Titel

Er zijn fouten gemaakt
(maar niet door mij)

Waarom we dwaze overtuigingen, slechte beslissingen en kwetsend gedrag rechtvaardigen

Carol Tavris en Elliot Aronson

Colofon

Oorspronkelijke titel: Mistakes were made (but no by me) – Why we justify foolish beliefs, bad decisions and hurtful acts. Harcourt Inc., New York / Pinter & Martin, London, 2007

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Brenda Mudde, Amsterdam

Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

© 2007, 2011, Carol Tavris en Elliot Aronson

Nederlandse vertaling © 2011, Uitgeverij Nieuwezijds

Het ‘Frank en Debra’-fragment uit Andrew Christensen en Neil S. Jacobsons Reconcilable Differences is overgenomen met toestemming van Guilford Press, © 2000 Guilford Press.

ISBN 978 90 5712 353 5

NUR 770

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2011

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

np

Voor Ronan, mijn Wonderful O

– Carol Tavris

°°°

Natuurlijk voor Vera

– Elliot Aronson

np

We zijn allemaal in staat dingen te geloven waarvan we weten dat ze onwaar zijn, om vervolgens, als ons ongelijk uiteindelijk bewezen wordt, de feiten schaamteloos zó te verdraaien dat het lijkt of we gelijk hadden. Intellectueel kunnen we dit proces eindeloos volhouden: de enige rem erop is dat een misvatting vroeg of laat op de harde werkelijkheid botst, meestal op een slagveld.

– George Orwell (1946)

Een groot volk is als een groot man:

Maakt hij een fout, dan beseft hij dat.

Beseft hij het, dan geeft hij het toe.

Geeft hij het toe, dan herstelt hij de fout.

Zij die hem op zijn fouten wijzen, acht hij zijn meest welwillende leraren.

– Stephen Mitchells vrije vertaling van de Tao Te Tjing,
als hommage aan Lao Tse (ca. 500 v.Chr.)

INLEIDING

°°°

Schurken, dwazen, boeven en huichelaars: hoe kunnen ze met zichzelf leven?

Het is goed mogelijk dat er fouten zijn gemaakt door de regeringen waarin ik zitting heb gehad.

– Antwoord van Henry Kissinger op beschuldigingen dat hij oorlogsmisdaden zou hebben gepleegd in zijn rol bij de Amerikaanse acties in Vietnam, Cambodja en Zuid-Amerika in de jaren 1970.

Als we, terugblikkend, tevens ontdekken dat er mogelijk fouten zijn gemaakt … dan spijt me dat vreselijk.

– Kardinaal Egan van New York over de bisschoppen die geen maatregelen namen tegen de katholieke geestelijken die kinderen misbruikten.

Er zijn fouten gemaakt in de communicatie met het publiek en onze klanten over de ingrediënten van onze Franse Frietjes.

– Verontschuldiging van McDonald’s aan hindoes en andere vegetariërs, omdat het bedrijf had nagelaten te melden dat de ‘natuurlijke smaakstoffen’ in hun aardappelen bijproducten van vlees bevatten.

De vraag van de week: hoe weet je of een schandaal rond de president menens is?

A. De president daalt in de peilingen.

B. De pers ruikt bloed.

C. De oppositie wil een impeachment-procedure beginnen

D. Zijn eigen partijleden keren zich tegen hem.

E. Of het Witte Huis verklaart dat ‘er fouten zijn gemaakt’.

– Bill Schneider bij Inside Politics op CNN

We zijn allemaal mensen en dus feilbaar, en we kennen allemaal de drang onszelf te rechtvaardigen en de verantwoordelijkheid voor kwalijke, immorele of domme daden af te schuiven. De meesten van ons zullen nooit beslissingen over leven en dood van miljoenen mensen hoeven te nemen, maar of de gevolgen van ons handelen nu triviaal of tragisch zijn, kleinschalig of van nationaal belang, we vinden het moeilijk, zo niet onmogelijk, om te zeggen: ‘Ik zat ernaast, ik heb een vreselijke fout gemaakt.’ Hoe meer er op het spel staat – emotioneel, financieel of moreel – hoe moeilijker dat is.

Het gaat nog verder: mensen die direct met bewijs van hun ongelijk worden geconfronteerd, veranderen hun opvattingen of gedrag niet, maar zullen die juist extra hardnekkig verdedigen. Politici bieden hiervan een wel heel duidelijk, en vaak tragisch, voorbeeld. Tijdens zijn presidentschap was George W. Bush hét toonbeeld van iemand wiens plaatstalen zelfrechtvaardigingspantser zelfs voor onomstotelijk bewijs ondoordringbaar bleef. Bush had ongelijk toen hij beweerde dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte, hij had ongelijk toen hij banden tussen Saddam Hoessein en Al Qaida veronderstelde, hij had ongelijk toen hij voorspelde dat de Irakezen de Amerikaanse soldaten met gejuich zouden ontvangen en hij had ongelijk in zijn enorme onderschatting van de menselijke en financiële prijs van de oorlog. Zijn allerbekendste ongelijk was wel dat hij zes weken na het begin van de invasie (onder een spandoek met de woorden MISSIE VOLBRACHT) verklaarde dat ‘de belangrijkste gevechtsoperaties in Irak ten einde zijn.’

Terwijl commentatoren van links en rechts Bush opriepen zijn ongelijk te bekennen, kwam hij juist met allerlei nieuwe rechtvaardigingen voor de oorlog: een very bad guy uit de weg ruimen, terroristen bestrijden, de vrede in het Midden-Oosten bevorderen, Irak democratisch bestuur brengen, de Amerikaanse veiligheid vergroten en ‘het karwei afmaken waar [onze jongens] hun leven voor hebben gegeven.’ In de tussentijdse verkiezingen van 2006, die door de meeste politieke analisten als een referendum over de oorlog werden beschouwd, verloor de Republikeinse partij haar meerderheid in beide huizen van het Congres; een kort daarop gepubliceerd rapport van zestien Amerikaanse veiligheidsdiensten stelde dat de bezetting van Irak het islamitisch radicalisme en de terreurdreiging juist had vergroot. Toch zei Bush tegen een delegatie conservatieve columnisten: ‘Ik ben er meer dan ooit van overtuigd dat de beslissingen die ik heb genomen, de juiste zijn.’[1]

Natuurlijk was George Bush niet de eerste politicus die vasthield aan beslissingen die op onjuiste informatie gebaseerd bleken te zijn en rampzalige gevolgen hadden, en hij zal ook niet de laatste zijn. Lyndon Johnson weigerde naar de adviseurs te luisteren die hem herhaaldelijk voorhielden dat de oorlog in Vietnam niet te winnen viel, en hij offerde zijn presidentschap op aan de zelfrechtvaardiging dat heel Azië communistisch zou worden als Amerika zich terugtrok. Als politici met hun rug tegen de muur staan, erkennen ze misschien schoorvoetend hun vergissing, maar niet hun verantwoordelijkheid. Zij zijn meesters van de lijdende vorm: Oké, er zijn fouten gemaakt, maar niet door mij; door iemand anders die naamloos zal blijven.[2] Door te zeggen dat ‘de regering’ mogelijk fouten had gemaakt, ging Henry Kissinger eraan voorbij dat hij, als minister van Buitenlandse Zaken én adviseur voor de nationale veiligheid, in feite de regering wás. Dankzij deze zelfrechtvaardiging kon hij met een uitgestreken gezicht en een schoon geweten de Nobelprijs voor de vrede in ontvangst nemen.

