Laura Batstra

Hoe voorkom je ADHD?
Door de diagnose niet te stellen

Met een voorwoord van Allen Frances

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

© 2012, Laura Batstra

ISBN 978 90 5712 359 7

NUR 770

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2012.

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden van de illustraties in dit boek te achterhalen. Wie meent alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

‘Opvoeden is voordoen.’

Bertus Batstra

Voor mijn biologische en
mijn wetenschappelijke opvoeders:
Bertus, Roelie, Jan, Hans, Allen, Mijna en Trudy

Voorwoord

Ik ontmoette Laura Batstra voor het eerst in oktober 2010, op een congres in Groningen dat in het teken stond van de gevaren van DSM-5 en overmedicatie. Zij gaf een zeer interessante lezing, waarin ze een uiteenzetting gaf over de vele discutabele aannames die ten grondslag liggen aan de diagnose aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, oftewel ADHD. Wat me vooral trof, was de benadering van stepped diagnosis die zij voorstelde: een effectieve manier om overdiagnose te voorkomen zonder onderbehandeling te riskeren. Wij hebben deze methode daarna samen verder ontwikkeld, het resultaat daarvan komt aan bod in hoofdstuk 8 van dit boek.

Laura is zonder meer een bewonderenswaardig persoon en een buitengewoon vernieuwende psycholoog. Het is geen verrassing dat zij zo’n goed boek over ADHD heeft geschreven – een boek dat precies op tijd komt en hard nodig is. ADHD is de modediagnose van onze tijd en wordt veelal verkeerd begrepen, overgediagnosticeerd en overbehandeld met stimulantia. In een periode van slechts vijftien jaar is de diagnose onder kinderen in de Verenigde Staten verdrievoudigd tot een verbijsterende tien procent en een verontrustend percentage van vier procent van de schoolgaande Amerikaanse kinderen slikt elke dag medicatie voor ADHD. Ook in Nederland neemt het aantal ADHD-diagnoses en het medicijngebruik in rap tempo toe.

Deze explosieve toename wil niet zeggen dat onze kinderen steeds zieker worden. Laura Batstra laat zien dat we ons in plaats daarvan bevinden in een ‘onterechte epidemie’ van ADHD, die vooral veroorzaakt wordt door de agressieve marketing van de farmaceutische industrie. De industrie heeft met succes de ‘ziekte’ ADHD gepromoot om te kunnen profiteren van de verkoop van hun ADHD-middelen. Individuele verschillen op het gebied van activiteit, impulsiviteit en oplettendheid die voorheen als gezond beschouwd werden, zijn omgedoopt tot psychische stoornis en chemische disbalans, enkel te genezen met stimulantia. De consequentie is dat veel kinderen medicijnen slikken die ze niet nodig hebben met onnodige bijwerkingen en een stigma als gevolg. Een maatschappelijk gevolg van het nonchalant voorschrijven van pillen is bijvoorbeeld illegale handel in stimulantia op universiteiten.

Laura Batstra komt als geroepen. Onze stepped diagnosis-benadering garandeert een zorgvuldige omgang met het label ADHD, waardoor alleen diegenen wiens temperamentsvarianten extreem en ontregelend zijn ervoor in aanmerking komen – bovendien garandeert deze benadering dat medicatie alleen wordt voorgeschreven wanneer dat onontkoombaar is. Stepped diagnosis is een uitstekende manier om overdiagnostiek tegen te gaan zonder onderbehandeling te riskeren. Dit boek beschrijft de stappen die ervoor zorgen dat elk kind die interventie krijgt die nodig is – niet meer en niet minder. Deze benadering zal in de toekomst nog belangrijker worden, want in DSM-5, gepland voor 2013, wordt de reeds ruime categorie van ADHD nog verder opgerekt.

De kern van dit boek is inlevingsvermogen in alle alledaagse problemen die het stempel ADHD krijgen. Laura Batstra weet hoe het is om kind, ouder, leerkracht te zijn. Met de informatie en praktische tips in dit boek geeft zij handvatten om problemen te begrijpen, ze aan te wijzen en ermee om te gaan.

