Duizend angsten

Praktijkverhalen over angst, dwang en paniek

Yvette van der Pas

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Marjo Starink, Amsterdam

© 2011, 2012, Yvette van der Pas

Omslagfoto: © 2011, 2012, Getty Images

ISBN 978 90 5712 368 9

NUR 770

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2011.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voor Hans, die aan superexposure deed en goedgehumeurd bleef.

Met dank aan alle patiënten die ik behandelde.

Een mens lijdt dikwijls ’t meest
Door ’t lijden dat hij vreest

Voorwoord

‘Ik ben dus niet de enige!’ ‘Mijn probleem heeft een naam!’ – hoe vaak ik dat niet heb gehoord in mijn werk als klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut. Veel van mijn patiënten hebben angsten, en daardoor grote problemen in hun dagelijks leven. Mijn patiënten zijn gewone mensen. Je kunt niet aan ze zien wat hun probleem is, net zomin als je aan mij kunt zien wat voor werk ik doe. Ik kan ook niet zomaar ‘zien’ wat mensen denken of voelen, al denken veel mensen dat psychologen dat kunnen. Wel heb ik in de loop der jaren veel gehoord over wat mensen denken, voelen en doen – of juist niet doen.

Dat het fijn is om te weten dat je niet de enige bent met een psychisch probleem, met angsten, hoor ik telkens weer, zowel bij individuele behandelingen als in groepstherapie, waar de onderlinge herkenning groot is. Herkenning geeft steun, en maakt dat je je niet zo alleen voelt met je probleem. De opluchting van mensen die te horen krijgen dat ze niet de enige zijn met een af en toe toch wel wonderbaarlijke angst, is soms zo groot dat het me ontroert.

Veel mensen worstelen met een heftige angst. De meeste zoeken geen hulp omdat ze niet weten dat hun probleem een naam heeft en dat ze niet de enige zijn met die angst, en omdat ze niet weten dat ze hun angst kunnen overwinnen. Steeds als ik een nieuwe patiënt spreek die jarenlang met een bepaalde angst heeft rondgelopen, denk ik: wat verdrietig dat je niet eerder hulp hebt gezocht, of: wat triest dat je niet de juiste hulp hebt gekregen. De verdrietige verhalen van mensen die onnodig lang met angstklachten rondlopen en daardoor ernstig beperkt worden in hun dagelijks functioneren, zijn de aanleiding voor dit boek.

Ik geef de gang van zaken in de behandelkamer van een cognitief gedragstherapeut weer. De omstandigheden die ik beschrijf, zijn gebaseerd op de realiteit. De personen over wie ik vertel, bestaan echter niet zoals ik ze beschreven heb. Ik wil uiteraard het vertrouwen van mijn patiënten niet beschamen. Ik heb de afgelopen 25 jaar veel mensen met uiteenlopende klachten en levensverhalen behandeld; ik werkte als therapeut, docent en supervisor bij een grote instelling voor geestelijke gezondheidszorg, aan de universiteit en in mijn eigen praktijk. De setting van de verhalen wisselt, sommige verhalen spelen zich af in een instelling voor geestelijke gezondheidszorg, andere in mijn eigen praktijk. Mijn werk van alledag is een rijke inspiratiebron.

Ik wil vooral alle patiënten danken die mij hun ervaringen vertelden. Mijn collega’s komen er bekaaid vanaf in deze verhalen. Omdat ik voornamelijk individuele behandelingen bespreek, is hun bijdrage niet zichtbaar. Toch spelen zij wel degelijk een rol in mijn professionele leven, want zonder hen had ik het vak niet kunnen leren. Zij zijn voor mij door de jaren heen van onschatbare waarde gebleken. Mijn supervisanten en cursisten dank ik voor hun kritische blik die mij uitdaagt om mijn kennis op peil te houden.

