in de geschiedenis in het verleden – dat ook het verleden grotendeels een voorspelling was. Ik ontdekte (bij toeval) dat ik voetstoots de conventionele wijsheid in geleerde boeken over Arabische filosofie had geaccepteerd, een wijsheid die werd weersproken door bestaande documenten. Ik had het belang van het debat tussen Averroës en Algazel overdreven. Zoals iedereen dacht ik (1) dat het heel wat voorstelde, en (2) dat het de doodsteek betekende voor de Arabische falasifah. Het bleek een van de misvattingen die recentelijk onderuit zijn gehaald door onderzoekers (zoals Dimitri Gutas en George Saliba). De meeste mensen die theoretiseerden over Arabische filosofie kenden geen Arabisch en lieten daarom vele dingen aan hun verbeelding over (zoals Leo Strauss bijvoorbeeld). Ik schaam me een beetje omdat Arabisch een van mijn moedertalen is en ik me had verlaten op tiendehands bronnen van de hand van geleerden die het Arabisch niet machtig waren (en voldoende eigendunk en onvoldoende eruditie bezaten om dat niet te beseffen). Ik liet me beetnemen door de confirmation bias, de bevestigingsneiging, die werd waargenomen door Gutas: ‘Het lijkt erop dat iedereen altijd begint met een vooropgezet idee over wat de Arabische filosofie te zeggen heeft om zich vervolgens slechts te concentreren op die passages die die bias ondersteunen, met als gevolg dat het vooropgezette idee gestaafd lijkt te worden door de teksten.’

Nogmaals, pas op voor geschiedenis.

Robuustheid en breekbaarheid

Na de voltooiing van De Zwarte Zwaan heb ik een tijd nagedacht over de kwesties die ik in Hoofdstuk 14 aan de orde had gesteld, over de breekbaarheid van sommige systemen met een hoge mate van concentratie en illusies van stabiliteit – wat me tot de overtuiging had gebracht dat het banksysteem de moeder is van alle ongelukken die ons te wachten staan. Ik had in Hoofdstuk 6 aan de hand van het verhaal over de oude olifanten uitgelegd dat de oudste leraren van wijsheid vanzelfsprekend de beste leraren zijn, simpelweg omdat ze in de loop van hun lange leven waarschijnlijk onzichtbare trucs en heuristische methoden hebben opgepikt die ons in ons epistemische landschap ontgaan, trucs met behulp waarvan ze hebben weten te overleven in een wereld die complexer is dan de wereld die we denken te begrijpen. Oud zijn impliceert daarom een hogere mate van weerstand tegen Zwarte Zwanen, hoewel dat, zoals we zagen in het verhaal over de kalkoen, niet bewezen waar is – ouder betekent bijna altijd degelijker, maar ouder betekent niet altijd volmaakt. Een paar miljard jaar levert echter vele malen meer bewijs op dan duizend dagen van overleving, en het oudste bestaande systeem is ontegenzeggelijk Moeder Natuur.

Dat was in zekere zin de redenering achter de epilogistische manier van argumenteren van de medische empiristen in de Levant in de postklassieke tijd (zoals Menodotus van Nicomedia), die als enigen scepticisme combineerden met besluitvorming in de echte wereld. Ze waren ook de enige groep mensen die filosofie gebruikten voor iets nuttigs. Ze gingen uit van historia: maximale registratie van feiten en minimaal interpreteren en theoretiseren, feiten beschrijven zonder het waarom, en weerstand bieden tegen algemeenheden. Hun vorm van niet-theoretische kennis werd in de Middeleeuwen gekraakt door de scholastici, die meer heil zagen in welbepaalde, nauw omschreven kennis. Historia, ofwel louter feiten vastleggen, was inferieur aan philosophia of scientia. Zelfs filosofie had tot dan toe meer van doen met wijsheid in besluitvorming dan vandaag de dag, niet met indruk maken op een benoemingscommissie, en de geneeskunst was het gebied waarop deze wijsheid werd gepraktiseerd (en onderwezen): Medicina soror philosophiae – ‘de geneeskunst is de zuster van de filosofie’.[2]

Sinds de scholastici heeft de geformaliseerde wetenschap een ondergeschikte status toegekend aan vakgebieden waar bijzonderheden boven algemeenheden worden verkozen, waardoor onvermijdelijk korte metten wordt gemaakt met ervaring en ouderdom (een te grote opeenhoping van bijzonderheden) ten gunste van gepromoveerde mensen zoals dr. John. In de klassieke fysica kan dit misschien geen kwaad, maar wel in complexe domeinen; het heeft heel wat levens gekost in de geschiedenis van de geneeskunst, met name voor de intrede van de klinische geneeskunst, en het richt grote schade aan op maatschappelijk gebied, met name in deze huidige tijd.