ADHD-gedrag is niemands schuld, maar we kunnen allemaal een bijdrage leveren aan de oplossing.

Allen Frances

Voorzitter DSM-IV Task Force

Maart 2012

Woord vooraf

Van het één komt altijd het ander. Zo verging het mij althans nadat ik begin 2010 besloot mijn baan als behandelend psycholoog bij een psychiatrische instelling op te zeggen. Ik was tot dat besluit gekomen omdat ik me niet langer kon verenigen met de manier waarop lastig maar normaal kindgedrag het label ‘psychiatrisch ziek’ kreeg. Bovendien was het eerste advies aan ouders wanneer het gedrag van een kind in het hokje ADHD paste: medicatie. Ik was en ben het daar niet mee eens. Hoe meer ik dat echter liet blijken, hoe minder bewegingsruimte ik binnen de instelling kreeg. Strak gehouden worden onder een beleid dat in mijn ogen niet deugde, werd voor mij onwerkbaar.

Ik had mijn zorgen en worstelingen met een aantal mensen gedeeld, en via via was mijn verhaal bij journalist Joop Bouma van dagblad Trouw terechtgekomen. Hij vroeg me of ik een interview wilde geven over mijn redenen om uit de psychiatrische praktijk te stappen. Ik stond daar niet om te springen – openlijk kritiek uiten op een vak waarin twijfelachtige aannames soms gecombineerd worden met verregaande claims, is vragen om heftige reacties. Maar ondanks mijn aarzelingen kon ik Joop Bouma geen ‘nee’ verkopen. Als ik dat zou doen, zou ik weglopen van praktijken waar ik me grote zorgen om maak en mijn handen ervan aftrekken in plaats van de kans grijpen om een klein beetje tegengeluid te geven. Wel zorgde ik ervoor dat het artikel niets meer deed dan mijn mening beschrijven, en dat de instelling – waar ik toen nog werkte en waar ook veel goeds gebeurde en gebeurt – in haar waarde werd gelaten.

April 2010 verscheen het artikel in Trouw. Er kwamen enkele reacties van boze lezers, die me antipsychiatrisch noemden, of lid van de Scientology Kerk. Hopelijk zal het de lezer van dit boek duidelijk worden dat ik niet antipsychiatrisch ben. Ik maak me eerder zorgen dat het vak psychiatrie geloofwaardigheid verliest doordat een aantal psychiaters in samenwerking met de farmaceutische industrie, de doelgroepen voor diagnoses en medicatie alsmaar verder uitbreidt. Met Scientology heb ik al helemaal niets – afgezien van een zwak voor John Travolta.

Er kwamen ook veel opgeluchte en blije reacties, van mensen die zich herkenden in mijn verhaal en me hun eigen verhaal vertelden. Ik kreeg ook uitnodigingen en verzoeken van de media om mijn visie op ADHD in hun programma of blad te geven. Eén van die interviews verscheen begin 2011 in het blad Psy en was voor Uitgeverij Nieuwezijds reden om mij te benaderen. Hoewel ik eigenlijk geen tijd over had om een boek te schrijven omdat ik mijn weg moest vinden in een nieuwe baan aan de universiteit, verliep het kennismakingsgesprek met deze uitgever zo geanimeerd dat ik het gevoel kreeg dat het boek al klaar was – het moest alleen nog geschreven worden.

Achter in het boek staan de bronnen waar ik me op gebaseerd heb. Wetenschappelijke literatuur is echter niet mijn enige inspiratiebron. In de vijf jaar die ik als behandelend psycholoog in een kinderpsychiatrische instelling heb gewerkt, heb ik veel geleerd van ouders, kinderen en collega’s. Ook op het schoolplein van mijn kinderen zie en hoor ik elke dag nieuwe dingen. Ten slotte putte ik uit mijn eigen ervaringen als moeder van vier temperamentvolle kinderen. Hopelijk hebben al deze bronnen samen geleid tot een leesbaar, begripvol en optimistisch boek. Voor het leesgemak heb ik het overal over ‘hij’, ik bedoel uiteraard hij/zij. De voorbeelden die ik geef, zijn ontleend aan de praktijk, maar omwille van de privacy gefingeerd.