Wij slaan het gedrag van politici geamuseerd, geschrokken of ontzet gade, maar in wezen is wat zij doen psychologisch niet anders – al zijn de gevolgen ervan dat wel – dan wat de meesten van ons zelf wel eens hebben gedaan. Wij stappen niet uit een ongelukkige of uitzichtloze relatie, omdat we er al zoveel tijd in hebben gestoken. Wij blijven veel te lang hangen in een geestdodende baan, omdat we onszelf allerlei redenen voorhouden om te blijven en we de voordelen van ontslag nemen niet goed kunnen inschatten. Wij kopen een slechte tweedehands auto omdat die er geweldig uitziet, besteden duizenden euro’s om het ding op de weg te houden en gooien er vervolgens nog meer geld tegenaan om onze eerdere uitgaven te rechtvaardigen. Overtuigd van ons eigen gelijk breken we met een vriend of familielid over een (echte of vermeende) krenking, maar we beschouwen onszelf tegelijk als vredelievend – als die ander zich nu maar eens zou verontschuldigen en het goed zou maken …

Zelfrechtvaardiging is niet hetzelfde als liegen of smoesjes verzinnen. Uiteraard liegen mensen en zuigen ze van alles uit hun duim om aan de woede van hun geliefde, ouder of baas te ontkomen, om niet vervolgd of gevangen gezet te worden, om hun gezicht niet te verliezen of om aan de macht te blijven. Maar er is een groot verschil tussen in het openbaar iets zeggen waarvan de spreker weet dat het onwaar is (‘Ik heb geen seks met die vrouw gehad’; ‘ik ben geen bedrieger’) en de manier waarop iemand zichzelf ervan overtuigt het juiste te hebben gedaan. In het eerste geval liegt de spreker, en weet hij dat hij liegt om zijn huid te redden. In het tweede geval liegt hij tegen zichzelf. Daarom is zelfrechtvaardiging zowel effectiever als gevaarlijker dan een expliciete leugen. Door zelfrechtvaardiging gaan mensen uiteindelijk zelf geloven dat hun handelwijze, gezien de omstandigheden, de beste was. ‘Als ik er nog eens over nadenk, was het de goede beslissing.’ ‘Ik kon niet anders.’ ‘Eigenlijk was het een uitstekende oplossing voor het probleem.’ ‘Ik heb gedaan wat voor het land het beste was.’ ‘Die schoften hebben hun verdiende loon gekregen.’ ‘Ik heb er recht op.’

Door dingen voor onszelf te rechtvaardigen, bagatelliseren we niet alleen onze fouten en slechte beslissingen, we maken onszelf er ook blind voor: iedereen herkent een huichelaar, behalve de huichelaar zelf. Zelfrechtvaardiging stelt ons in staat onze eigen morele missers keurig te scheiden van die van anderen en de tegenstelling tussen onze daden en onze opvattingen uit te vlakken. Aldous Huxley had gelijk toen hij zei dat er waarschijnlijk geen opzettelijke huichelaars bestaan. Het lijkt onwaarschijnlijk dat Newt Gingrich bij zichzelf dacht: ‘Wat ben ik toch een huichelaar. Ik heb vreselijke stennis geschopt over de buitenechtelijke escapades van Bill Clinton, terwijl ik zelf ook vreemdging, hier in mijn eigen stad.’ Ook tv-dominee Ted Haggard leek zich er niet van bewust dat het hypocriet is in het openbaar tegen homoseksualiteit van leer te trekken en zelf een seksuele verhouding te hebben met een (mannelijke) prostitué.

Net als zij formuleren wij onze eigen morele normen om ze vervolgens te rechtvaardigen. Ben je bijvoorbeeld bij het invullen van je belastingaangifte wel eens creatief geweest met aftrekposten? Daar staan vast aftrekposten tegenover die je vergat op te voeren, en bovendien doet iedereen het, dus je zou wel gek zijn als je het niet deed. Heb je misschien vergeten contante betalingen op te geven? Daar heb je het volste recht toe, de overheid geeft namelijk genoeg van je belastingcenten uit aan flauwekul en onzinprojecten waarom je helemaal niet gevraagd hebt. Heb je in werktijd privé-emails geschreven en over het net gesurft terwijl je eigenlijk had moeten werken? Dat hoort bij de voordelen van het werk; het is jouw protest tegen die stomme bedrijfsregeltjes, en bovendien heeft je baas geen enkele waardering voor al het extra werk dat je doet.

Bij Gordon Marino, hoogleraar filosofie en ethiek, viel eens in een hotelkamer een pen uit zijn borstzakje waardoor er een inktvlek op de zijden beddensprei kwam. Hij besloot de hotelmanager te waarschuwen, maar was moe en wilde de schade niet betalen. Die avond ging hij met een paar vrienden uit en vroeg hun om advies. ‘Een van hen vond dat ik niet altijd het braafste jongetje van de klas moest willen zijn’, zei Marino. ‘Hij voerde aan dat hotels altijd rekening houden met dat soort ongelukjes en die gewoon in de kamerprijs doorberekenen. Ze hadden me er al snel van overtuigd dat het niet nodig was de manager hiermee lastig te vallen. Ik bedacht dat ik de inktvlek meteen gemeld zou hebben als het een bed & breakfast was geweest, maar dit was een filiaal van een grote hotelketen, bla bla bla, en zo leidde ik mezelf om de tuin. Wel heb ik bij het uitchecken een briefje over de vlek afgegeven bij de balie.’[3]

Maar, zult u zeggen, het klopt allemaal! Hotels berekenen de reparatiekosten van ongelukjes inderdaad in de kamerprijs door. De overheid verspilt inderdaad geld. Mijn bedrijf vindt het waarschijnlijk prima als ik af en toe een privémailtje schrijf, als ik (uiteindelijk) mijn werk maar af krijg. Het doet er echter niet toe of deze uitspraken wel of niet kloppen. Als we deze grens overschrijden, vergoelijken we gedrag waarvan we weten dat het niet hoort, opdat we onszelf kunnen blijven zien als eerlijke mensen, en geen asocialen of criminelen. Of het gedrag in kwestie nu iets kleins is, zoals een inktvlek maken op een beddensprei, of iets groots, zoals verduistering, het achterliggende zelfrechtvaardigingsmechanisme is precies eender.

Nu ligt er tussen de bewuste leugen waarmee we anderen bedriegen en de onbewuste zelfrechtvaardiging waarmee we onszelf bedriegen een fascinerend grijs gebied waar een onbetrouwbare en uitsluitend op eigenbelang gerichte geschiedschrijver de scepter zwaait: het geheugen. Wat wij ons herinneren, wordt dikwijls geboetseerd en bijgewerkt in een voor ons eigen ego gunstige richting: ons geheugen slijpt de scherpe randjes van onze herinneringen af, doet ons minder schuldig lijken dan we waren en vervormt wat er werkelijk is gebeurd. Als onderzoekers mannen en vrouwen vragen welk percentage van het huishoudelijk werk zij voor hun rekening nemen, dan zeggen de vrouwen: ‘Ben je gek, ik doe bijna alles! Minstens 90 procent.’ De mannen zeggen: ‘Ik doe eigenlijk best veel, minimaal 40 procent.’ Hoewel de precieze cijfers van stel tot stel verschillen, komt het totaal altijd ver boven de 100 procent uit.[4] Het is verleidelijk daaruit te concluderen dat een van de partners wel moet liegen, maar het is waarschijnlijker dat het geheugen van beide partners de eigen bijdrage groter doet lijken.

Ons geheugen heeft de neiging de zaken in een voor ons zelfbeeld gunstige richting aan te passen en we vervormen of vergeten gebeurtenissen uit het verleden. Daardoor kunnen we geleidelijk, stapje voor stapje, in onze eigen leugens gaan geloven. We weten best dat we iets verkeerds hebben gedaan, maar langzaamaan beginnen we te geloven dat het niet helemaal onze schuld was, en bovendien was het een ingewikkelde situatie. We beginnen onze eigen verantwoordelijkheid te miskennen en af te zwakken, totdat er slechts een flauwe schaduw van over is. Al snel hebben we onszelf overtuigd en geloven we ook privé wat we in het openbaar steeds hebben beweerd. John Dean, een adviseur van president Nixon, is de man die de poging om Watergate in de doofpot te stoppen aan de grote klok hing. Hij legt uit hoe dit proces in zijn werk gaat:

Interviewer: Bedoelt u dat degenen die deze verhaaltjes verzonnen hun eigen leugens echt geloofden?