Yvette van der Pas, maart 2011

Inhoud

Voorwoord

1 Inleiding

2 Hoogtevrees

In therapie

Vermijding: van balkons tot glijbanen

Gedragstest

Exposure: langzaam de hoogte in

Op naar de Euromast

3 Angst voor spinnen

In therapie

De confrontatie: van spinnen op tv tot spinnen in de hand

Op spinnenjacht

4 Sociale angst met bloosangst

In therapie

Het leven als een voortdurend examen

Taakconcentratietraining

Gedachteonderzoek

Negatieve gedachten aanpakken

5 Obsessieve-compulsieve stoornis: smetvrees

In therapie

De stoornis vaststellen

Angst om dwanghandelingen op te geven

Veiligheidsgedrag

Bacteriën zitten overal

6 Vliegangst

In therapie

Vermijding en veiligheidsgedrag

Angst oproepen zonder te vliegen

Vliegen

Tot besluit

7 Obsessieve-compulsieve stoornis: controledwang

In therapie

Wat er gebeurt bij dwang

Verantwoordelijkheid en perfectie

Je gevoel als criterium

Zelfstandig verder

8 Naaldenangst en angst voor bloed

In therapie

Aanspanningstraining

De vingerprik

Het laboratorium

9 Posttraumatische stressstoornis

In therapie

Imaginaire exposure

Het script herschrijven

10 Angst voor vogels

In therapie

Zelfhulp in kleine stappen

Tot besluit

11 Paniekstoornis met agorafobie

In therapie

Wat is paniekstoornis met agorafobie?

Aanleiding

Vermijding aanpakken

Schoonfamilie: assertiviteit als nieuw therapiedoel

12 Angst voor honden

In groepstherapie

Kennismaking

Voelen, denken en doen

Blootstelling

Zes weken later

13 Obsessieve-compulsieve stoornis: angst voor agressieve gedachten

In therapie

Op onderzoek uit

Experimenteren

14 Informatie over angst en therapie

Angst, wat is dat?

Hoe vaak komen angststoornissen voor?

Maatschappelijke kosten

Cognitieve gedragstherapie als voorkeursbehandeling

De puntjes op de i

Hulp zoeken

Literatuur en websites

Geraadpleegde literatuur

1
Inleiding

Volledigheid is niet het doel van dit boek. Ik wil laten zien hoeveel invloed angsten op het leven van alledag kunnen hebben en welke (zelf)therapie geschikt is om angstklachten op te lossen. In deze tijd van marktwerking binnen de geestelijke gezondheidszorg is het belangrijk om te beschikken over gedegen informatie. Het is niet eenvoudig om de juiste hulp te vinden, omdat er een divers aanbod van therapieën is. Daarom vind je in hoofdstuk 14 praktische informatie die kan helpen bij het vinden van een geschikte therapeut. Onderzoek en praktijk hebben aangetoond dat het mogelijk is om angsten te overwinnen. Je kunt ermee om leren gaan en ze hoeven je leven niet te bepalen.

Dit boek bestaat uit verhalen van angstige mensen. Het is bedoeld voor iedereen die last heeft van angstklachten en zich er ellendig door voelt. Voor iedereen die zich schaamt voor zijn angst, zijn klachten probeert te verbergen en er in eenzaamheid mee worstelt. En voor iedereen die iemand met angsten in zijn omgeving kent en met vragen zit over zijn eigen rol: Hoe kan ik helpen? Pak ik het goed aan? Dit is geen zelfhulpboek, het is een bloemlezing van angsten en een wegwijzer naar hulp. Blader niet alleen door naar het verhaal over je ‘eigen’ angst, alle verhalen in dit boek geven inzicht in het ontstaan en oplossen van angststoornissen in het algemeen – oorzaken van en oplossingen voor uiteenlopende angsten liggen vaak dichter bij elkaar dan je op het eerste gezicht zou denken. Zo staat vermijding aan de basis van elke angststoornis.

De verhalen gaan telkens over iemand met een bepaalde angststoornis. Van een angststoornis is sprake als angst je leven beperkt of als je er ernstig onder lijdt. Het ontstaan van angst is meestal een samenspel van allerlei factoren. Ik leg een vergrootglas op een deel van het verhaal en benadruk wisselende aspecten van angst. Ik bespreek om welke angst het gaat, hoe die ontstaan is en in stand wordt gehouden, wat de gevolgen zijn en wat eraan te doen is.

Daarnaast geef ik een kijkje in de behandelkamer en bespreek ik de therapie. In de meeste verhalen staat de angstige persoon zelf centraal, soms belicht ik ook de mensen uit zijn of haar omgeving. Het accent wisselt tussen het principe van de behandeling (de rationale), de achtergrond van de angststoornis en de oefeningen en opdrachten die de inzet van de therapie zijn. Ik wijk twee keer van deze opzet af: hoofdstuk 10 gaat over iemand die van haar angst voor vogels afkomt door toepassing van zelfhulp in plaats van reguliere therapie, en in hoofdstuk 12 bespreek ik een groepsbehandeling.