Een aantal mensen heeft stukken van het boek in wording gelezen en becommentarieerd. Ik bedank hiervoor Bertus Batstra, Nynke Elsinga en Camiel Elsinga. Camiel gaf me niet alleen tips ter verbetering, maar was ook mijn eerlijke, nuchtere en humoristische klankbord. Klinisch psycholoog en psychotherapeut Gerrie Douma-Slothouber heeft veel ervaring in de geestelijke gezondheidszorg, in het bijzonder de kinder- en jeugdpsychiatrie en de jeugdzorg, en ik ben dan ook erg blij dat zij tijd vrij heeft kunnen en willen maken om het manuscript in de conceptfase te lezen; ze spaarde me niet met haar kritische vragen en opmerkingen en daar ben ik haar enorm dankbaar voor. Kinderpsychiater Edo Nieweg moet eigenlijk zelf een boek schrijven, en moest mijn teksten wel lezen omdat ik zo vaak verwijs naar zijn grondig overdachte, intelligente en ook nog leesbare artikelen. Zijn zorgvuldige commentaar en onze marathondiscussie naar aanleiding daarvan verbeterden het boek op vele punten. Ik was in mijn nopjes toen mijn collega Harriet Speelman-Komen – hoofdopleider van de opleidingen tot orthopedagoog-generalist en GZ-psycholoog kinder en jeugdigen – bereid bleek om het boek in de afrondingsfase in no time van A tot Z te lezen. Haar aanvullingen en opmerkingen waren waardevol en wijs, en haar enthousiasme was hartverwarmend.

Mijn werkomgeving bij de faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen is een warm bad en ik bedank mijn collega’s en studenten voor hun humor, openheid en kritische houding. Alleen in een dusdanig inspirerende en vrije omgeving is het mogelijk om naast een drukke onderwijs- en onderzoekagenda voldoende energie over te houden om een boek te schrijven.

Een moedige vrouw en een moedige man waren de afgelopen jaren mijn voorbeeld en steun. Trudy Dehue zit twee gebouwen verderop. Hoewel zij niet bij de inhoud van dit boek betrokken is geweest, was het er misschien nooit gekomen als ik Trudy en haar briljante werk niet gekend had. Allen Frances zit een werelddeel verderop. Niemand anders heeft de DSM van zoveel kanten bekeken als hij, en van niemand had ik meer kunnen leren dan ik het afgelopen jaar van Allen deed. Ik geniet van onze samenwerking en discussies en van zijn humor, wijsheid en steun op allerlei gebied. Thank you Allen!

Mijn echtgenoot André van der Tuin hielp me meer dan eens door al mijn overpeinzingen geduldig aan te horen. Hij klaagde niet toen ik in de zomervakantie elke avond aan dit boek schreef. André en onze geweldige kinderen Arend, Julian, Max en Vera zorgden en zorgen voor mijn dagelijkse dosis lessen, relativering en afleiding.

Tot slot bedank ik mijn ouders uit de grond van mijn hart. Door hen kan deze drukke en dwarse dochter terugkijken op een gelukkige, onstuimige en liefdevolle jeugd. Aan den lijve heb ik mogen ondervinden hoe fijn het is om als kind (en volwassene) te mogen zijn wie je bent, ook al ben je niet de gemakkelijkste. Dat is nog altijd mijn basis.