De belangrijkste dingen die oude leraren je bijbrengen, zijn, om in religieuze termen te spreken, dogma’s (regels waaraan je je moet houden en die je niet noodzakelijkerwijs hoeft te begrijpen), niet kerygma’s (regels die je kunt begrijpen en die een voor jou duidelijk doel hebben).

Moeder Natuur is een complex systeem met netwerken van onderling afhankelijke levensvormen, niet-lineariteiten en een robuuste ecologie (was dat niet zo, dan was ze lang geleden al ontploft). Ze is oeroud en heeft een onfeilbaar geheugen. Moeder Natuur krijgt niet de ziekte van Alzheimer – er zijn aanwijzingen dat zelfs mensen met het klimmen der jaren niet zomaar breincapaciteit verliezen mits ze zich houden aan een regime van stochastische oefening en stochastisch vasten, lange wandelingen maken, geen suiker, brood en witte rijst eten, niet beleggen in aandelen, geen lessen economie volgen en geen dingen lezen als The New York Times.

Laat ik mijn gedachten samenvatten over hoe Moeder Natuur omgaat met Zwarte Zwanen, zowel positieve als negatieve – ze weet veel beter dan mensen hoe je kunt profiteren van positieve Zwarte Zwanen.

Redundantie als verzekering

Ten eerste, Moeder Natuur houdt van redundanties, drie verschillende soorten redundanties. De eerste, en het eenvoudigst te begrijpen, is defensieve redundantie, een soort ingebouwde verzekering waardoor je bij tegenslag dankzij de beschikbaarheid van reserveonderdelen kunt overleven. Neem het menselijk lichaam. We hebben twee ogen, twee longen, twee nieren, zelfs twee hersenen (met uitzondering misschien van CEO’s) – en die hebben een grotere capaciteit dan in normale omstandigheden nodig is. Redundantie staat dus gelijk aan zekerheid, een zekerheid die overduidelijk inefficiënt is omdat je kosten moet maken om de reserveonderdelen te onderhouden en energie kwijt bent om ze, hoewel ze niets doen, bij je te houden.

Het exacte tegendeel van redundantie is naïeve optimalisering. Ik geef iedereen de raad om geen (orthodoxe) lessen economie te volgen en stel dat economische kennis ons in de steek zal laten en ons kapot zal maken (en we hebben, zoals we zullen zien, bewijzen dat economische kennis ons in de steek heeft gelaten; maar, zoals ik in De Zwarte Zwaan keer op keer heb benadrukt, die hadden we niet nodig; we hadden alleen maar hoeven te kijken naar het gebrek aan wetenschappelijke gestrengheid – en aan ethische regels). De reden is de volgende: economische kennis is grotendeels gebaseerd op de notie van naïeve optimalisering, die door Paul Samuelson (op gebrekkige wijze) wiskundig is beschreven – en deze wiskunde heeft in grote mate bijgedragen aan het ontstaan van een voor dwalingen vatbare maatschappij. Een econoom zou het inefficiënt vinden om er twee longen en twee nieren op na te houden: denk maar aan de kosten die gemoeid zijn met het vervoeren van deze zware dingen over de savanne. Optimalisering zou echter je dood betekenen bij het eerste onvoorziene ongeluk, de eerste ‘uitschieter’. Als we Moeder Natuur zouden overlaten aan economen, dan zouden individuele nieren afgeschaft worden: we hebben ze immers niet de hele tijd nodig, en het zou daarom ‘efficiënter’ zijn als we de onze verkochten en op basis van timesharing een centrale nier gebruikten. Je zou ook ’s nachts je ogen kunnen uitlenen omdat je ze niet nodig hebt om te dromen.

Bijna elk belangrijk idee in de conventionele economie (en een kleiner aantal minder belangrijke) sneeft bij het wijzigen van een of andere aanname – wat ook wel een ‘verstoring’ wordt genoemd, waarbij je een parameter verandert, of een parameter die volgens de gangbare theorie vast en stabiel is, stochastisch maakt – in vaktaal heet dit ‘randomisering’. Op deze manier worden modelfouten bestudeerd en de gevolgen van dergelijke veranderingen onderzocht (mijn officiële academische specialisme is nu modelfouten of ‘modelrisico’). Als bijvoorbeeld een risicomodel aanneemt dat het bestudeerde type toevallige variatie in Mediocristan thuishoort, zal het geen rekening houden met grote afwijkingen en aanzetten tot het opbouwen van een heleboel risico dat grote afwijkingen negeert; dit soort risicomanagement is dan ook ondeugdelijk. Vandaar dat ik de metafoor ‘zitten op een vat dynamiet’ gebruikte met betrekking tot Fannie Mae (de Amerikaanse hypotheekgigant die inmiddels failliet is).