Dean: Inderdaad. Als je het maar vaak genoeg zei, werd het waar. Toen de pers er bijvoorbeeld lucht van kreeg dat journalisten en medewerkers van het Witte Huis werden afgeluisterd en domweg ontkennen niet hielp, werd gezegd dat de nationale veiligheid in het geding was. Ik weet zeker dat veel mensen geloofden dat het afluisteren inderdaad een kwestie van nationale veiligheid was. Dat was niet zo. Dat is achteraf bedacht en als rechtvaardiging aangevoerd. Maar weet u, toen ze het zeiden, geloofden ze het écht.[5]

Net als Nixon was Lyndon Johnson een meester in zelfrechtvaardiging. Als Johnson eenmaal ergens in geloofde, dan deed hij dat volgens zijn biograaf Robert Caro: ‘absoluut, met volle overtuiging en ongeacht zijn eerdere opvattingen of de relevante feiten.’ Volgens een van Johnsons naaste medewerkers, George Reedy, had hij ‘een opvallend talent om zichzelf ervan te overtuigen dat de opvattingen die hij op enig moment aanhing, op dat moment de juiste waren. En het had beslist iets charmants – dat air van gekwetste onschuld waarmee hij iedereen behandelde die aantoonde dat hij die opvattingen niet altijd had aangehangen. Dat was geen toneelstukje … Hij was er een meester in zichzelf wijs te maken dat “de waarheid” die op dat moment het beste uitkwam, ook echt de waarheid was en dat alles wat daarmee in strijd was, door vijanden verzonnen uitvluchten waren. Voor hem was iets letterlijk waar als hij wilde dat het waar was.’[6] Johnsons aanhangers mogen dit een charmante eigenschap hebben gevonden, het zou ook een belangrijke reden kunnen zijn dat hij er niet in geslaagd is zijn land uit het Vietnamese moeras los te trekken. Een president die zijn daden alleen tegenover zijn landgenoten rechtvaardigt, kan misschien worden overgehaald van koers te veranderen. Een president die zijn daden tegenover zichzelf rechtvaardigt en denkt de waarheid in pacht te hebben, is immuun voor zelfcorrectie.

°°°

De Dinka en de Nuer zijn twee Soedanese volkeren met een vreemde gewoonte. Zij trekken de voortanden uit het volwassen gebit van hun kinderen: wel twee boven- en zes ondertanden moeten eraan geloven. Het resultaat is een overbeet, een ingevallen onderlip en spraakproblemen. Het tanden trekken schijnt te zijn begonnen tijdens een tetanusepidemie. (Tetanus veroorzaakt over het gehele lichaam spierverkramping, onder andere in de kaakspieren.) De dorpelingen trokken toen hun eigen tanden en die van hun kinderen uit om door de opening vloeibaar voedsel te kunnen nuttigen. En hoewel de tetanusepidemie al lang achter de rug is, trekken de Dinka en de Nuer nog steeds de tanden van hun kinderen.[7] Waarom?

Het is een bekend verhaal dat Ignac Semmelweiss in 1847 zijn collega-artsen opriep hun handen te wassen voordat ze een bevalling deden. Hij besefte dat ze een of ander ‘dodelijk gif’ aan hun handen moesten hebben, opgelopen bij hun lijkschouwingen van vrouwen die aan kraamvrouwenkoorts waren gestorven en vervolgens overgebracht op de vrouwen die ze hielpen bevallen. (Hij wist niet precies hoe het werkte, maar zijn idee klopte.) Semmelweiss droeg zijn studenten op hun handen te wassen in een ontsmettende chlooroplossing, en daarna daalde het aantal gevallen van kraamvrouwenkoorts snel. Semmelweiss kwam met tastbaar bewijs, de lagere sterftecijfers onder zijn patiënten,[8] maar toch wilden zijn collega’s er niet aan. Hij had de oorzaak van talloze onnodige sterfgevallen ontdekt. Waarom namen ze zijn ontdekking niet onmiddellijk over en overlaadden ze hem niet met dankbetuigingen?

Na de Tweede Wereldoorlog verscheen in de VS de bestseller Modern Woman: The Lost Sex van Ferdinand Lundberg en Marynia Farnham. Daarin stellen de auteurs dat een vrouw die in een ‘mannelijk domein’ iets weet te bereiken, in the big league succesvol mag lijken, maar daar een hoge prijs voor betaalt: ‘opoffering van haar meest fundamentele, instinctieve strevingen. In de nuchtere werkelijkheid is zij qua temperament ongeschikt voor dit soort ruwe, rauwe concurrentie en zij ondervindt er schade van, vooral in haar eigen gevoelens.’ En ze wordt er nog frigide van ook: ‘Massa’s vrouwen die aan alle kanten de strijd met mannen aangaan en weigeren nog langer een ook maar enigszins ondergeschikte rol te spelen, ontdekken dat hun vermogen tot seksuele bevrediging afneemt.’[9] Dr. Farnham, die zijn artsenopleiding aan de universiteit van Minnesota en promotieonderzoek aan Harvard had gedaan, maakte in de tien jaar daarna carrière door vrouwen voor te houden geen carrière te maken. Was zij dan niet bang frigide te worden en haar ‘fundamentele, instinctieve strevingen’ te schaden?

De politie van Kern County, Californië, arresteert een gepensioneerd schoolhoofd, Patrick Dunn, op verdenking van moord op zijn vrouw. De politie ondervraagt twee personen, die strijdige verklaringen afleggen. De ene is een vrouw zonder strafblad en zonder motief om over de verdachte te liegen, die haar verhaal bovendien kan staven met agenda’s en een verklaring van haar baas. De ander is een beroepsmisdadiger die zes jaar gevangenisstraf tegemoet kan zien, die in het kader van een deal met het Openbaar Ministerie heeft aangeboden tegen Dunn te getuigen, en die geen enkel ander bewijs dan zijn erewoord kan aanvoeren. De politie moet kiezen: of ze geloven de vrouw (Dunn onschuldig), of ze geloven de misdadiger (Dunn schuldig). Ze geloven de misdadiger.[10] Waarom?

Als we begrijpen hoe zelfrechtvaardiging precies werkt, kunnen we deze vragen beantwoorden, en kunnen we bovendien nog tientallen andere vormen van gedrag verklaren die op het eerste gezicht gek of onbegrijpelijk lijken. We kunnen de vraag beantwoorden die veel mensen zich stellen over meedogenloze dictators, hebzuchtige topmanagers, godsdienstfanaten die doden in naam van God, geestelijken die kinderen misbruiken, of mensen die hun broers en zussen de gezamenlijke erfenis afhandig maken: hoe kunnen ze in vredesnaam met zichzelf leven? Het antwoord luidt: net als wij.

Zelfrechtvaardiging kent kosten en baten, en op zich is er niets mis mee. Het is goed voor onze nachtrust. Zonder zelfrechtvaardiging werden we langer geplaagd door schaamte. We zouden onszelf verbijten van spijt over de kansen die we hebben laten liggen of verknoeid. We zouden na bijna elke beslissing eindeloos heen en weer getrokken worden: hebben we de juiste keuze gemaakt, de juiste persoon getrouwd, het juiste huis gekocht, de beste auto of de juiste loopbaan gekozen? Maar gedachteloze zelfrechtvaardiging is als drijfzand dat ons steeds dieper doet wegzinken. Het verhindert dat we onze fouten waarnemen, laat staan rechtzetten. Het vervormt de werkelijkheid, voorkomt dat we alle benodigde informatie tot ons nemen en kwesties goed afwegen. Het verlengt en vergroot onenigheid tussen geliefden, vrienden en landen. Het doet ons vasthouden aan ongezonde gewoonten. Het maakt dat schuldigen zich niet verantwoordelijk voor hun daden hoeven te voelen en het weerhoudt veel professionals ervan achterhaalde en zelfs schadelijke werkwijzen en opvattingen te herzien.

Fouten maken we allemaal. Waar het om gaat, is of we bereid en in staat zijn te erkennen: ‘Dit werkt niet. Dit slaat nergens op.’ Vergissen is menselijk, maar als mensen kunnen we kiezen of we onze vergissing toegeven of toedekken. Die keuze bepaalt wat we daarna doen. We krijgen voortdurend te horen dat we van onze fouten moeten leren. Maar hoe is dat mogelijk als we niet eerst toegeven dat we fouten maken? Daartoe moeten we echter wel de verleidelijke lokroep van de zelfrechtvaardiging kunnen herkennen. In het volgende hoofdstuk bespreken we cognitieve dissonantie: het in ons brein ingebakken psychologische mechanisme dat zelfrechtvaardiging veroorzaakt en onze zekerheden, eigenwaarde en groepsbanden beschermt. Zelfrechtvaardiging heeft echter ook grote nadelen, en de belangrijkste bespreken we in de daarop volgende hoofdstukken. Het verergert corruptie en vooroordelen, vervormt herinneringen, verandert het zelfvertrouwen van de vakman of deskundige in arrogantie, veroorzaakt onrecht en houdt het in stand, verziekt liefde en leidt tot vetes en onenigheid.

Gelukkig zijn we niet willoos aan ons brein overgeleverd: als we begrijpen hoe deze mechanismen werken, kunnen we ons ertegen wapenen. Daarover gaat het laatste hoofdstuk. Wat kunnen we aan onze cognitieve dissonantie doen, ten behoeve van onszelf, onze relaties en de samenleving? Inzicht verwerven is de eerste stap op weg naar verandering en verbetering, en de reden dat we dit boek hebben geschreven.

