Misleid door toeval

Over de rol van geluk in de economie en het leven

Nassim Nicholas Taleb

Oorspronkelijke titel: Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets. Second edition. Penguin Group, London 2004.

Eerste oplage mei 2009

Tweede oplage oktober 2009

Derde oplage augustus 2011

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Jan Braks, Sint Anthonis

Redactionele adviezen: Erik Kole, Econometrisch Instituut, Erasmus Universiteit Rotterdam

Zetwerk en verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Marjo Starink, Amsterdam

© 2004, 2009, 2012, Nassim Nicholas Taleb

Nederlandse vertaling © 2009, 2012, Uitgeverij Nieuwezijds

ISBN 978 90 5712 371 9

NUR 780

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde oplage, 2011

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voor mijn moeder

Minerva Ghosn Taleb

Woord vooraf

KENNIS MINDER SERIEUS NEMEN

Dit boek is de synthese van, aan de ene kant, de no-nonsense praktijkman op het gebied van onzekerheid die in zijn professionele leven heeft geprobeerd zich niet door het toeval te laten misleiden en de met onzekerheid verbonden emoties te omzeilen, en, aan de andere kant, de door schoonheid geobsedeerde, literatuur minnende mens die zich met graagte laat misleiden door om het even welke gepolijste, verfijnde, originele en smaakvolle vorm van onzin. Ik ben niet bij machte te vermijden dat ik word misleid door toeval, maar wat ik wel kan doen, is dit beperken tot waar ik er enige esthetische voldoening aan beleef.

Dit komt recht uit het binnenste; het is een persoonlijk essay dat voornamelijk gaat over de gedachten, worstelingen en waarnemingen van de auteur in verband met de praktijk van risico nemen, en geen verhandeling, en al helemaal niet, god verhoede, een wetenschappelijke uiteenzetting. Ik schreef het voor mijn plezier, en de bedoeling is dat het (voornamelijk) voor het plezier en met plezier wordt gelezen. Er is de afgelopen tien jaar veel geschreven over onze (aangeleerde of genetisch bepaalde) biases als het gaat om toeval. De regels bij het schrijven van de eerste Engelstalige editie van dit boek [dit is de vertaling van de tweede editie] waren het niet te hebben over (a) dingen die ik op dit terrein niet persoonlijk heb gezien of niet zelfstandig heb bedacht, en (b) dingen die ik nog niet goed genoeg heb doorgrond om er moeiteloos over te kunnen schrijven. Alles wat ook maar enigszins op werk leek, was uit den boze. Ik moest in de tekst passages schrappen die op een bezoek aan een bibliotheek leken te duiden, waaronder het strooien met bekende wetenschappelijke namen. Ik probeerde geen citaten te gebruiken die niet vanzelf uit mijn geheugen opborrelden en niet van een schrijver waren die ik in de loop der jaren goed had leren kennen (ik verafschuw de gewoonte om willekeurig van iemand anders geleende wijsheid te gebruiken – daarover later meer). Aut tace aut loquere meliora silencio (zeg alleen iets als je iets te zeggen hebt wat beter is dan stilzwijgen).

Deze regels blijven geldig. Maar soms moet je in het leven compromissen sluiten: onder druk van vrienden en lezers heb ik aan de huidige editie een reeks noten toegevoegd waarin verwezen wordt naar literatuur die verband houdt met het besproken onderwerp. Daarnaast heb ik materiaal toegevoegd, vooral in Hoofdstuk 11, met als gevolg dat het boek ruim een derde dikker is geworden.

Toevoegen aan de winnaar

Ik hoop van dit boek een organisch geheel te maken – door, om beursjargon te gebruiken, ‘toe te voegen aan de winnaar’ – en hierin mijn persoonlijke ontwikkeling te beschrijven in plaats van vast te houden aan deze nieuwe ideeën en ze in een nieuw boek bijeen te zetten. Opmerkelijk genoeg dacht ik na het verschijnen van de eerste Engelstalige editie van dit boek veel meer over bepaalde delen ervan na dan tevoren, met name op twee gebieden: (a) de mechanismen waardoor onze hersenen de wereld als een stuk minder toevallig beschouwen dan het geval is, en (b) de ‘dikke staarten’, die wilde soort onzekerheid die grote afwijkingen veroorzaakt (zeldzame gebeurtenissen verklaren meer en meer de gang van zaken in de wereld waarin we leven, maar blijven tegelijkertijd voor ons net zo tegenintuïtief als voor onze voorouders). De tweede versie van dit boek weerspiegelt het streven van de auteur om minder studie te maken van onzekerheid (er is voor ons maar weinig te leren over toeval) en me meer toe te leggen op onderzoek naar hoe mensen erdoor worden misleid.

Een tweede fenomeen: de transformatie van de auteur door zijn eigen boek. Toen ik na de eerste versie steeds meer ging leven overeenkomstig dit boek, vond ik geluk op de meest onverwachte plaatsen. Het was alsof er twee planeten waren: degene waarop we leven en degene – die aanzienlijk deterministischer is – waarop mensen denken dat we leven. Het is heel simpel: gebeurtenissen uit het verleden lijken altijd minder toevallig dan ze waren (ook wel de hindsight bias genoemd). Wanneer ik naar iemand luisterde die het had over zijn verleden, drong zich het besef aan me op dat veel van wat hij zei gebaseerd was op verklaringen die naderhand waren verzonnen door zijn misleide geest. Soms was dit ondraaglijk: ik zag mezelf kijken naar mensen in de sociale wetenschappen (met name de conventionele economie) en de investeringswereld met het idee dat het gestoorde lui waren. Leven in de echte wereld kan pijnlijk zijn, vooral als je ontdekt dat uitlatingen meer zeggen over de mensen die ze doen dan over de bedoelde boodschap: vanmorgen pakte ik bij de tandarts een nummer van Newsweek en las daarin een stuk van een journalist over een prominente zakenman, en met name over zijn vermogen om ‘maatregelen te timen’, en betrapte ik me erop dat ik een lijst van de biases in het hoofd van de journalist maakte in plaats van de informatie in het artikel in me op te nemen, dat ik niet serieus kon nemen. (Waarom hebben de meeste journalisten niet door dat ze veel minder weten dan ze denken te weten? Wetenschappers hebben een halve eeuw geleden het verschijnsel onderzocht dat ‘experts’ niet leren van hun fouten in het verleden. Je kunt je hele leven lang verkeerde voorspellingen doen en desondanks denken dat je het de volgende keer bij het rechte eind zult hebben.)