Laura Batstra

Inhoud

Voorwoord

Woord vooraf

1 Inleiding

2 Wat is ADHD niet?

3 Wat is ADHD wel?

4 De geschiedenis van ADHD

5 De explosieve toename van ADHD en medicatiegebruik

6 De verschillende partijen

7 ADHD en medicatie

8 Een veilige balans

9 Anders denken, anders doen

Literatuur

1
Inleiding

Als ouder van een kind met ADHD-achtig probleemgedrag weet je dat hij een hart van goud heeft. Je weet dat hij kwetsbaar en onzeker is, en het liefst wil je hem beschermen tegen alles wat negatief of vervelend is. Maar dat kun je niet. Met zijn storende gedrag in de klas maakt je kind het zijn leerkracht onmogelijk. Als hij bij vriendjes speelt, zet hij daar de boel op stelten. De meeste kinderen en hun ouders hebben hem dan ook liever niet over de vloer. Je hebt je handen vol aan hem – hij bepaalt de sfeer in huis. Als hij een slechte bui heeft, moet zijn omgeving het ontgelden. Hij maakt dingen stuk, raakt dingen kwijt, schiet nooit op als het gezin ergens heen moet, is onbeleefd tegen visite, verpest uit jaloezie de verjaardag van zijn broertje… Je bent moe, je schaamt je regelmatig voor het gedrag van je kind en je ruziet met je partner over de opvoeding. Je voelt je onzeker.

Ik heb dit boek in de eerste plaats geschreven voor de kwetsbare ouder die het allerbeste voor heeft met zijn kind, en voor het kind dat moeilijk is en het moeilijk heeft. Zij hebben recht op eerlijke voorlichting over ADHD en op de best mogelijke hulpverlening. Ik heb dit boek ook geschreven voor leerkrachten. Leerkrachten leveren elke werkdag een enorme prestatie en draaien vele overuren omdat er simpelweg te veel te doen is. Elke schooldag weer halen leerkrachten alles uit de kast om onze kinderen goed onderwijs te bieden, en niet zelden werd dit ‘beloond’ met bezuinigingen die zorgden voor toename van de werkdruk. Als er één vak fors opgewaardeerd moet worden, is dat het vak van leerkracht. Leerkrachten verdienen – naast meer ondersteuning, kleinere klassen en een flinke salarisverhoging – ook eerlijke voorlichting over ADHD. Bijna elke leerkracht heeft in zijn klas immers te maken met één of meerdere kinderen die zich druk of dromerig gedragen. En natuurlijk is dit boek bedoeld voor alle anderen die beroepsmatig betrokken zijn bij ADHD, die ik hoop te verleiden tot reflectie over de huidige gang van zaken rond ADHD.

Ouders en leerkrachten zijn de laatsten die schuld hebben aan het hoge aantal ADHD-diagnoses. Het goede nieuws is dat zij wel de sleutel tot verbetering van deze situatie kunnen zijn. De belangrijkste boodschap van dit boek is dat er nogal wat misverstanden over ADHD bestaan en dat het voor veel kinderen mogelijk en beter is om uit het psychiatrisch circuit te blijven. De psychiatrie moet bewaard worden voor degenen die we op andere manieren onvoldoende kunnen helpen, degenen voor wie een psychiatrische diagnose en behandeling meer voordelen dan nadelen heeft.

Een verwijt dat de criticasters van het groeiende medicijngebruik door kinderen met een diagnose ADHD vaak krijgen, is dat ze de problemen van ouders en leerkrachten bagatelliseren en beweren dat ouders en leerkrachten zich aanstellen. Niets is minder waar – het gedrag dat we steeds vaker en sneller ADHD noemen, is een groot probleem. Je hoeft er alleen niet voor naar een arts. ADHD is een gedragsprobleem en gedragswetenschappers, zoals psychologen en orthopedagogen, hebben daar meer verstand van dan psychiaters en andere artsen.

Daarnaast wordt critici nogal eens verweten dat ze ouders de schuld geven. Ik en de vele anderen die zich zorgen maken, zouden suggereren dat ouders uit gemakzucht en luiheid vragen om pillen voor hun kind, zodat hij rustig wordt en zij zich niet om de opvoeding hoeven te bekommeren. Ik ben ervan overtuigd dat er nauwelijks ouders zijn die om die reden medicatie voor hun kind willen. Ouders willen pillen omdat hun wijsgemaakt is dat ADHD een aanwijsbaar probleem is in het brein van hun kind. De meeste ouders geven hun kind met grote tegenzin medicatie, maar er is hun verteld dat ze hun kind tekortdoen en misschien zelfs schade berokkenen als ze geen medicatie geven. Ouders en leerkrachten worden massaal verkeerd voorgelicht – door de farmaceutische industrie, door oudervereniging Balans, en door professionals die voorbijgaan aan bepaalde wetenschappelijke inzichten. En de farmaceutische industrie profiteert daar volop van.