HOOFDSTUK 1

°°°

Cognitieve dissonantie: de motor van zelfrechtvaardiging

Persbericht, 1 november 1993

Het was geen fout van ons dat we in eerdere persberichten hebben geschreven dat New York op 4 september en 14 oktober 1993 verwoest zou worden. Dat was géén fout, zelfs niet een heel kleintje!

Persbericht, 4 april 1994

Alle data die we in eerdere persberichten hebben genoemd, zijn de juiste, door God gegeven data, zoals die in de Heilige Schrift zijn vastgelegd. Geen van deze data was fout … Volgens Ezechiël duurt het beleg van de stad in totaal 430 dagen … [zodat] we precies op 2 mei 1994 uitkomen. Inmiddels zijn alle mensen gewaarschuwd. Wij hebben onze taak volbracht …

Wij zijn op de hele wereld de enigen die de mensen naar hun veilige haven en hun verlossing leiden!

Wij hebben een totaalscore van 100%![11]

Voorspellingen van het einde der tijden zijn fascinerend en soms ook grappig om te lezen, maar minstens zo fascinerend zijn de redeneringen van de ware gelovigen als hun voorspelling niet uitkomt en de wereld zijn gewone gangetje blijft gaan. Is het je opgevallen dat vrijwel niemand ooit zegt: ‘Ik zat er helemaal naast! Hoe heb ik zo stom kunnen zijn om die onzin te geloven?’ Integendeel, deze gelovigen raken over het algemeen alleen maar sterker overtuigd van hun voorspellende gaven. Zij die menen dat alle rampen, van de Zwarte Dood tot de aanslagen van 11 september 2001, worden voorspeld in het bijbelboek Openbaringen of in de geschriften van de zestiende-eeuwse, zelfbenoemde profeet Nostradamus, klampen zich vast aan hun overtuigingen en laten zich niet van de wijs brengen door het futiele probleem dat deze vage en duistere voorspellingen pas achteraf, na de ramp, te begrijpen waren.

Zo’n vijftig jaar geleden infiltreerden een jonge sociaal psycholoog genaamd Leon Festinger en twee assistenten een groep gelovigen die dachten dat de wereld op 21 december zou vergaan.[12] De onderzoekers wilden weten wat er met de groep zou gebeuren als – wat ze hoopten! – de voorspelling onjuist zou blijken. De leider van de groep, door de onderzoekers Marian Keech genoemd, had haar getrouwen beloofd dat zij op 20 december om middernacht zouden worden opgepikt door een vliegende schotel die hen in de ruimte in veiligheid zou brengen. Veel van haar volgelingen namen ontslag, gaven hun huis weg en deelden hun spaargeld uit, in afwachting van het einde. Je hebt in de ruimte immers niks aan geld? Anderen wachtten thuis de gebeurtenissen af, angstig of gelaten. (De ongelovige man van Marian Keech is die avond vroeg naar bed gegaan en heeft de hele nacht vast geslapen, terwijl zijn vrouw en haar volgelingen in de woonkamer zaten te bidden.) Festinger had zelf ook een voorspelling gedaan: de gelovigen die niet alles in de profetie hadden geïnvesteerd – die in hun eigen huis het einde van de wereld afwachtten in de hoop dat ze niet om middernacht zouden sterven – zouden hun geloof in mevrouw Keech beetje bij beetje verliezen. Maar zij die al hun bezittingen hadden weggegeven en met de anderen op het ruimteschip zaten te wachten, zouden juist sterker in haar mystieke gaven gaan geloven. Sterker nog, zij zouden vanaf dan hun uiterste best doen om anderen bij de groep te halen.

Toen er om middernacht nog geen ruimteschip in de tuin gesignaleerd was, werd de groep wat ongerust. Om twee uur begon men zich ernstige zorgen te maken. Om kwart voor vijf kreeg mevrouw Keech opnieuw een visioen: door het ontzagwekkende geloof van haar kleine troep was de wereld gespaard. ‘En het woord van God is machtig’, sprak ze tot haar volgelingen, ‘en door dit woord zijt gij gered – want uit de muil des doods zijt gij verlost en nimmer is een dergelijke macht over de Aarde gekomen. Sinds het begin der tijden is er nimmer zo’n Goedheid en licht over de Aarde gekomen als nu door deze kamer stroomt.’

De wanhoopsstemming in de groep sloeg om in grote blijdschap. Veel groepsleden die vóór 21 december geen enkele zendingsdrang hadden gevoeld, belden nu de krant om het wonder te melden, en al snel begonnen ze op straat voorbijgangers staande te houden om ze te bekeren. De voorspelling van mevrouw Keech was niet uitgekomen, die van Leon Festinger wel.

°°°

Wat ons drijft tot zelfrechtvaardiging – de energie die ons noopt onze daden en beslissingen te rechtvaardigen, en dan met name de foute daden en verkeerde beslissingen – is een onprettig gevoel dat Leon Festinger ‘cognitieve dissonantie’ heeft genoemd. Cognitieve dissonantie is de psychische spanning die ontstaat als iemand twee cognities (ideeën, attitudes, meningen of opvattingen) aanhangt die onverenigbaar zijn, zoals ‘roken is dom want je gaat er dood van’ en ‘ik rook twee pakjes per dag’. Cognitieve dissonantie veroorzaakt psychisch ongemak, dat kan variëren van lichte wroeging tot zware psychische nood. Mensen kennen geen rust totdat ze een manier hebben gevonden om deze spanning te verminderen. Voor de roker uit het voorbeeld is stoppen met roken de meest directe manier om de dissonantie te verminderen. Maar als deze roker al tevergeefs geprobeerd heeft te stoppen, dan is zij gedwongen de dissonantie te verminderen door zichzelf ervan te overtuigen dat roken eigenlijk helemaal niet zo ongezond is, of dat het het risico waard is omdat het haar helpt te ontspannen, slank houdt (en zwaar overgewicht vormt immers óók een risico voor de gezondheid), enzovoort. De meeste rokers slagen er met dergelijke vindingrijke redeneringen in zichzelf voor de gek te houden en hun dissonantie te verminderen.

Dissonantie is verontrustend, omdat het gelijktijdig aanhangen van twee tegenstrijdige noties absurd is, en wij mensen, zoals Albert Camus al opmerkte, wezens zijn die zichzelf er hun leven lang van proberen te overtuigen dat hun bestaan niet absurd is. Festingers theorie gaat in wezen over de wijze waarop mensen proberen strijdige ideeën met elkaar te rijmen en een leven te leiden dat, in hun eigen ogen althans, een zinvol, samenhangend geheel is. De theorie heeft aanleiding gegeven tot meer dan drieduizend experimenten, die samen het onder psychologen heersende beeld van de werking van de menselijke geest ingrijpend hebben veranderd. Vanuit de wetenschap is de term cognitieve dissonantie zelfs in de populaire cultuur doorgedrongen: je hoort de hem overal. Zo zijn wij hem inmiddels tegengekomen in het tv-nieuws, in krantenstukken over politiek en in tijdschriftartikelen, op bumperstickers en zelfs in een soapserie. Hoewel er dus flink met de term wordt gestrooid, weten maar weinig mensen wat cognitieve dissonantie werkelijk inhoudt en hoezeer wij erdoor gestuurd worden.

Een van ons (Elliot Aronson) ging in 1956 psychologie studeren aan Stanford University. Festinger was datzelfde jaar als jonge onderzoeker aan Stanford aangesteld. Ze begonnen meteen samen experimenten op te zetten waarmee de dissonantietheorie getoetst en verder uitgewerkt kon worden.[13] Met deze theorie trokken ze een flink aantal waarheden in twijfel die zowel binnen de psychologie als bij het grote publiek algemeen aanvaard waren: de opvatting van de behavioristen, bijvoorbeeld, dat mensen bij hun handelen vooral door (de hoop op) beloning worden gedreven, de onder economen heersende notie dat mensen over het algemeen rationele beslissingen nemen, en de visie van de psychoanalitici dat agressie ‘afreageren’ agressieve neigingen vermindert.