Onzekerheid en kansen

De belangrijkste nuttige eigenschap die ik moet beschermen en cultiveren is denk ik mijn diepgewortelde intellectuele onzekerheid. Mijn motto is: Mijn belangrijkste taak is mensen te corrigeren die zichzelf en de kwaliteit van hun kennis te serieus nemen. Het cultiveren van deze onzekerheid in plaats van intellectueel zelfvertrouwen is misschien een vreemd streven – en bovendien niet gemakkelijk. We moeten ons daarvoor in ons denken losmaken van de recente traditie van intellectuele zekerheden. Een lezer die een correspondentievriend van me werd, bracht me ertoe de zestiende-eeuwse Franse essayist en professionele zelfbeschouwer Montaigne te herontdekken. Ik raakte gefascineerd door de implicaties van het verschil tussen Montaigne en Descartes – en hoe we op een dwaalspoor waren beland door in navolging van de laatstgenoemde aldoor te zoeken naar zekerheden. We hadden onze ogen gesloten door Descartes’ model van formeel denken na te volgen en Montaignes vorm van vaag en informeel (maar kritisch) oordelen terzijde te schuiven. Een half millennium later is de strikt introspectieve en onzekere Montaigne echter een rolmodel voor de hedendaagse denker. Bovendien was de man enorm moedig: er is lef voor nodig om sceptisch te blijven; het vereist heel veel moed om je over te geven aan introspectie, om je eigen persoon onder ogen te zien, om je beperkingen te accepteren – wetenschappers ontdekken steeds meer bewijzen dat Moeder Natuur ons zo heeft ontworpen dat we onszelf voor de gek houden.

Er bestaan veel intellectuele benaderingen ten aanzien van stochastiek en risico – in de verschillende vakgebieden betekent ‘stochastiek’ telkens net weer iets anders. In dit boek is de benadering steevast kwalitatief en literair van aard, en dus niet kwantitatief en ‘wetenschappelijk’ (vandaar de waarschuwingen tegen economen en finance-hoogleraren, die er vaak vast van overtuigd zijn dat ze bepaalde kennis bezitten, en dat die nog nuttig is ook). Deze benadering vloeit, zoals ik zal laten zien, voort uit het inductieprobleem van Hume (of de weg van het afzonderlijke naar het algemene van Aristoteles), dat tegenover het paradigma van de gokliteratuur staat. In dit boek is kanstheorie voornamelijk een tak van toegepast scepticisme, geen technische discipline (problemen met betrekking tot kansrekening zijn, ondanks alle zelfgenoegzame wiskundige publicaties over dit onderwerp, zelden meer dan een voetnoot waard).

Waarom? Kanstheorie is niet slechts het berekenen van de kans op een bepaalde worp bij dobbelen of ingewikkeldere varianten; het is de acceptatie van het ontbreken van zekerheid in onze kennis en de ontwikkeling van methoden om met onze onwetendheid om te gaan. Buiten studieboeken en casino’s doen kansen zich bijna nooit voor als een wiskundig probleem of hersenkraker. Moeder Natuur vertelt ons niet hoeveel vakjes er in een roulettetafel zitten en schotelt ons niet de problemen voor die te vinden zijn in studieboeken (in de echte wereld moet je eerder gissen naar het probleem dan naar de oplossing). De kern van het waarschijnlijkheidsdenken in dit boek is dat dingen anders hadden kunnen lopen, dat de wereld er anders had kunnen uitzien. Ik heb gedurende mijn hele carrière kritisch gestaan tegenover het kwantitatieve gebruik van de waarschijnlijkheidsleer. Hoewel in Hoofdstuk 13 en 14 (die gaan over scepticisme en stoïcisme) in mijn ogen de centrale ideeën van het boek staan, hebben de meeste mensen zich gericht op voorbeelden van een verkeerde berekening van de kans, zoals in Hoofdstuk 11 (veruit het minst originele hoofdstuk in het boek, waarin ik alle literatuur over kansbiases heb samengeperst). Anders dan in de harde wetenschappen, met name de natuurkunde, waarin we enig inzicht hebben in de waarschijnlijkheid van gebeurtenissen, hebben we in de sociale ‘wetenschappen’ zoals de economie geen flauw idee, ondanks de druktemakerij van experts.

Een steun voor (sommige) lezers

Ik heb geprobeerd zo min mogelijk te schrijven vanuit mijn beroep als wiskundig handelaar. Het feit dat ik opereer in de markten dient slechts als bron van inspiratie – dit boek is (zoals velen hebben gedacht) geen gids voor de willekeur van de markt, net zo min als de Ilias aangewend mag worden als militaire handleiding. Slechts drie van de veertien hoofdstukken hebben een financiële setting. Markten zijn niet meer dan een bijzonder geval als het gaat om valkuilen en toeval – hoewel ze veruit het interessantst zijn omdat geluk er een grote rol speelt (dit boek zou een flink stuk dunner zijn geweest als ik taxidermist of vertaler van chocoladewikkels was geweest). Verder is geluk in de financiële wereld van zodanige aard dat niemand er iets van begrijpt, hoewel de meeste speculanten denken dat wel te doen, wat tot een versterking van de biases leidt. Ik heb geprobeerd mijn marktanalogieën op een illustratieve manier te gebruiken, zoals ik dat zou doen in een gesprek tijdens een etentje met, bijvoorbeeld, een intellectueel weetgierige cardioloog (waarvoor mijn tweedegeneratievriend Jacques Merab als model diende).