Ik gebruik de ggz-richtlijnen van het Trimbos-instituut en de Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de ggz als uitgangspunt. Deze richtlijnen stellen dat cognitieve gedragstherapie de voorkeursbehandeling is bij angstklachten. Bij cognitieve gedragstherapie ga je met je therapeut op zoek naar knelpunten en naar nieuwe manieren om je probleem op te lossen, bijvoorbeeld door kritisch onderzoek van je gedachten en door gedragsverandering. ‘Voorkeursbehandeling’ klinkt vrijblijvender dan wordt bedoeld – het wil zeggen dat behandeling met cognitieve gedragstherapie de hoogste kans heeft op een positief resultaat. Wetenschappelijk onderzoek toont dat overtuigend aan. In hoofdstuk 14 vind je meer informatie over deze richtlijnen en cognitieve gedragstherapie.

Het aantal behandelsessies dat nodig is om resultaat te boeken, wisselt in de praktijk en komt niet altijd overeen met het aanbevolen aantal in behandelprotocollen. De behandelduur in deze verhalen moet je daarom niet als maatgevend beschouwen, soms laat ik ook in het midden hoeveel sessies nodig waren.

Angstklachten komen veel voor; ruim negentien procent van de Nederlanders heeft ooit in zijn leven last van een angststoornis. In België is dat ruim dertien procent. Sociale angst komt van alle angststoornissen in Nederland het meest voor (bij ruim negen procent van de bevolking, in België is dat twee procent), maar wordt op de hielen gezeten door de specifieke fobie (bij bijna acht procent van de bevolking, in België is dat zeven procent). Bij een specifieke fobie, ook wel enkelvoudige fobie genoemd, is er sprake van angst voor een specifieke situatie, specifiek voorwerp of dier. Met zo’n specifieke angst is goed te leven, zolang je de situatie of het dier waar je bang voor bent, kunt vermijden. De situatie wordt problematisch als de angst te heftig wordt of als je dagelijks leven in de knel komt en je bijvoorbeeld niet goed meer kunt werken. Gelukkig is een specifieke fobie heel goed te behandelen.

De zogenaamde ‘specifieke fobie van het diertype’ komt in drie hoofdstukken aan bod. Veel mensen griezelen van spinnen en slapen daar geen minuut minder om – iets wat niet geldt voor Mimi uit hoofdstuk 3. Zij is zo bang voor spinnen dat haar zelfstandigheid in het gedrang komt. In hoofdstuk 10 vertel ik over Lies, die via zelfhulp haar angst voor vogels weet te bedwingen. In hoofdstuk 12 bespreek ik een groepstherapie voor de behandeling van angst voor honden.

Vliegangst is ook een vorm van specifieke fobie, van het situationele type. Deze angst kan erg hinderlijk zijn als je bijvoorbeeld veel moet vliegen voor je werk en dat te vaak vermijdt – zoals Lotte in hoofdstuk 6. Net als alle andere angsten kan vliegangst iedereen overkomen, ook mensen van wie je het niet zou verwachten, zoals topsporters die tijdens wedstrijden geen angst lijken te kennen.

In hoofdstuk 2 beschrijf ik Rosa. Ook haar functioneren staat onder druk door haar specifieke angst; ze gaat hoogtes uit de weg en houdt zich op haar werk en als moeder met smoezen staande. Hoogtevrees kan zo ernstig zijn dat mensen die eraan lijden niet meer op een keukentrapje durven te staan, en daarbij is geen sprake van aanstellerij.

In hoofdstuk 8 bespreek ik angst voor naalden en injecties, de behandeling daarvan hoeft niet lang te duren en is ook niet ingewikkeld. Niet alle vormen van specifieke fobie komen aan de orde, maar lezers met niet besproken angsten, zoals angst voor muizen, katten, liften of onweer, kunnen het principe van de therapie afleiden uit de hoofdstukken over andere specifieke fobieën.