Waarom is de dissonantietheorie strijdig met het behaviorisme? De meeste academische psychologen waren er destijds van overtuigd dat het menselijk handelen door beloning en straf wordt gestuurd. Nu zal een rat die aan het einde van een doolhof steeds eten krijgt, dit doolhof inderdaad sneller leren doorkruisen dan een rat die geen eten krijgt, en wie zijn hond een koekje geeft zodra deze een poot geeft, zal zien dat de hond dit kunstje sneller leert dan wanneer hij rustig afwacht totdat het beest uit zichzelf een poot geeft. Het omgekeerde gaat ook op: een puppy die consequent gestraft wordt voor op het tapijt plassen, houdt daar al snel mee op. De behavioristen stelden verder dat iets alleen al aantrekkelijker wordt wanneer het met een beloning geassocieerd wordt – uw puppy vindt u aardig omdat u haar koekjes geeft – en dat iets wat met pijn of leed geassocieerd wordt, alleen daarom al onwenselijk en onaantrekkelijk wordt gevonden.

Gedragsregels gelden natuurlijk ook voor mensen: niemand blijft saai werk doen als hij er niet voor betaald wordt, en wie een brullende peuter een koekje geeft om hem zijn mond te laten houden, leert hem slechts te gaan brullen als hij weer een koekje wil. Maar het menselijk brein is nu eenmaal complexer dan dat van een rat of een puppy. Een hond die wordt betrapt wanneer hij op het tapijt zit te plassen, mag dan berouwvol lijken, hij zal niet proberen zijn wangedrag te rechtvaardigen. Mensen denken, en juist omdat we denken, is ons gedrag complexer dan een rechttoe-rechtaan reactie op straf of beloning en is het daarmee zelfs vaak in strijd. De dissonantietheorie maakt dat duidelijk.

Een voorbeeld. Aronson voorspelde dat mensen die iets, wat dan ook, met veel pijn, moeite of ongemak hadden bereikt, er blijer mee zouden zijn dan wanneer ze er nauwelijks of geen moeite voor hadden hoeven doen. Voor behavioristen was dit een belachelijke voorspelling. Waarom zou een mens blij zijn met iets wat met pijn of moeite geassocieerd wordt? Voor Aronson lag het antwoord voor de hand: zelfrechtvaardiging. De cognitie dat ik een verstandig, competent persoon ben, is strijdig met de cognitie dat ik een moeilijk of pijnlijk proces heb moeten doorlopen om iets van weinig waarde te bereiken: lid worden van een groep, bijvoorbeeld, die achteraf saai en nutteloos blijkt te zijn. Om die reden zal ik mijn beeld van de groep in gunstige zin bijstellen en proberen de voordelen te zien en de nadelen te negeren.

Je zou misschien denken dat deze hypothese het gemakkelijkst getoetst kan worden door studentenverenigingen in te delen op de zwaarte van hun ontgroening en vervolgens de leden te vragen hoe zij hun vereniging waarderen. Als nu de leden van verenigingen met een zware ontgroening hun medeleden meer waarderen dan leden van clubs met een milder toelatingsregime de hunne, bewijst dit dan dat de waardering het gevolg is van de zwaarte van de ontgroening? Nee. Het tegendeel zou wel eens het geval kunnen zijn. Als de leden van een vereniging zichzelf als een zeer gewilde eliteclub beschouwen, dan kunnen ze een strenge ontgroening instellen om het plebs buiten de deur te houden. Alleen degenen die zich toch al sterk tot deze club aangetrokken voelen, zullen dan bereid zijn zich aan de zware ontgroening te onderwerpen. Studenten die gewoon lid van een studentenvereniging willen worden, en niet per se deze, zullen kiezen voor een vereniging met minder zware ontgroeningsrituelen.

Daarom is het zo belangrijk een gecontroleerd experiment te doen. Het mooie aan een experiment is dat je willekeurig proefpersonen aan omstandigheden kunt koppelen. Alle proefpersonen worden dan willekeurig ingedeeld bij de zware of de lichte ontgroening, ongeacht hun aanvankelijke belangstelling voor het lidmaatschap van de groep. Als degenen die een zware ontgroening ondergaan de groep daarna hoger waarderen dan degenen die zonder moeite lid mochten worden, dan weten we dat het verschil wordt bepaald door de moeite die de proefpersonen hebben moeten doen, en niet door hun aanvankelijke belangstelling.

Om die reden hebben Aronson en zijn collega Judson Mills precies zo’n experiment uitgevoerd.[14] Studenten van Stanford werd gevraagd zich aan te sluiten bij een discussiegroep, met als onderwerp de psychologie van de seksualiteit. Maar voordat ze mee mochten doen, moesten ze een toelatingsprocedure doorlopen. De studenten werden willekeurig ingedeeld in twee groepen. De eerste groep moest een uiterst gênante opdracht uitvoeren, namelijk hardop, ten overstaan van de onderzoeksleider, felrealistische en openlijk seksuele passages voorlezen uit Lady Chatterley’s Lover en andere gewaagde romans (voor de doorsnee student uit de jaren vijftig was dit een uiterst pijnlijke opdracht). De tweede groep doorliep een veel minder gênante toelatingsprocedure: deze studenten moesten seksueel getinte woorden uit het woordenboek voorlezen.

Na de toelating beluisterden alle studenten dezelfde geluidsopname van een discussie die zogenaamd werd gevoerd door de groep waartoe ze zojuist waren toegetreden. In feite was de opgenomen discussie zo voorbereid dat zij zo volkomen saai en nutteloos was. De deelnemers spraken haperend en met lange stiltes over de secundaire geslachtskenmerken van vogels – veranderingen in het verenkleed gedurende de paringstijd, zoiets. De discussiedeelnemers kuchten, schraapten hun keel, vielen elkaar in de rede en maakten hun zinnen vaak niet af.

Tot slot moesten de studenten de discussies beoordelen. Zij die de lichte toelatingstest hadden gedaan, noemden het beestje bij de naam: zij vonden de discussie zinloos en vervelend, en zij beoordeelden de groepsleden terecht als saai en onaantrekkelijk. Eén van de jongens in de geluidsopname gaf al mompelend en stamelend toe dat hij de verplichte lectuur over de paringsrituelen van een zeldzame vogel niet had gelezen, en de luisteraars met de gemakkelijke toelatingstest ergerden zich daaraan. Wat een vervelende sukkel! Hij had zijn huiswerk niet eens gedaan! Hij dupeerde de groep. Wie wil er nu met hem in een groep? Maar de luisteraars die de zware toelatingstest hadden gedaan, vonden de discussie interessant en stimulerend en de groepsleden gevat en aantrekkelijk. Zij vergaven de vervelende sukkel zijn fout. Zijn oprechtheid was verfrissend! Wie zou er niet met zo’n eerlijke vent in een groep willen zitten! Het was moeilijk te geloven dat de twee groepen naar dezelfde opname hadden zitten luisteren. Zo sterk is dissonantie.

Dit experiment is door andere wetenschappers meermaals herhaald, met verschillende ‘ontgroeningsmethoden’, van elektrische schokken tot zware lichamelijke inspanning.[15] De uitkomsten zijn altijd gelijk: een zware ontgroening vergroot de waardering voor de groep. Dat betekent niet dat mensen vervelende ervaringen waarderen (zoals het invullen van hun belastingformulier) of dat mensen iets prettig vinden omdat ze het met pijn associëren. Deze experimenten tonen aan dat iemand die vrijwillig pijn, ongemak of moeite ondergaat om een bepaald doel te bereiken, dat doel aantrekkelijker gaat vinden. Als je, op weg naar een discussiegroep, per ongeluk een uit een open raam vallende bloempot op je hoofd zou krijgen, dan zou je die discussiegroep daarom niet meer gaan waarderen. Maar als je je vrijwillig met een bloempot op het hoofd zou laten slaan om tot de groep toegelaten te worden, dan zou je de groep juist wél meer waarderen.

GELOVEN IS ZIEN

Eventueel aanvullend bewijs zal ik bekijken teneinde de mening die ik al heb gevormd, te bevestigen.