Ik heb naar aanleiding van de eerste versie van het boek een enorme hoop emails ontvangen, wat voor een essayist heel prettig is omdat commentaar ideaal materiaal verschaft voor het schrijven van de tweede versie. Ik heb de schrijvers mijn dank betuigd door ze (vroeg of laat) allemaal antwoord te geven. Sommige antwoorden hebben een plek gekregen achter in de verschillende hoofdstukken. Omdat ik vaak beschouwd word als een iconoclast, verwachtte ik boze brieven te krijgen van het type ‘wie denk je wel dat je bent om Warren Buffett de maat te nemen’ of ‘je bent jaloers op zijn succes’; tot mijn teleurstelling moest ik echter constateren dat het merendeel van de lasterlijke kritiek anoniem werd gespuid op amazon.com (er is niet zoiets als slechte publiciteit: sommige mensen maken, juist door er geen goed woord voor over te hebben, reclame voor je werk).

Het ontbreken van kritische kanttekeningen werd gecompenseerd door brieven van mensen die zich gesteund voelden door het boek. De dankbaarste brieven kwamen van mensen die het, buiten eigen schuld, niet goed gegaan was in het leven en die het boek gebruikten om hun echtgenote duidelijk te maken dat ze als vakman net zo goed waren als hun zwager, maar minder geluk hadden gehad dan hij. De ontroerendste brief kwam van een man uit Virginia die in een paar maanden tijd zijn baan, zijn vrouw en zijn vermogen was kwijtgeraakt, door de gevreesde Securities and Exchange Commission aan een onderzoek was ontworpen en zich steeds beter was gaan voelen door op dit alles stoïcijns te reageren. Een correspondentie met een lezer die was getroffen door een zwarte zwaan, een onverwachte toevallige gebeurtenis met grote gevolgen (het verlies van een kind), bracht me ertoe me te verdiepen in de literatuur over adaptatie na een ernstige toevallige gebeurtenis (niet toevallig eveneens gedomineerd door Daniel Kahneman, de pionier van de ideeën over irrationeel gedrag in een onzekere situatie). Ik moet toegeven dat ik als handelaar nooit echt het gevoel heb gehad iemand (behalve mijzelf) rechtstreeks tot nut te zijn geweest, maar als essayist wel en dat geeft veel voldoening.

Alles of niets

Over de precieze boodschap van dit boek bleek enige verwarring te bestaan. Zoals het voor onze hersenen niet gemakkelijk is om nuances te onderscheiden in waarschijnlijkheid (ze hebben een voorkeur voor het al te eenvoudige ‘alles of niets’), zo was het moeilijk om uit te leggen wat die boodschap was, namelijk ‘het toeval speelt een grotere rol dan we denken’, en dus niet ‘alles is toeval’. Ik moest opboksen tegen meningen als ‘Taleb denkt als scepticus dat alles toeval is en dat succesvolle mensen louter geluk hebben gehad’. Het misleid-door-toeval-verschijnsel was zelfs van invloed op een door de Cambridge Union georganiseerd en uitvoerig in de pers verslagen debat, waarin mijn stelling ‘De meeste grote jongens in de City zijn fortuinlijke dwazen’ veranderde in ‘Alle grote jongens in de City zijn fortuinlijke dwazen’ (hoewel ik het debat met de formidabele Desmond Fitzgerald verloor, was het een van de boeiendste discussies van mijn leven – ik kreeg zelfs de aanvechting mijn mening te veranderen!). Gebrek aan eerbied wordt (zoals ik heb gemerkt met mijn boodschap) vaak aangezien voor arrogantie, en zo wordt ook scepticisme vaak abusievelijk gelijkgesteld met nihilisme.

Laat er geen misverstand over bestaan: uiteraard heb je de meeste kans dat het je goed gaat wanneer je goed voorbereid bent! Hard werken, op tijd komen, een schoon (bij voorkeur wit) overhemd aantrekken, deodorant gebruiken en nog een paar andere conventionele dingen dragen bij aan succes – ze zijn zonder meer noodzakelijk, maar misschien niet afdoende omdat ze niet de oorzaak zijn van succes. Hetzelfde geldt voor eigenschappen als wilskracht, volharding en doorzettingsvermogen: noodzakelijk, hoogst noodzakelijk. Je moet de deur uit om een loterijlot te kopen om te kunnen winnen. Betekent dit dat de inspanning die het kostte om naar de winkel te gaan de oorzaak is van het winnen van een prijs? Vakmanschap is uiteraard belangrijk, maar telt minder zwaar op terreinen die in hoge mate aan toeval onderhevig zijn dan in de tandheelkunde.

Nee, ik zeg niet dat je grootmoeder het mis had toen ze tegen je zei dat je er alleen komt met hard werken. Maar het is wel zo dat de meeste successen te danken zijn aan een paar ‘kansen’, en als je die niet pakt, kan dat dodelijk zijn voor je carrière. Maak gebruik van je geluk!

Onze hersenen draaien de pijl der oorzakelijkheid soms om. Stel dat goede kwaliteiten de oorzaak zijn van succes; als we uitgaan van deze veronderstelling, dan wil het feit dat iedere intelligente, ijverige en wilskrachtige persoon succesvol is nog niet zeggen dat iedere succesvolle persoon tevens een intelligente, ijverige en wilskrachtige persoon is, ook al lijkt het intuïtief logisch om dat te denken (het is opmerkelijk hoeveel intelligente mensen deze simpele logische denkfout maken, ook wel het bevestigen van de consequens genoemd; in deze editie bespreek ik dit als ‘het probleem van de twee redeneersystemen’).

In het onderzoek naar succes heeft zich een curieuze loot ontwikkeld die in boekwinkels te vinden is onder de vlag van adviezen als: ‘Dit zijn de karaktereigenschappen van miljonairs die je nodig hebt als je net zo succesvol wilt zijn als zij.’ Een van de auteurs van het simplistische The Millionaire Next Door (waarover meer in Hoofdstuk 8) schreef een nog dommer boek met de titel The Millionaire Mind. Hij merkt op dat de meesten van de ruim duizend miljonairs in het representatieve, door hem bestudeerde cohort in hun jeugd geen blijk gaven van een hoge intelligentie en concludeert daaruit dat je niet rijk wordt dankzij je talenten, maar door hard te werken. Hieruit kun je de naïeve conclusie trekken dat geluk geen enkele rol speelt in succes. Als miljonairs echter ongeveer dezelfde eigenschappen hebben als de gemiddelde bevolking, lijkt het mij logischer om te denken dat geluk wel degelijk een rol speelt. Geluk is democratisch en treft iedereen, ongeacht de gaven die je bij de geboorte hebt meegekregen. De auteur beweert dat er een paar karaktereigenschappen zijn, zoals doorzettingsvermogen en hard werken, waarin succesvolle mensen afwijken van de algehele bevolking, maar daarmee wordt opnieuw het noodzakelijke verward met het toevallige. Dat alle miljonairs volhardende, hardwerkende mensen zijn, betekent nog niet dat volhardende, harde werkers automatisch miljonair worden: tal van onsuccesvolle ondernemers waren volhardende, hardwerkende mensen. De auteur keek daarnaast – het is een schoolvoorbeeld van naïef empirisme – naar eigenschappen die deze miljonairs gemeen hadden en ontdekte dat ze risico’s bepaald niet uit de weg gingen. Risico’s durven nemen is onmiskenbaar noodzakelijk, wil je grote successen boeken, maar diezelfde risico’s leiden ook tot mislukkingen. Als de auteur een zelfde soort onderzoek had gedaan naar mensen die failliet zijn gegaan, dan zou hij vast hebben ontdekt dat ze een voorliefde hadden voor risico’s nemen.