Ook sociale angst of sociale fobie, iets waar dus bijna één op de tien Nederlanders ooit last van heeft, kent verschillende vormen. In hoofdstuk 4 ga ik daar wat dieper op in aan de hand van het voorbeeld van Wouter. Sociale angst belemmert je om relaties aan te gaan en te onderhouden en het kan je studie of carrière schaden omdat je je niet durft te profileren. Wouter heeft last van bloosangst, maar zijn verhaal biedt aanknopingspunten voor mensen met alle vormen van sociale angst. De kern van alle sociale angst is namelijk een verhoogd zelfbewustzijn en de angst voor afwijzing of negatieve beoordeling.

Dwangstoornis, oftewel obsessieve-compulsieve stoornis, komt het minst vaak voor, slechts bij één op de honderd mensen. Toch heb ik drie verhalen opgenomen over verschillende vormen van de dwangstoornis omdat bekend is dat een groot deel van de mensen met dwangklachten vaak jarenlang wacht met het zoeken van hulp. En ellendig genoeg nemen juist dwangklachten toe als je er niets aan doet. De schaamte voor dwanghandelingen of -gedachten is in de regel groot. ‘Dwangers’ kunnen eenzame tobbers zijn en houden hun klachten vaak zoveel mogelijk verborgen omdat ze vrezen voor gek versleten te worden Ik hoop dus een paar eenzame tobbers de weg naar hulp te kunnen wijzen, ook al klinkt dat misschien pretentieus.

Een bekend soort dwangstoornis is smetvrees, ook wel wasdwang genoemd. Hoe Ankes smetvrees de relatie met haar man en dochter onder druk zet, komt in hoofdstuk 5 aan bod. In hoofdstuk 7 zien we hoe de controledwang van Paul en de schaamte voor zijn gedrag hem beletten om samen te wonen. De meest schaamtevolle dwangklachten zijn obsessies met agressieve daden of seks, iets waar Frits uit hoofdstuk 13 last van heeft. Hij wordt bij wijze van spreken liever dood gevonden dan dat hij zijn agressieve gedachten uitspreekt en zijn rituelen nalaat, zo bang is hij om te doen wat hij denkt.

De paniekstoornis met of zonder agorafobie (pleinvrees) komt bij bijna vier procent van de Nederlandse bevolking voor, in België bij bijna drie procent. Voorbeelden zijn paniek in combinatie met de angst om de straat op te gaan, winkels te bezoeken of het openbaar vervoer te gebruiken. Ondanks dat het een bekende stoornis is, blijft deze fobie dikwijls onbehandeld, vaak omdat de lichamelijke klachten die ermee samengaan niet herkend worden als symptomen van angst. Mensen met een paniekstoornis kunnen dan ook gemakkelijk verdwalen in het medisch circuit. Daarom mag dit onderwerp niet ontbreken en bespreek ik in hoofdstuk 11 de behandeling van Samira die in haar ontwikkeling geremd wordt door duizeligheid en paniekaanvallen.

In mijn praktijk zie ik ook geregeld mensen die lijden aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS). PTSS komt vaker voor bij mensen die werk hebben waarbij de kans op geweld of het meemaken van een ongeluk groot is. PTSS komt ook veel voor bij slachtoffers van seksueel geweld. Hoe vaak het precies voorkomt, is niet bekend. De ‘knik’ in de levensloop van mensen met PTSS is opvallend: voor het traumatische gebeuren functioneerden ze goed, erna ontstaan tal van klachten, zowel emotionele als lichamelijke. Patiënten kennen zichzelf niet meer terug en zeggen dingen als: ‘Ik was nooit zo, ik ben helemaal geen zeur en dat wil ik ook niet zijn.’ Dat geldt ook voor Cora uit hoofdstuk 9. Na een overval op haar werk neemt zij zich dagelijks voor om een einde te maken aan haar klachten; ze wil weer zijn zoals vroeger. Zij vindt therapie confronterend en zwaar, maar de therapie helpt haar wel om de regie over haar leven te hernemen.

Na de hoofdstukken over specifieke stoornissen volgt nog het algemene hoofdstuk 14 met feiten over angststoornissen en informatie over cognitieve gedragstherapie. Ik bespreek in dit boek niet alle angststoornissen die ik daar noem – ik beperk me tot de stoornissen die regelmatig voorkomen en de stoornissen waarin ik gespecialiseerd ben. Maar zoals ik al aangaf: de verhalen in dit boek geven inzicht in het ontstaan en oplossen van alle verschillende soorten angststoornissen. Het boek sluit af met een lijst met aanbevolen literatuur en instanties waar je advies kunt vragen als je op zoek bent naar hulp.