– De Britse politicus Lord Molson (1903-1991)

De dissonantietheorie maakt ook korte metten met het idee waarmee wij mensen onszelf vleien, namelijk dat wij, als homo sapiens, informatie logisch verwerken. Het tegendeel is het geval. We vinden nieuwe informatie waar en nuttig als deze strookt met onze opvattingen: ‘Dat zeg ik ook altijd!’ Zo niet, dan vinden we deze absurd of bevooroordeeld: ‘Wat een idioot argument!’ De behoefte aan overeenstemming, aan ‘consonantie’, is zo sterk, dat mensen die bewijs van hun ongelijk onder ogen moeten zien, dit op de een of andere manier zullen bekritiseren, vervormen of wegwuiven om maar aan hun opvatting te kunnen vasthouden, of deze zelfs te kunnen versterken. Deze neiging om alleen te geloven wat in je kraam te pas komt, wordt bevestigingsfout genoemd, confirmation bias (ook wel vertaald als: ‘voorkeur voor bevestiging’).[16] De beroemde komiek en commentator van het Amerikaanse leven Lenny Bruce heeft het in 1960 levendig beschreven in zijn verslag van het beroemde eerste Amerikaanse televisiedebat tussen twee presidentskandidaten, Kennedy en Nixon:

Ik zat met een stelletje Kennedyfans te kijken en die zeiden: ‘Hij veegt echt de vloer aan met Nixon.’ Vervolgens gingen we naar een ander appartement, waar de Nixonfans vroegen: ‘Wat vind je van de afstraffing die hij Kennedy geeft?’ Toen besefte ik dat beide groepen weglopen met hun eigen kandidaat en dat die kandidaat het dus min of meer zou moeten spellen – hij zou recht in de camera moeten kijken en zeggen: ‘Ik ben een dief en een oplichter, begrijpt u dat? Ik ben absoluut de slechtste keus voor het presidentschap die u zou kunnen doen!’ En dan nog zouden zijn aanhangers zeggen: ‘Dat is nog eens een eerlijke vent. Je hebt lef nodig om zoiets toe te geven. Dat is precies het soort man dat een president moet zijn!’[17]

In 2003, toen het overduidelijk was dat er in Irak geen massavernietigingswapens waren, ontstond cognitieve dissonantie bij Amerikanen die de oorlog hadden gesteund en geloof hadden gehecht aan de redenen die president Bush ervoor had gegeven: wij hebben de president geloofd en wij (en hij) hadden ongelijk. Hoe moesten zij deze dissonantie opheffen? Voor Democraten die hadden gemeend dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte, was dat niet zo moeilijk: de Republikeinen hadden weer eens ongelijk, de president had gelogen, of in ieder geval te gretig naar onjuiste informatie geluisterd; wat stom van mij om hem te geloven. Voor Republikeinen ging de dissonantie dieper. Meer dan de helft van de Republikeinen loste dit probleem op door het bewijs niet te accepteren. Zij gaven in een opinieonderzoek aan dat de wapens volgens hen wél gevonden waren. De leider van het onderzoek verklaarde dat ‘sommige Amerikanen er door hun wens de oorlog te steunen, mogelijk toe worden gebracht de informatie dat er geen massavernietigingswapens zijn gevonden, uit te filteren. Het resulterende niveau van foutieve informatie is zo hoog dat het er, gezien de grote media-aandacht en sterke publieke belangstelling voor dit onderwerp, op wijst dat sommige Amerikanen cognitieve dissonantie proberen te vermijden.’ Nou en of![18]

Neurowetenschappers hebben onlangs aangetoond dat deze biases, deze denkvoorkeuren, zijn ingebakken in de wijze waarop het brein informatie verwerkt: elk brein, ongeacht de politieke opvattingen van de eigenaar. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een studie van Drew Westen en collega’s. Daarvoor werd bij proefpersonen een MRI-scan gemaakt terwijl ze informatie over George Bush of John Kerry te verwerken kregen die al dan niet strookte met hun politieke voorkeur. De gebieden van het brein die argumentatie sturen, werden vrijwel uitgeschakeld wanneer dissonante informatie werd aangeboden, terwijl de gebieden van het brein waar onze emoties zetelen, blij opgloeiden als de consonantie werd hersteld.[19] Deze mechanismen geven een neurologische onderbouwing aan de waarneming dat het bijzonder moeilijk is een eenmaal gevormde mening te herzien.

Zelfs het lezen van informatie die tegen onze mening indruist, kan ons vaster in ons gelijk doen geloven. Bij een experiment vroegen onderzoekers voor- en tegenstanders van de doodstraf twee goed gedocumenteerde wetenschappelijke artikelen te lezen over de beladen vraag of de doodstraf helpt om geweldsmisdrijven te voorkomen. De conclusie van het ene artikel luidde dat de doodstraf inderdaad helpt, die van het andere dat die niet helpt. Als de lezers de informatie rationeel zouden verwerken, dan zouden ze ten minste moeten beseffen dat het onderwerp blijkbaar ingewikkelder is dan ze hadden gedacht en daardoor iets nader tot elkaar moeten komen in hun ideeën over de doodstraf. De dissonantietheorie voorspelt echter dat de lezers de artikelen op de een of andere manier verdraaien: dat ze redenen zouden vinden om het artikel waarmee ze het eens waren zonder voorbehoud te omarmen als een uiterst vakkundig staaltje werk, en om het artikel waarmee ze het oneens waren, super kritisch te bekijken, door op elke slak zout te leggen en kleine foutjes op te blazen tot belangrijke redenen waarom ze zich er niets van aan hoefden te trekken. En zo ging het precies. Niet alleen geloofden de twee kampen elkaars argumenten niet, ze gingen zelfs nog sterker in hun eigen argumenten geloven.[20]

Voor de bevestigingsfout is géén bewijs, het ontbreken van bewijs dus, óók bewijs voor het eigen gelijk. Toen de FBI en andere onderzoekers geen enkele aanwijzing konden vinden dat de VS waren geïnfiltreerd door satanssektes die hun baby’s ritueel slachtten, hielden de mensen die in het bestaan van deze sektes geloofden voet bij stuk. Dat er geen bewijs was gevonden bewees alleen maar hoe doortrapt de sekteleiders waren: ze aten de baby’s op, met botten en al. Dit soort redeneringen is niet voorbehouden aan verknipte sektariërs en pop-psychologen: toen Franklin D. Roosevelt het vreselijke besluit nam duizenden Japanse Amerikanen uit hun huizen te halen en voor de duur van de Tweede Wereldoorlog in gevangenenkampen op te sluiten, deed hij dat uitsluitend op basis van geruchten dat zij plannen beraamden om de Amerikaanse oorlogsinspanningen te saboteren. Er was – en is – geen enkel bewijs voor dat gerucht. Eén van de bevelhebbers van het Amerikaanse leger, generaal John DeWitt, gaf zelfs toe dat er tegen geen enkele Japanse Amerikaan ook maar enig bewijs van verraad of sabotage bestond. DeWitt: ‘Juist het feit dat er geen sabotage is gepleegd, is een verontrustende aanwijzing die bevestigt dat een dergelijke daad gepleegd zal worden.’[21]

INGRIDS KEUZE, NICKS MERCEDES EN ELLIOTS KANO

Met de dissonantietheorie kon op den duur veel meer verklaard worden dan alleen de redelijke notie dat mensen informatie niet redelijk verwerken. De theorie toonde ook aan waarom mensen sterk geneigd zijn aan hun opvattingen vast te houden nadat ze een belangrijke beslissing hebben genomen.[22] De sociaal psycholoog Dan Gilbert bespreekt in zijn verhelderende boek Stuiten op geluk de vraag hoe de film Casablanca zou zijn afgelopen als Ingrid Bergman zich niet als goede vaderlandse bij haar tegen de nazi’s vechtende echtgenoot had gevoegd, maar bij Humphrey Bogart in Marokko was gebleven.[23] Zou ze er, zoals Bogart in een hartverscheurende monoloog opmerkt, spijt van hebben gekregen: ‘misschien niet vandaag, misschien niet morgen, maar al gauw, en voor de rest van je leven’? Of zou ze er altijd spijt van hebben gehad dat ze Bogart had verlaten? Gilbert laat op basis van een groot aantal gegevens zien dat het antwoord op beide vragen ‘nee’ is, en dat ze met beide beslissingen op de lange duur gelukkig zou zijn geworden. Bogart wist het mooi te zeggen, maar hij had ongelijk en de dissonantietheorie verklaart waarom. Ingrid Bergman zou namelijk altijd, wat haar keuze ook was geweest, redenen hebben gevonden om die keuze te rechtvaardigen en om blij te zijn dat ze de andere keuze niet had gemaakt.