Mij werd door een aantal lezers (en door me-too-uitgevers voordat ik het geluk had Texere tegen te komen) gevraagd de beweringen in mijn boek te onderbouwen met data, grafieken, tabellen, diagrammen, cijfers, aanbevelingen, tijdreeksen, enzovoort. Dit boek bestaat evenwel uit een reeks logische gedachte-experimenten, het is geen economiescriptie. Logica behoeft immers geen empirische verificatie (er is hier opnieuw sprake van wat ik de ‘omdraaifout’ noem: het is fout om, zoals journalisten en sommige economen doen, statistieken te gebruiken zonder logica, maar omgekeerd is dat niet zo: het is niet fout om logica te gebruiken zonder statistieken). Als ik schrijf dat ik denk dat het succes van mijn buurman, vanwege het toeval in zijn beroep, voor een klein of een groot deel te danken is aan geluk, hoef ik dat niet te ‘testen’ – het gedachte-experiment met Russisch roulette volstaat. Ik hoef alleen te laten zien dat er een alternatieve verklaring is voor het idee dat hij een genie is. Ik zal dit doen door een cohort van intellectueel ondermaatse personen samen te stellen en te laten zien dat een kleine minderheid kan uitgroeien tot succesvolle zakenmensen – maar dat zijn wel degenen die zichtbaar zullen zijn. Ik beweer niet dat Warren Buffett geen capaciteiten bezit, alleen dat uit een grote groep willekeurige investeerders bijna onvermijdelijk iemand zal opstaan die het gewoon door geluk net zo goed doet als hij.

Een goeie grap

Daarnaast verbaasde het me dat ik, ondanks de scherpe waarschuwing tegen de journalistiek in mijn boek, werd uitgenodigd voor televisie- en radioprogramma’s in Noord-Amerika en Europa (waaronder een hilarische dialogue de sourds op een radiostation in Las Vegas waarin de interviewer en ik volledig langs elkaar heen praatten). Er was niemand die me tegen mezelf in bescherming nam en ik deed de interviews. Vreemd genoeg heb je de pers nodig om de boodschap over te brengen dat de pers giftig is. Ik voelde me een oplichter die smakeloze soundbites opdiste, maar had er lol in.

Misschien werd ik uitgenodigd omdat de interviewers van de populaire media mijn boek niet lazen of de beledigingen niet begrepen (ze ‘hebben geen tijd’ om boeken te lezen) en de interviewers van de niet-commerciële media het wel lazen en zich erdoor gesterkt voelden. Ik heb er een paar anekdotes aan overgehouden. Een beroemd tv-programma kreeg te horen dat ‘die Taleb gelooft dat beursanalisten slechts lukrake voorspellingen doen’, waarop ze lieten weten me graag de gelegenheid te geven om in het programma mijn ideeën uiteen te zetten. Ze stelden echter één voorwaarde, en dat was ik drie beursadviezen zou geven om mijn ‘deskundigheid’ te bewijzen. Ik ging er niet naar toe en liet zo de kans voorbijgaan om een goeie grap uit te halen door drie willekeurig geselecteerde aandelen te bespreken en een fraai klinkende verklaring te geven voor mijn keuze.

In een ander tv-programma merkte ik op dat ‘mensen denken dat er een verhaal is terwijl dat er niet is’ toen ik het had over het onvoorspelbare karakter van de aandelenmarkt en de achteraf bedachte ‘logische’ verklaringen die je na bepaalde ontwikkelingen steeds weer ziet opduiken. De presentator haakte er onmiddellijk op in: ‘Er was vanmorgen een verhaal over Cisco. Kunt u dat toelichten?’ En de beste anekdote: toen ik werd uitgenodigd voor een gesprek van een uur in een radioprogramma over geldzaken (ze hadden Hoofdstuk 11 niet gelezen), kreeg ik een paar minuten voor aanvang te horen dat ze liever niet hadden dat ik de ideeën in dit boek ter tafel bracht omdat ik was uitgenodigd om te praten over de beurshandel en niet over toeval (opnieuw een kans om een grap uit te halen, maar ik was er niet op verdacht en vertrok voor het programma begon).

De meeste journalisten nemen de dingen niet al te serieus: in de journalistiek staat amusement voorop en is zoeken naar de waarheid niet aan de orde, vooral als het gaat om radio en televisie. Het is dan ook beter uit de buurt te blijven van mensen die niet weten dat ze louter entertainers zijn (zoals George Will, die we zullen tegenkomen in Hoofdstuk 2), maar menen dat ze denkers zijn.

Een ander probleem was de interpretatie van de boodschap in de media: die Nassim denkt dat markten onvoorspelbaar zijn, en dus gaan ze omlaag, waardoor ik tegen mijn wil de brenger van rampzalig nieuws werd. Maar een zwarte zwaan, een zeldzame en onverwachte gebeurtenis die buiten het normale patroon valt, kan even goed een positieve als een negatieve uitwerking hebben.