Een tweede voorbeeld van een grote modelfout is de theorie van het comparatieve voordeel, naar verluidt door Ricardo ontdekt en de drijvende kracht achter de globalisering. Het idee is dat landen zich, zoals een adviseur zou zeggen, moeten richten op ‘wat ze het best doen’ (preciezer gezegd, op terreinen waarop ze het kleinste aantal kansen missen); het ene land zou er daarom goed aan doen zich te specialiseren in wijn, een ander land in kleding, hoewel een van hen misschien beter is in beide. Maar stel dat we hier een paar verstoringen en alternatieve scenario’s op loslaten, bijvoorbeeld dat de prijs van wijn fluctueert: wat zou er dan gebeuren met het land dat zich heeft gespecialiseerd in wijn? Al bij één simpele verstoring binnen deze aanname (de prijs van wijn is stochastisch en kan Extremistan-achtige schommelingen vertonen) kom je tot een heel andere conclusie dan Ricardo. Moeder Natuur houdt niet van overspecialisatie, omdat dat de evolutie belemmert en de dieren verzwakt.

Dit verklaart ook waarom ik de huidige ideeën over globalisering (zoals die van de journalist Thomas Friedman) een stap te naïef en te gevaarlijk voor de samenleving vind – tenzij je rekening houdt met de neveneffecten. Globalisering lijkt misschien efficiënt, maar het operationele hefboomeffect en de interactiegraden tussen de delen zullen ervoor zorgen dat kleine scheurtjes op één plek doorsijpelen naar het hele systeem. Het resultaat zou zoiets zijn als een brein dat een epileptische aanval krijgt omdat te veel cellen tegelijk vuren. Onze hersenen, een goed functionerend complex systeem, zijn dan ook niet ‘geglobaliseerd’, of althans niet naïef ‘geglobaliseerd’.

Hetzelfde geldt voor schulden – ze maken je erg kwetsbaar bij verstoringen, vooral wanneer we ons niet in Mediocristan bevinden maar in Extremistan. Tegenwoordig leren we op business schools van professoren (die studenten ook de gaussiaanse klokkromme – het Grote Intellectuele Bedrog – en andere pseudowetenschappelijke ideeën bijbrengen) dat het goed is om te lenen. Dit gaat in tegen alle historische tradities. In de loop der tijd zijn alle mediterrane culturen tot de gedachte gekomen dat het onverstandig is om schulden te maken. Een Romeins spreekwoord luidt: Felix qui nihil debet – ‘gelukkig is hij die geen schulden heeft’. Grootmoeders die de Grote Depressie overleefden zouden precies het tegenovergestelde van schuld hebben geadviseerd: redundantie. Ze zouden ons op het hart hebben gedrukt eerst een paar jaar te sparen alvorens persoonlijke risico’s te nemen – wat overeenkomt met mijn halter-idee in Hoofdstuk 11, waarbij je veel geld in reserve houdt en tegelijkertijd agressieve risico’s neemt, maar alleen met een klein deel van de portefeuille. Als banken dat ook hadden gedaan, zouden er zich in de geschiedenis geen bankcrises hebben voorgedaan.

We bezitten documenten, al vanaf de Babyloniërs, waaruit blijkt wat de kwalijke gevolgen van schulden zijn; de religies in het Nabije Oosten verboden het maken van schulden. Dit zegt mij dat een van de doelen van religie en traditie het uitvaardigen van verboden is geweest – simpelweg om mensen te beschermen tegen hun eigen epistemische arrogantie. Waarom? Schuld impliceert een sterk geloof in de toekomst en een hoge mate van vertrouwen in voorspellingen. Als je honderd dollar leent om in een project te investeren, is je schuld als het project mislukt nog steeds honderd dollar (maar het gaat je een stuk beter wanneer het slaagt). Schuld is dus gevaarlijk als je te veel vertrouwen hebt in de toekomst en blind bent voor Zwarte Zwanen, iets waar we bijna allemaal last van hebben. En voorspellen leidt tot ongelukken omdat mensen (met name regeringen) lenen in reactie op een voorspelling (of de voorspelling als cognitief excuus gebruiken om te lenen). Mijn Schaamteloos Foute Voorspellingen Doen (i.e., onzin-voorspellingen die alleen maar tegemoet lijken te komen aan psychische behoeften) wordt gestapeld op Schaamteloos Schulden Aangaan: door te lenen word je kwetsbaarder voor voorspellingsfouten.