We beschikken over allerlei methoden om een eenmaal genomen besluit te verdedigen. Toen onze sobere en bepaald niet poenige vriend Nick zijn acht jaar oude Honda Civic in een opwelling inruilde voor een nieuwe Mercedes met alle denkbare extra’s, begon hij zich (voor zijn doen) vreemd te gedragen. Hij had opeens kritiek op de auto’s van zijn vrienden en kwam met opmerkingen als: ‘Wordt het niet eens tijd dat je dat wrak inruilt? Het is fijn om in een technisch eersteklas auto te rijden. Vind je niet dat jij dat ook verdient?’ of: ‘Weet je dan niet dat die kleine autootjes hartstikke onveilig zijn? Een ongeluk kan je dood worden. Is je leven niet die paar duizend dollar extra waard? Je hebt echt geen idee wat een geruststelling het is te weten dat mijn gezin veilig is omdat ik een fatsoenlijke auto rijd.’

Nu is het natuurlijk mogelijk dat Nick met het veiligheidsvirus besmet was en dat hij zakelijk en rationeel bedacht had dat het goed zou zijn als iedereen in zo’n geweldige auto als zijn Mercedes zou rijden. Maar dat lijkt ons onwaarschijnlijk. Dat hij zoveel geld aan een luxe auto uitgaf en vervolgens tegen zijn vrienden begon te zeuren dat zij hetzelfde moesten doen, was niks voor hem. Wij vermoeden dan ook dat hij de dissonantie probeerde te verminderen die hij gevoeld moet hebben doordat hij in een impulsaankoop een groot deel van zijn spaargeld had besteed aan wat hij ooit ‘gewoon een auto’ zou hebben genoemd. Bovendien kocht hij de Mercedes precies in de tijd dat zijn kinderen gingen studeren en hij extra kosten moest maken. Nick begon daarom argumenten aan te voeren om zijn aankoop te rechtvaardigen: ‘Een Mercedes is een prachtig staaltje techniek.’ ‘Ik heb mijn hele leven hard gewerkt en ik verdien hem, bovendien is hij ontzettend veilig.’ En als hij zijn krenterige vrienden zou kunnen overhalen er ook een te kopen, zou hij nog meer het gevoel hebben dat hij gelijk had. Dus probeerde hij zieltjes te winnen, net als de bekeerlingen van Marian Keech.

Nicks drang om zijn besluit te rechtvaardigen werd (net als bij Ingrid Bergman) versterkt door de onomkeerbaarheid van het besluit. Hij kon het niet terugdraaien zonder er een fors bedrag bij in te schieten. Het wetenschappelijke bewijs voor de stelling dat onomkeerbaarheid inderdaad een belangrijke rol speelt, is deels afkomstig van een slim onderzoek naar de mentale manoeuvres van gokkers op een renbaan. De renbaan is een ideale omgeving om onomkeerbaarheid te bestuderen, want wie eenmaal heeft ingezet, kan niet terug naar die aardige meneer achter het loket met de mededeling dat hij van gedachten is veranderd. Voor deze studie hebben de onderzoekers eenvoudigweg gevraagd hoe zeker de gokkers waren dat ‘hun’ paard zou winnen. Ze stelden die vraag aan mensen die in de rij stonden om twee dollar op een paard in te zetten en aan mensen die net hadden ingezet. De gokkers die al ingezet hadden, waren veel zekerder van de overwinning van hun paard dan degenen die nog in de rij stonden.[24] En toch was er in feite niets veranderd, alleen was hun weddenschap definitief geworden. Mensen die zojuist iets gedaan hebben, zijn er zekerder van juist gehandeld te hebben wanneer ze hun daad niet meer ongedaan kunnen maken.

Inzicht in cognitieve dissonantie biedt meteen al één voordeel: je luistert niet langer naar de Nicks van deze wereld. Hoe meer tijd, geld, moeite of ongemak er met een beslissing gemoeid is en hoe onomkeerbaarder de gevolgen, hoe groter de dissonantie en de behoefte deze te verminderen door de goede aspecten van de gemaakte keuze extra te benadrukken. Dus als je op het punt staat een grote aankoop te doen of een belangrijk besluit te nemen: welke auto of computer je moet kopen bijvoorbeeld, of je al dan niet plastische chirurgie zult ondergaan of je gaat aanmelden voor een dure zelfhulpcursus, vraag het vooral niet aan iemand die het net gedaan heeft. Die persoon zal er veel aan gelegen zijn je ervan te overtuigen dat het een uitstekend idee is. Vraag mensen die twaalf jaar en 50.000 euro aan een bepaalde therapie hebben besteed of deze werkt, en de meesten zullen antwoorden: ‘Dr. Weltschmerz is geweldig! Zonder hem zou ik nooit de ware Jacob hebben gevonden/een andere baan hebben gekregen/zoveel zijn afgevallen.’ Na zo’n investering is het niet waarschijnlijk dat iemand zegt: ‘Ach ja, die Weltschmerz. Ik heb twaalf jaar bij hem gelopen en het was doodzonde van de tijd en het geld.’ Voor productadvies kun je het best te rade gaan bij iemand die zelf informatie aan het verzamelen is en nog een open mind heeft. En wie wil weten of een cursus, product of behandeling goed is, kan beter niet op uitspraken van gebruikers afgaan, maar op gecontroleerde tests of experimenten.

Zelfrechtvaardiging is al behoorlijk complex als deze volgt op bewuste keuzes, maar in dat geval is het in elk geval niet onverwacht. We voelen echter ook de behoefte onszelf te rechtvaardigen als we iets doen om redenen waarvan we ons helemaal niet bewust zijn: als we geen idee hebben waarom we een bepaalde mening huldigen of aan een bepaald gebruik vasthouden, maar te trots zijn om dat toe te geven. In de inleiding hebben we het bijvoorbeeld gehad over het gebruik bij twee Soedanese stammen, de Dinka en de Nuer, om uit het blijvende gebit van hun kinderen enkele voortanden te trekken: een pijnlijke behandeling die met een vishaak wordt uitgevoerd. Antropologen denken dat het gebruik is ontstaan tijdens een tetanusepidemie. Bij tetanus kan namelijk kaakkramp ontstaan. Kinderen zonder voortanden zouden zo nog enig voedsel binnen kunnen krijgen. Maar als dat de reden is, waarom houden de dorpelingen het gebruik dan in stand nadat het gevaar geweken is?

Vanuit de dissonantietheorie is dit voor buitenstaanders volkomen zinloze gebruik volledig verklaarbaar. De volwassenen zijn er waarschijnlijk tijdens de epidemie mee begonnen bij alle kinderen tanden te trekken, zodat ze gevoed konden worden als ze later tetanus zouden krijgen. Maar dat is voor de kinderen een bijzonder pijnlijke ingreep, zeker omdat slechts enkelen van hen ziek zouden worden. Als extra rechtvaardiging voor deze ingreep, tegenover zichzelf en de kinderen, zouden de dorpelingen er achteraf nog meer voordelen aan moeten toekennen. Esthetische voordelen bijvoorbeeld: ‘die fietsenstalling is echt heel aantrekkelijk’. Misschien maken ze van de zware ingreep zelfs een overgangsrite naar de volwassenheid. En dat is precies wat er is gebeurd. De dorpelingen vinden de tandenloze look mooi: ‘mensen die al hun tanden nog hebben, zijn lelijk. Ze zien eruit als kannibalen die je willen opeten. Een man met al zijn tanden lijkt op een ezel.’ Ook op andere gebieden zien zij esthetische voordelen: ‘We houden van het sissende geluid tijdens het spreken.’ En om de bange kinderen gerust te stellen, zeggen de volwassenen: ‘Dit ritueel is een teken van volwassenheid.’[25] De oorspronkelijke, medische reden voor het gebruik is allang verleden tijd. De psychologische zelfrechtvaardiging is gebleven.

Mensen geloven graag dat zij, als slimme, rationele individuen, weten waarom ze hun keuzes hebben gemaakt. Wie hun de ware redenen voor hun keuzes vertelt, wordt dat niet altijd in dank afgenomen. Elliot Aronson maakte dat zelf mee na afloop van het ontgroeningsexperiment. ‘Nadat alle deelnemers klaar waren, heb ik het onderzoek en de theorie uitgebreid besproken. Iedereen die de zware ontgroening achter de rug had, zei dat hij of zij het een interessante hypothese vond en begreep dat de meeste mensen zo zouden reageren als ik had voorspeld, maar ze deden allemaal hun best me ervan te overtuigen dat hun eigen voorkeur voor de groep niets te maken had met de zwaarte van de ontgroening. Allemaal beweerden ze de groep te waarderen, omdat dat nu eenmaal hun gevoel was. Toch was hun waardering voor de groep in vrijwel alle gevallen groter dan bij de mensen die de lichte ontgroening hadden ondergaan.’