Niettemin is de journalistiek minder eenvormig dan hij lijkt; er is een behoorlijk segment intelligente mensen actief dat zich verre houdt van het door commerciële soundbites voortgedreven systeem en het belangrijker vindt om een boodschap over te brengen dan de aandacht van het publiek te trekken. Tijdens mijn gesprekken met Kojo Anandi (NPR), Robin Lustig (BBC), Robert Scully (PBS) en Brian Lehrer (WNYC) constateerde ik dat de niet-commerciële journalist tot een apart slag van intellectuelen behoort. En daar komt bij dat de kwaliteit van de gesprekken omgekeerd evenredig is aan de luxe van de studio’s: WNYC, waar ik het gevoel had dat Brian Lehrer zijn uiterste best deed om het gespreksonderwerp zo helder mogelijk uit te diepen, opereert vanuit het voddigste pand dat ik tussen de Verenigde Staten en Kazachstan ben tegengekomen.

Nog een laatste opmerking over de stijl. Ik heb besloten mijn schrijfstijl in dit boek zo veel mogelijk te laten zoals die was in de eerste editie. Homo sum, met goede en slechte kanten. Ik ben feilbaar en zie geen reden mijn kleine tekortkomingen te verhullen als ze deel uitmaken van mijn persoonlijkheid, net zomin als ik de behoefte voel een pruik op te zetten wanneer ik me op de foto laat zetten of de neus van een ander te lenen wanneer ik mijn gezicht laat zien. Bijna alle redacteuren die het manuscript lazen kwamen met voorstellen voor wijzigingen op zinsniveau (ter ‘verbetering’ van mijn stijl) en in de structuur van de tekst (de opzet van de hoofdstukken); ik heb ze bijna allemaal naast me neergelegd en ben tot ontdekking gekomen dat de lezers veranderingen niet nodig vonden – bovendien ben ik van mening dat het introduceren van de persoonlijkheid van de auteur (inclusief onvolmaaktheden) de levendigheid van het verhaal alleen maar ten goede komt. Heeft het boekenbedrijf last van het klassieke ‘expertprobleem’ door een stel vuistregels te hanteren die geen empirische geldigheid bezitten? Ruim honderdduizend lezers later kom ik tot ontdekking dat boeken niet worden geschreven voor redacteuren.

Dankwoord

Weg uit de bibliotheek

Dit boek bevrijdde me uit mijn intellectuele isolement (ik ben geen fulltime academicus en dat biedt tal van voordelen: je bent onafhankelijk en kunt saaie klussen vermijden, maar daar staat tegenover dat je een vrij eenzaam leven leidt). Ik maakte na het verschijnen van de eerste Engelstalige editie [deze vertaling is gebaseerd op de herziene tweede editie] tal van eet- en correspondentievrienden onder lucide denkers, en dankzij hen was ik in staat sommige onderwerpen beter uit te werken. Verder ben ik dichter bij mijn droomleven gekomen dankzij stimulerende gesprekken met mensen die mijn interesses delen; ik vind dat ik het boek daarvoor moet terugbetalen. Er zijn aanwijzingen dat gesprekken en correspondentie met intelligente mensen een beter middel zijn voor persoonlijke groei en verrijking dan in je eentje in een bibliotheek met je neus in de boeken zitten (menselijke warmte: misschien is er iets in onze natuur waardoor we sneller op ideeën komen wanneer we praten en dingen doen met andere mensen). Hoewel de dankbetuigingen voor de eerste editie achter in dit boek meer van toepassing zijn dan ooit, wil ik hier graag mijn nieuw opgedane schuld delgen.

Nieuwe contacten

Ik ontmoette Robert Shiller voor het eerst toen we naast elkaar zaten bij een paneldiscussie in een ontbijtprogramma. Zonder er erg in te hebben verorberde ik het fruit op zijn bord en dronk ik zijn koffie en water op, zodat er voor hem alleen muffins en ander onappetijtelijk eten overbleef (en niets te drinken). Hij klaagde niet (misschien heeft hij het niet eens gemerkt). Ik kende Shiller niet toen ik over hem schreef in de eerste editie en was verbaasd over zijn toegankelijkheid, bescheidenheid en innemendheid (een of andere heuristiek maakt dat je niet verwacht dat mensen met visie ook aardig zijn). Hij reed me later naar een boekwinkel in New Haven, liet me Flatland zien, een wetenschappelijke parabel over natuurkunde die hij had gelezen op de middelbare school, en zei dat ik het boek moest houden omdat het de eerste editie was: kort, persoonlijk, zo dicht bij een roman als mogelijk, iets wat ik in gedachten hield toen ik mijn boek herzag (hij probeerde me over te halen geen tweede editie te schrijven, ik smeekte hem een tweede editie te schrijven van zijn boek Irrational Exuberance, al was het alleen voor mij; ik denk dat ik op beide punten heb gewonnen). Boeken hebben een zeepbeldynamiek van het type dat wordt besproken in Hoofdstuk 10, en daardoor heb je met een tweede editie een veel grotere kans door het kritieke punt te breken dan met een eerste (als gevolg van netwerkmechanismen doen religies en rages het in hun tweede editie stukken beter dan wanneer ze splinternieuw zijn). De natuurkundige en beurscrashtheoreticus Didier Sornette verschafte me overtuigende argumenten voor de effectiviteit van een tweede versie, en het verbaasde ons dat uitgevers, die gedijen bij het creëren van informatielawines, zich hiervan niet bewust zijn.

Het herschrijven van dit boek vond goeddeels plaats onder de stimulerende invloed van twee intense tafelgesprekken in Italië met Daniel Kahneman, die als effect hadden dat ik naar het volgende kritische punt van mijn intellectuele drang werd ‘geduwd’ nadat ik had ingezien dat zijn werk veel dieper ging dan rationele keuzes in onzekere situaties. Voor mij staat vast dat zijn invloed op de economische wetenschap (inclusief de Nobelprijs) mensen het zicht heeft ontnomen op de breedte en diepte en de algemene toepasbaarheid van zijn ontdekkingen. Economie is saai, maar zijn werk is belangrijk, bleef ik mezelf voorhouden, niet alleen omdat hij een empiricus is, niet alleen vanwege het contrast tussen de relevantie van zijn werk (en zijn persoonlijkheid) en dat van de andere recente Nobeleconomen, maar ook vanwege de verreikende implicaties ervan voor veel essentiëlere vraagstukken: (a) Hij en Amos Tversky maakten korte metten met het mensbeeld dat we te danken hebben aan het dogmatische rationalisme van de hellenistische tijd en dat 23 eeuwen heeft standgehouden, met alle negatieve gevolgen die we inmiddels kennen; (b) Kahnemans belangrijke werk gaat over de utiliteitstheorie (in haar verschillende fasen) met consequenties voor wezenlijke zaken als levensgeluk. Inzicht krijgen in levensgeluk is een streven dat bij mij hoge prioriteit heeft.