Groot is lelijk – en breekbaar

Ten tweede, Moeder Natuur houdt niet van dingen die te groot zijn. Het grootste landdier is de olifant, en dat heeft een reden. Als ik op strooptocht zou gaan en een olifant zou schieten, zou ik in een gevangenis kunnen belanden en zou mijn moeder me de huid vol schelden, maar zou ik nauwelijks de ecologie van Moeder Natuur verstoren. Mijn opmerkingen over banken in Hoofdstuk 14 daarentegen – dat ‘ik er niet aan moet denken’ wat er gebeurt als je een grote bank neerschiet, en dat ‘wanneer er een omvalt, ze allemaal omvallen’ – werden geïllustreerd door wat er daarna gebeurde: in september 2008 ging een bank failliet, Lehman Brothers, waarna het complete bouwwerk instortte. Moeder Natuur beperkt de interacties tussen entiteiten niet, ze beperkt alleen de grootte van haar onderdelen. (Vandaar dat ik denk dat we de globalisering niet moeten stoppen of het internet moeten verbieden; zoals we zullen zien, is er veel meer stabiliteit te bereiken wanneer we regeringen niet langer toestaan grote bedrijven te ondersteunen en voordelen geven aan de kleine ondernemer.)

Maar er is nog een reden waarom door mensen gemaakte structuren niet te groot behoren te worden. Uitbreidingen en fusies van bedrijven worden vaak, ogenschijnlijk, doorgevoerd vanuit de notie van ‘schaalvoordelen’ – de gedachte dat bedrijven geld besparen wanneer ze groter worden, en daarmee efficiënter. Het is een gangbare gedachte die zich in ons collectieve bewustzijn heeft genesteld, terwijl er geen bewijzen voor bestaan; sterker nog, er zijn aanwijzingen dat het tegendeel het geval is. Toch blijven mensen, om duidelijke redenen, dergelijke fusies aangaan – ze zijn niet goed voor ondernemingen, ze zijn goed voor Wall Street-bonussen; een onderneming die groter wordt, is goed voor de CEO. Goed, ik realiseerde me dat groter wordende ondernemingen weliswaar ‘efficiënter’ lijken, maar ook dat ze veel kwetsbaarder zijn voor externe eventualiteiten, de eventualiteiten die bekendstaan als ‘Zwarte Zwanen’, naar een boek met die titel. En dat alles onder het mom van meer stabiliteit. Daar komt bij dat wanneer ondernemingen groot zijn, ze optimaal moeten presteren om Wall Street-analisten tevreden te stellen. Wall Street-analisten (MBA-types) hebben de gewoonte om ondernemingen te dwingen de extra nier te verkopen en de appeltjes voor de dorst de deur uit te doen om hun ‘winst per aandeel’ te vergroten en hun ‘resultaat te verbeteren’ – waarmee ze uiteindelijk bijdragen aan hun faillisement.

Charles Tapiero en ik hebben wiskundig aangetoond dat een bepaalde categorie onvoorziene fouten en willekeurige schokken veel meer schade toebrengt aan grote organismen dan aan kleine. In een ander artikel berekenden we de kosten voor de samenleving van groot zijn; want let wel, ondernemingen kosten ons geld wanneer ze omvallen.

Het probleem met regeringen is dat ze de neiging hebben deze breekbare organismen steun te geven ‘omdat die grote werkgevers zijn’ – en omdat ze lobbyisten hebben – het soort breed uitgemeten nepbijdragen waar Bastiat zo op afgaf. Grote ondernemingen krijgen overheidssteun en worden almaar groter en breekbaarder, en bepalen in zekere zin het regeringsbeleid – nog een profetische visie van Karl Marx en Friedrich Engels. Kappers en kleine bedrijven daarentegen, gaan failliet zonder dat iemand naar hen omkijkt; zij moeten efficiënt zijn en de wetten der natuur gehoorzamen.

Noten

[1] Lehman Brothers was een financiële instelling met schitterende kantoren die tijdens de crisis van 2008 abrupt failliet ging.

[2] Bij empirisme gaat het er niet om dat je geen theorieën en overtuigingen hebt of niet denkt in oorzaken en gevolgen, maar dat je vermijdt een sukkel te zijn, dat je vermijdt een stellige en bevooroordeelde bias te hebben over waar je denkt je te kunnen te vergissen – waar de fout zit. Een empirist die wordt geconfronteerd met een serie feiten of data schort standaard zijn overtuigingen op (vandaar de link tussen empirisme en de oudere sceptische traditie van het pyrrhonisme), terwijl anderen standaard naar een karakterisering of een theorie grijpen. Het idee is de bevestigingsneiging te vermijden (empiristen vergissen zich liever op grond van de weerleggings-/falsificatieneiging, die zij ruim vijftienhonderd jaar voor Karl Popper ontdekten).

▷