Niemand is immuun voor de behoefte om de dissonantie te verminderen, ook de mensen niet die de theorie door en door kennen.

NOTEN

°°°

[1] ‘Spy Agencies Say Iraq War Worsens Terrorism Threat’, The New York Times, 24 september 2006. De negatieve opmerking over de conservatieve columnist is door een van hen, Max Boot, opgetekend in ‘No Room for Doubt in the Oval Office’, een stuk op de opiniepagina van de Los Angeles Times van 20 september 2006. Voor een uitgebreid verslag van hetgeen George Bush in het openbaar heeft gezegd over de oorlog in Irak, zie Frank Rich, The Greatest Story Ever Told: The Decline and Fall of Truth from 9/11 to Katrina (2006). New York: The Penguin Press. In zijn State of The Union-rede van januari 2007 gaf Bush toe dat, ‘waar er fouten waren gemaakt’ – op enkele tactische punten van de oorlogsvoering – hij daarvoor verantwoordelijk was. Maar hij hield vol dat er geen grote strategische veranderingen zouden komen. Integendeel, hij was van plan meer manschappen in te zetten en nog meer geld aan de oorlog te besteden. Hooggeplaatste leden van de regering-Bush die later hun memoires hebben geschreven, schetsen Bush en zijn inner circle als overtuigd van het eigen gelijk en in de ban van groepsdenken: iedereen die met onwelkome feiten kwam aanzetten, werd genegeerd, gedegradeerd of ontslagen. Zie bijvoorbeeld Robert Draper, Dead Certain: The Presidency of George W. Bush (2007). New York: Free Press, en Jack Goldsmith, The Terror Presidency: Law and Judgment Inside the Bush Administration (2007). New York: W.W. Norton.

[2] Op de website van het American Presidency Project, www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php (Engelstalig) is precies gedocumenteerd hoe vaak en wanneer een Amerikaanse president heeft beweerd dat ‘er fouten zijn gemaakt’. Het is een lange lijst. Bill Clinton beweerde dat ‘er fouten waren gemaakt’ bij de fondsenwerving voor de Democratische campagne, en maakte later, tijdens een diner voor politieke correspondenten, grapjes over de populariteit van deze uitspraak in de lijdende vorm. Van alle presidenten hebben Richard Nixon en Ronald Reagan de uitspraak het vaakst gebruikt. Beide deden dat vooral om illegale activiteiten te vergoelijken: Nixon die van het Watergateschandaal, Reagan die van de Iran-contra-affaire. Zie ook het goed geschreven essay van Charles Baxter, ‘Dysfunctional Narratives: or: “Mistakes were Made”’, in Baxter (1997): Burning Down the House: Essays on Fiction, Saint Paul: Graywolf Press.

[3] Gordon Marino, ‘Before Teaching Ethics, Stop Kidding Yourself’. In: The Chronicle of Higher Education, 20 februari 2004, B5.

[4] Over de self-serving bias en het geheugen (en het onderzoek naar huishoudelijk werk in het bijzonder) zie Michael Ross en Fiore Sicoly, ‘Egocentric Biases in Availability and Attribution’. In: Journal of Personality and Social Psychology, 37 (1979), p. 322-336. Zie ook Suzanne C. Thompson en Harold H. Kelley, ‘Judgments of Responsibility for Activities in Close Relationships’. In: Journal of Personality and Social Psychology, 41 (1981), p. 469-477.

[5] John Dean, in een interview met Barbara Cady voor Playboy, januari 1975, p. 65-80. Het citaat staat op p. 78.

[6] Robert A. Caro, Master of the Senate: The Years of Lyndon Johnson (2002). New York: Knopf, p. 886.

[7] Katherine S. Mangan, ‘A Brush With a New Life’. In: The Chronicle of Higher Education (1 april 2005), A28-A30.

[8] Zie bv. Sherwin Nuland, The Doctors’ Plague: Germs, Childbed Fever, and the Strange Story of Ignac Semmelweiss (2003). New York: Norton/Atlas.

[9] Ferdinand Lundberg en Marynia F. Farnham, Modern Woman: The Lost Sex (1947). New York: Harper and Brothers, p. 11 (eerste citaat) en p. 120 (tweede citaat).

[10] Edward Humes, Mean Justice (1999). New York: Pocket Books.

[11] Persberichten van Neal Chase, vertegenwoordiger van de religieuze groep de ‘Bahá’is volgens de geboden van het verbond’. In: ‘The End is Nearish’, Harper’s, februari 1995, p. 22, 24.

[12] Leon Festinger, Henry W. Riecken en Stanley Schachter (1956), When Prophecy Fails. Minneapolis: University of Minnesota Press.

[13] Leon Festinger, A Theory of Cognitive Dissonance (1957). Stanford: Stanford University Press. Zie ook Leon Festinger en Elliot Aronson, ‘Arousal and Reduction of Dissonance in Social Contexts’ (1960), in: D. Cartwright en Z. Zander (red.), Group Dynamics (3e druk, 1960-61), New York: Harper & Row, en Eddie Harmon-Jones en Judson Mills (red.), Cognitive Dissonance: Progress on a Pivotal Theory in Social Psychology (1999). Washington DC: American Psychological Association.

[14] Elliot Aronson en Judson Mills, ‘The Effect of Severity of Initiation on Liking for a Group’. In: Journal of Abnormal and Social Psychology, 59 (1959), p. 177-181.

[15] Zie bv. Harold Gerard en Grover Mathewson, ‘The Effects of Severity of Initiation on Liking for a Group: A Replication’. In: Journal of Experimental Social Psychology, 2 (1966), p. 278-287.

[16] Een goede bespreking van de bevestigingsfout en de vele uitingsvormen ervan is: Raymond S. Nickerson, ‘Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises’. In: Review of General Psychology, 2 (1998), p. 175-220.

[17] Lenny Bruce (1966), How to Talk Dity and Influence People. Chicago: Playboy Press en New York: Pocket Books, p. 232-233.

[18] Steven Kull, leider van het Program of International Policy Attitudes (PIPA) van de universiteit van Maryland, over de uitkomsten van de door PIPA/Knowledge Network gehouden opiniepeiling. 14 juni 2003, ‘Many Americans Unaware WMD Have Not Been Found’.

[19] Drew Westen, Clint Kilts, Pavel Blagov et al., ‘The Neural Basis of Motivated Reasoning: An fMRI Study of Emotional Constraints on Political Judgment During the U.S. Presidential Election of 2004’. In: Journal of Cognitive Neuroscience, 18 (2006) p. 1947-1958.

[20] Charles Lord, Lee Ross en Mark Lepper, ‘Biased Assimilation and Attitude Polarization: The Effects of Prior Theories on Subsequently Considered Evidence’. In: Journal of Personality and Social Psychology, 37 (1979), p. 2098-2109.

[21] Doris Kearns Goodwin (1994), No Ordinary Time. New York; Simon & Schuster/Touchstone, p. 321 (cursivering in de oorspronkelijke tekst).

[22] Jack Brehm heeft als een van de eersten aangetoond dat mensen na een beslissing proberen dissonantie te verminderen. Hij deed zich voor als marktonderzoeker en liet een groep vrouwen acht verschillende huishoudelijke apparaten zien (een broodrooster, een koffiezetapparaat, een tosti-ijzer, enz.). Hij vroeg ze van elk apparaat aan te geven hoe graag ze het zouden willen hebben. Daarna zei Brehm tegen de vrouwen dat ze een van de apparaten cadeau konden krijgen, en liet iedere vrouw kiezen tussen twee apparaten die ze even graag wilde hebben. Hij pakte het door haar gekozen apparaat in en gaf het mee naar huis. Later moesten de vrouwen opnieuw opgeven hoe graag ze de apparaten wilden hebben. Ditmaal wilden ze het door hen gekozen apparaat liever hebben dan de eerste keer, terwijl ze het apparaat dat ze niet hadden gekozen, als minder begerenswaardig beoordeelden. Zie Jack Brehm, ‘Postdecision Changes in the Desirability of Alternatives’. In: Journal of Abnormal and Social Psychology, 52 (1956), p. 384-389.

[23] Daniel Gilbert (2009), Stuiten op geluk. Amsterdam: Bert Bakker.

[24] Robert E. Knox en James A. Inkster, ‘Postdecision Dissonance at Post Time’. In: Journal of Personality and Social Psychology, 8 (1968), p. 319-323.

[25] Katherine S. Mangan, ‘A Brush With a New Life’. In: The Chronicle of Higher Education (1 april 2005), p. A28-A30.