Ik voerde lange gesprekken met Terry Burnham, de bioloog, evolutionair econoom en coauteur van Mean Genes, een eenvoudige inleiding in de evolutionaire psychologie, die toevallig beste maatjes bleek met Jamil Baz, een jeugdvriend die mijn klankbord was toen ik twintig jaar geleden mijn eerste gedachten wijdde aan het toeval. Peter McBurney bracht me in contact met mensen uit de wereld van de kunstmatige intelligentie, waarin een ontwikkeling richting samensmelting van filosofie, cognitieve neurologie, wiskunde, economie en logica gaande is. Hij en ik begonnen een uitgebreide correspondentie over de diverse theorieën die bestaan over rationaliteit. Michael Schrage, een van mijn recensenten, is de personificatie van de hedendaagse (en derhalve wetenschappelijke) intellectueel – hij heeft de gave om alles te lezen wat belangrijk is. In onze gesprekken toonde hij zich een ware intellectueel, die zich niet in een academische dwangbuis laat dwingen. Ramaswami Ambarish en Lester Siegel lieten me (met hun verdacht onopgemerkte werk) zien dat het erg lastig is verschillen in prestatieniveau aan te wijzen als we in verband met prestaties worden misleid door toeval. De schrijver Malcolm Gladwell maakte me opmerkzaam op enkele interessante segmenten in de literatuur over intuïtie en zelfkennis. Art De Vany, de briljante en kleurrijke econoom die zich specialiseert in niet-lineariteiten en zeldzame gebeurtenissen, begon zijn introductiebrief aan mij met het motto ‘Ik moet niets hebben van handboeken’. Het is prettig iemand te leren kennen die in zijn denken heel diep gaat en ook nog lol in het leven heeft. De econoom William Easterly liet me zien dat toeval bijdraagt aan illusoire oorzaken in economische ontwikkelingen. Hij was gecharmeerd van de combinatie sceptische empirist en afkeer van kennismonopolies van instituten als regeringen en universiteiten. Ik dank Hollywood-agent Jeff Berg, een enthousiaste lezer, voor zijn inzichten met betrekking tot het wilde type onzekerheid dat heerst in de mediabusiness. Ik moet het boek danken dat het me de mogelijkheid bood om leerzame tafelgesprekken te voeren met Jack Schwager, die langer dan enig ander lijkt te hebben nagedacht over enkele van de problemen.

Dank je, Google

De volgende mensen hebben me hulp geboden bij het schrijven van dit boek. Tot mijn grote geluk had ik Andreea Munteanu als scherpzinnig lezer en nuttig klankbord; ze liet haar imponerende derivatenjob vele uren voor wat die was om via Google de juistheid van de referenties te controleren. Amanda Gharghour hielp eveneens met zoeken. Daarnaast had ik het geluk dat Gianluca Monaco mijn Italiaanse vertaler was; hij vond fouten in de tekst die ikzelf niet snel zou hebben opgemerkt (hij belde als cognitiewetenschapper en boekvertaler die student financiële wiskunde was geworden de uitgever en stelde zichzelf tot vertaler aan). De wetenschapsfilosoof Avital Pilpel, een medewerker van mij, was me enorm behulpzaam met technische uiteenzettingen over waarschijnlijkheid. Elie Ayache, een andere Levantijnse handelaar, wiskundige en fysicus die wetenschaps-, waarschijnlijkheids- en marktfilosoof was geworden, bracht me ertoe om bij Borders Books talloze uren door te brengen op de afdelingen filosofie en wetenschap. Flavia Cymbalista, Sole Marittimi (nu Riley), Paul Wilmott, Mark Spitznagel, Gur Huberman, Tony Glickman, Winn Martin, Alexander Reisz, Ted Zink, Andrei Pokrovsky, Shep Davis, Guy Riviere, Eric Schoenberg en Marco Di Martino leverden commentaar op de tekst. George Martin was zoals gewoonlijk een zeer nuttig klankbord. De lezers Carine Chichereau, Bruce Bellner en Illias Katsounis wezen me via e-mail op minzame wijze op tal van errata. Ik dank Cindy, Sarah en Alexander voor hun steun en de vermaning dat er meer in het leven is dan alleen waarschijnlijkheid en onzekerheid.

Verder dank ik mijn tweede thuis, het Courant Institute of Mathematical Sciences, dat me de juiste atmosfeer verschafte om me, met behoud van mijn intellectuele onafhankelijkheid, bezig te houden met mijn interesses en studenten les te geven en te begeleiden, met name Jim Gatheral, die in de collegezaal als codocent de gewoonte had me met lastige vragen te bestoken. Ik ben Donald Sussman en Tom Witz van Paloma dank verschuldigd voor hun ongewone inzichten; ik ben echt onder de indruk van hun heroïsche vermogen de ‘zwarte zwaan’ te begrijpen. Verder dank ik de leden van Empirica (we hebben het gebruik van het woord personeelsleden uitgebannen) voor het creëren van een klimaat van fel en spijkerhard, werkelijk nietsontziend debat op kantoor. Mijn medewerkers laten geen enkele opmerking van mijn kant passeren zonder er kritische kanttekeningen bij te plaatsen.

Ik wil er nogmaals op wijzen dat dit boek zonder David Wilson en Myles Thompson nooit zou zijn uitgegeven. Maar zonder Will Murphy, Daniel Menaker en Ed Klagsbrun, die het nieuw leven inbliezen, zou het dood zijn geweest. Ik dank Janet Wygal voor haar grondigheid (en geduld) en Fleetwood Robbins voor haar hulp. Gezien haar ijver denk ik niet dat er nog veel fouten in het boek staan; mochten er desondanks nog fouten in zitten, dan komen die volledig voor mijn verantwoordelijkheid.