Dit boek is een tegengeluid. Ik heb geprobeerd de misverstanden en belangen rondom ADHD zo toegankelijk mogelijk te beschrijven. Mijn doel is niet om de lezer te overtuigen dat een psychiatrische diagnose en medicatie altijd en alleen maar slecht zijn. Soms wegen de baten op tegen de nadelen en de risico’s. Vaak echter niet. Hopelijk helpt dit boek degenen die het kind en zijn situatie het beste kennen – ouders, leerkrachten en niet te vergeten het kind zelf – om een afweging te maken op basis van eerlijke informatie.

Het boek is als volgt opgebouwd: pas in hoofdstuk 3 zal ik beschrijven wat ADHD is, omdat ik daarvoor, in hoofdstuk 2, eerst uitleg wat het allemaal niet is. De wijdverbreide misverstanden over ADHD hebben alles te maken met de explosieve toename van het aantal diagnoses en het aantal uitgeschreven recepten voor ADHD-medicatie in de laatste decennia.

Hoofdstuk 4 gaat in op een aantal elementen uit de geschiedenis van het concept ADHD.

In hoofdstuk 5 beschrijf ik de enorme toename van het aantal ADHD-diagnoses, nadat de doelgroep van drukke jongetjes werd uitgebreid met dromerige meisjes en kwetsbare volwassenen.

Hoofdstuk 6 beschrijft een aantal partijen dat betrokken is bij ADHD. De farmaceutische industrie heeft natuurlijk financieel belang bij het promoten van een stoornis waar zij medicatie voor levert, maar er zijn ook andere partijen: wetenschappers, hulpverleners, zorgverzekeraars, leerkrachten en ouders. Aan het eind van hoofdstuk 6 bespreek ik ook de partij om wie het allemaal draait: het drukke of snel afgeleide kind. Is dit kind beter af met een diagnose?

Hoofdstuk 7 bespreekt ADHD en medicatie. Hoe werken medicijnen eigenlijk? Medicatie heeft een aantal forse nadelen die ik kort zal bespreken. Soms wegen de voordelen op tegen die nadelen, vaak niet. In veel gevallen kan met ouder- en leerkrachtondersteuning evenveel bereikt worden, en ik pleit er dan ook voor om ouders en leerkrachten maximaal te begeleiden in hun belangrijke taak: het opvoeden van kinderen.

In hoofdstuk 8 betoog ik dat een diagnose ADHD niet noodzakelijk is om ouders, leerkrachten en kinderen bij te staan en bespreek ik een methode om overdiagnostiek terug te dringen zonder onderbehandeling te riskeren. Deze methode is helaas geen wondermiddel dat het huidige probleem van de overdiagnostiek geheel op zal lossen – was het maar zo eenvoudig. Het is één van de dingen die we kunnen doen om de huidige situatie te verbeteren.

Hoofdstuk 9 betoogt dat bijna iedereen in onze samenleving een grote of kleine steen kan bijdragen aan het terugdringen van het aantal ADHD-diagnoses. Ik geef een aantal voorbeelden van dingen die volwassenen kunnen doen om drukke en ongeconcentreerde kinderen te helpen. Deze tips zijn uitdrukkelijk niet bedoeld als zelfhulp of ter vervanging van professionele hulp. Met het boek hoop ik vooral een bijdrage te leveren aan een mind switch – een verandering van denken over ADHD die drukke en dromerige kinderen ten goede zal komen. Want het kind is, onbedoeld, helaas niet altijd degene die beter wordt van de huidige aanpak waarin medicatie centraal staat. Misschien kan dit boek bijdragen aan een broodnodige ommekeer: van sleutelen aan het kind naar sleutelen aan onze maatschappij en onszelf.