Inhoud

Woord vooraf

Kennis minder serieus nemen

Toevoegen aan de winnaar

Onzekerheid en kansen

Een steun voor (sommige) lezers

Alles of niets

Een goeie grap

Dankwoord

Samenvatting van de hoofdstukken

Inleiding

Moskeeën in de wolken

DEEL 1 DE WAARSCHUWING VAN SOLON

Scheefheid, asymmetrie en inductie

1 Rijk en toch heel dom

Nero tulip

Getroffen door de bliksem

Een vlaag van gezond verstand

Modus operandi

Geen arbeidsmoraal

Er zijn altijd geheimen

John, de handelaar in hoogrentende effecten

Een overbetaalde proleet

Een bloedhete zomer

Serotonine en toeval

Je tandarts is rijk, heel rijk

2 Een bizarre rekenmethode

Alternatieve geschiedenis

Russisch roulette

Mogelijke werelden

Een nog verraderlijkere vorm van roulette

Prettige collegiale relaties

Bevrijd via Aeroflot

Solon bezoekt nachtclub Regine’s

George will is geen solon: over tegenintuïtieve waarheden

Vernederd in debatten

Een ander soort aardbeving

Gezegdes te over

Risicomanagers

Epifenomenen

3 Een wiskundige bespiegeling over geschiedenis

Pret op zolder

Geschiedenis maken

Een zolder vol Zorglubs

Minachting voor geschiedenis

De kachel is heet

Goed zijn in het voorspellen van het verleden

Mijn Solon

Gedistilleerd denken op je palmpilot

Het laatste nieuws

Nogmaals Shiller

Gerontocratie

Philostratos in Monte Carlo: over het verschil tussen ruis en informatie

4 Toeval, onzin en de natuurwetenschappelijke intellectueel

Toeval en het woord

De omgekeerde Turing-test

De vader van alle pseudodenkers

Monte Carlo-poëzie

5 Het overleven van de slechtst aangepaste – kan evolutie misleid worden door toeval?

Carlos, het opkomende-marktengenie

De goede jaren

Het gemiddelde naar beneden bijstellen

Lijnen in het zand

John, de hoogrentende handelaar

De quant die verstand had van computers en wiskundige vergelijkingen

De eigenschappen die ze gemeen hadden

Een overzicht van de eigenschappen van marktdwazen die blind zijn voor de constanten van toeval

Naïeve evolutietheorieën

Kan evolutie misleid worden door toeval?

6 Scheefheid en asymmetrie

Het gaat niet om de mediaan

De zoölogie van Bulls en Bears

Een arrogante zoon van 29

Zeldzame gebeurtenissen

Symmetrie en wetenschap

Bijna iedereen is bovengemiddeld

De bedrieglijkheid van zeldzame gebeurtenissen

De moeder van alle misleiding

Waarom ontdekken statistici geen zeldzame gebeurtenissen?

Een ondeugend kind vervangt de zwarte ballen

7 Het inductieprobleem

Van Bacon tot Hume

Cygnus atratus

Niederhoffer

De promotor van Sir Karl

Plaats en tijdstip

Het antwoord van Popper

Een open samenleving

Niemand is volmaakt

Inductie en geheugen

De gok van Pascal

Dank je, Solon

DEEL 2 APEN OP TYPEMACHINES

Survivorship en andere biases

8 Te veel miljonairs in de buurt

Hoe het gif van het falen een halt toe te roepen

Een beetje gelukkig

Te veel werk

Je bent een mislukkeling

Een dubbele survivorship bias

Nog meer experts

De zichtbaarheid van de winnaars

Het is een bull-markt

De mening van een goeroe

9 Kopen en verkopen is gemakkelijker dan een ei bakken

Misleid door getallen

Placebo-investeerders

Niemand hoeft competent te zijn

Regressie naar het gemiddelde

Ergodiciteit

Het leven hangt aan elkaar van toeval

De mysterieuze brief

Een onderbroken tenniswedstrijd

Onverwachte niet-survivors

De verjaardagparadox

Wat is de wereld toch klein!

Data mining, statistiek en charlatanerie

Het beste boek dat ik ooit heb gelezen!

De backtester

Een bedenkelijkere toepassing

Het winstcijferseizoen: misleid door de resultaten

Relatief geluk

Genezen van kanker

Professor Pearson gaat (letterlijk) naar Monte Carlo: toeval ziet er niet toevallig uit!

De hond die niet blafte: over biases in de wetenschap

Ik heb geen conclusie

10 De verliezer krijgt alles – over de niet-lineariteiten van het leven

Het zandhoopeffect

De entree van het toeval

Leren typen

Wiskunde binnen en buiten de echte wereld

De wetenschap van netwerken

Onze hersenen

De ezel van Buridan ofwel de nuttige kant van toeval

Een ongeluk komt zelden alleen

11 Toeval en het menselijke brein – onze blindheid voor stochastiek

Parijs of de Bahama’s?

Enkele architectonische beschouwingen

Pas op voor de filosofische ambtenaar

Satisficing

Gebrekkig, niet slechts onvolmaakt

Kahneman en Tversky

Waar is Napoleon als we hem nodig hebben?

‘Ik ben zo goed als mijn laatste transactie’ en andere heuristieken

Een bul in de uitverkoop

Twee redeneersystemen

Waarom we niet trouwen met onze eerste date

Onze natuurlijke habitat

Snel en zuinig

Ook neurobiologen

Kafka in een rechtszaal

Een absurde wereld

Voorbeelden van biases bij het begrijpen van kansen

We zijn optieblind

Kansrekening en de media (meer journalisten)

CNBC in lunchtijd

Eigenlijk zou je inmiddels dood moeten zijn

De uitleg van Bloomberg

Filtermethoden

We begrijpen betrouwbaarheidsniveaus niet

Een bekentenis

DEEL 3 WAS IN MIJN OREN

Leven met randomitis

12 Tics van gokkers en duiven in een hok

Taxi-Engels en causaliteit

Het duivenexperiment van Skinner

Terug naar Philostratos

13 Carneades bezoekt Rome – over stochastiek en scepticisme

Carneades bezoekt Rome

De waarschijnlijkheidsleer, een telg van het scepticisme

De opvattingen van Monsieur de Norpois

De padafhankelijkheid van overtuigingen

Rekenen in plaats van denken

Van begrafenis naar begrafenis

14 Bacchus keert zich af van Antonius

Kanttekeningen bij de begrafenis van Jackie O.

Toeval en elegantie

Epiloog Solon heeft het je nog zo gezegd

Postscriptum Drie nabeschouwingen in de douche

Eerste nabeschouwing: het omgekeerde-vaardighedenprobleem

Tweede nabeschouwing: nog een paar voordelen van toeval

Onzekerheid en levensgeluk

Het vervormen van berichten

Derde nabeschouwing: op één been staan

Dankwoord bij de eerste Engelstalige editie

Noten

Literatuur

Samenvatting van de hoofdstukken

1. Rijk en toch heel dom

Een illustratie van het effect van toeval op de sociale pikorde en jaloezie aan de hand van twee personen met tegengestelde karakters. Over verborgen zeldzame gebeurtenissen. Hoe dingen in het hedendaagse leven razendsnel kunnen veranderen, behalve misschien als je tandarts bent.

2. Een bizarre rekenmethode

Over alternatieve geschiedenis, een probabilistisch wereldbeeld, intellectueel bedrog en de toevalswijsheid van een Fransman die op gezette tijden een bad neemt. Hoe journalisten worden opgeleid om een toevallige reeks gebeurtenissen niet te begrijpen. Pas op met geleende wijsheid: hoe bijna alle grote ideeën over toevallige resultaten ingaan tegen conventionele inzichten. Over het verschil tussen juistheid en begrijpelijkheid.

3. Een wiskundige bespiegeling over geschiedenis

Monte Carlo-simulaties als metafoor voor het begrijpen van een reeks toevallige historische gebeurtenissen. Toeval en artificiële geschiedenis. Oud is bijna altijd mooi, en het nieuwe en het jonge zijn meestal giftig. Stuur je hoogleraar geschiedenis naar een inleidende cursus steekproeftheorie.

4. Toeval, onzin en de natuurwetenschappelijke intellectueel

De Monte Carlo-generator als instrument om artificieel denken te creëren en dat te vergelijken met strikt logische, non-random concepten. De science wars doen hun intrede in de zakenwereld. Waarom de estheet in mij het prachtig vindt om zich te laten misleiden door toeval.

5. Het overleven van de slechtst aangepaste – kan evolutie misleid worden door toeval?

Een casestudy van twee zeldzame gebeurtenissen. Over zeldzame gebeurtenissen en evolutie. Waarom de begrippen ‘darwinisme’ en ‘evolutie’ in de wereld van niet-biologen verkeerd worden begrepen. Het leven beweegt zich niet continu in een bepaalde richting. Hoe evolutie wordt misleid door toeval. Een inleidend woord over het inductieprobleem.

6. Scheefheid en asymmetrie

Introductie van het begrip scheefheid: waarom de termen ‘bull’ en ‘bear’ buiten de zoölogie weinig betekenis hebben. Een stout kind dat de structuur van het toeval tenietdoet. Een inleiding in het probleem van epistemische opaciteit. De voorlaatste stap voorafgaand aan het inductieprobleem.

7. Het inductieprobleem

Over de kleurdynamiek van zwanen. Solons waarschuwing in een filosofische context. Hoe Victor Niederhoffer mij empirisme bijbracht; ik voegde er deductie aan toe. Waarom het niet wetenschappelijk is om wetenschap serieus te nemen. Soros maakt reclame voor Popper. Een boekhandel op de hoek van Eighteenth Street en Fifth Avenue. De gok van Pascal.

8. Te veel miljonairs in de buurt

Drie illustraties van de survivorship bias. Waarom de meeste mensen maar beter niet aan Park Avenue kunnen gaan wonen. De doorsnee miljonair draagt heel gewone kleding. Een overdaad aan experts.

9. Kopen en verkopen is gemakkelijker dan een ei bakken

Enkele technische aanvullingen over de survivorship bias. Over de verdeling van ‘toevalligheden’ in het leven. Geluk hebben is beter dan competent zijn (maar je kunt verrast worden). De verjaardagparadox. Nog meer charlatans (en nog meer journalisten). Hoe een ijverige onderzoeker zo ongeveer alles kan vinden in data. Over honden die niet blaffen.

10. De verliezer krijgt alles – over de niet-lineariteiten van het leven

De niet-lineaire wreedheid van het leven. Verhuizen naar Bel Air en de slechte gewoonten van rijke en beroemde mensen overnemen. Waarom Bill Gates van Microsoft wellicht niet de beste is in zijn business (maar breng hem daarvan alsjeblieft niet op de hoogte). Ezels beroven van voedsel.

11. Toeval en het menselijke brein – onze blindheid voor stochastiek

Over hoe moeilijk het is om je je vakantie voor te stellen als een lineaire combinatie van Parijs en de Bahama’s. Nero Tulip zal misschien nooit meer skiën in de Alpen. Stel ambtenaren niet te veel vragen. Een in Brooklyn gevormd brein. We hebben Napoleon nodig. Wetenschappers die buigen voor de koning van Zweden. Nog even iets over journalistieke vervuiling. Waarom je inmiddels misschien dood bent.

12. Tics van gokkers en duiven in een hok

Over de gokkerstics die mijn leven gingen beheersen. Waarom slecht taxi-Engels je kan helpen geld te verdienen. Ik ben de grootste dwaas aller dwazen, maar besef dat ook. Omgaan met mijn genetische onaangepastheid. Geen dozen met chocolaatjes onder mijn trading desk.

13. Carneades bezoekt Rome – over stochastiek en scepticisme

Oud-censor Cato stuurt Carneades naar huis. Monsieur de Norpois herinnert zich zijn oude opvattingen niet. Pas op voor wetenschappers. Vasthouden aan ideeën. Dezelfde Robert Merton door wie de schrijver op de kaart werd gezet. De wetenschap schrijdt voort van begrafenis naar begrafenis.

14. Bacchus keert zich af van Antonius

De dood van Henry de Montherlant. Stoïcisme is niet flink zijn, maar de illusie dat de mens het toeval heeft overwonnen. Heldhaftig zijn is niet moeilijk. Toeval en elegantie.