Antifragiel

Dingen die baat hebben bij wanorde

Nassim Nicholas Taleb

OVER INCERTO

Incerto is een onderzoek naar onzekerheid, toeval, menselijk falen, risico en besluitvorming in een wereld die we niet begrijpen, in de vorm van een persoonlijk essay met autobiografische secties, verhalen, parabels, en filosofische, historische en wetenschappelijke discussies, verzameld in afzonderlijke werken die elkaar niet overlappen en in willekeurige volgorde gelezen kunnen worden.

Antifragiel (dit deel)

De Zwarte Zwaan (2008), over hoe zeer ingrijpende, zeldzame gebeurtenissen de geschiedenis bepalen, hoe we achteraf onszelf met verhalen wijsmaken dat we ze begrijpen, over de onmogelijkheid om ze wetenschappelijk te berekenen, hoe dit sommige – maar niet alle – vakgebieden totaal onvoorspelbaar en onbetrouwbaar maakt, hoe bevestigende methoden van kennisverwerving niet werken, en hoe we dankzij Zwarte-Zwaanblinde risico-experts gedoemd zijn systemen te bouwen die steeds kwetsbaarder worden voor uitzonderlijke gebeurtenissen.

Misleid door toeval (2009), over hoe we vaardigheden en geluk verwarren, hoe toevallige variatie niet toevallig lijkt, waarom praten over prestaties geen zin heeft als kopen en verkopen gemakkelijker is dan een eitje bakken, en over het belangrijke verschil tussen tandartsen en beleggers.

Het bed van Procrustes (filosofische aforismen, 2011)

Een Engelstalige, online gratis beschikbare bijlage bij Incerto, bestaande uit artikelen in academische stijl, noten, en (zeer) technische opmerkingen.

Voor meer informatie: www.nieuwezijds.nl.

Oorspronkelijke titel: Antifragile – Things That Gain from Disorder, Random House, New York, 2012.

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Brenda Mudde en Jonas de Vries

Redactionele adviezen: Erik Kole, Econometrisch Instituut, Erasmus Universiteit Rotterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Marjo Starink, Amsterdam

Omslagillustratie: Herwolt van Doornen

© 2013, Nassim Nicholas Taleb

© Nederlandse vertaling 2013, Uitgeverij Nieuwezijds

ISBN 978 90 5712 375 7

nur 780

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2013

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voor Sarah Josephine Taleb

Inhoud

SAMENVATTING VAN DE HOOFDSTUKKEN EN ROUTEKAART

PROLOOG

Appendix – De Triade, of een kaart van de wereld georganiseerd langs drie kenmerken

BOEK I HET ANTIFRAGIELE: EEN INTRODUCTIE

1 Tussen Damocles en de Hydra

De helft van het leven heeft geen naam

Hak alsjeblieft mijn hoofd af

Over de noodzaak van benoemen

Proto-antifragiliteit

Domeinonafhankelijkheid is domeinafhankelijk

2 Overal overcompensatie en overdreven reacties

Hoe je een paardenrace wint

Antifragiele reacties als redundantie

Over de antifragiliteit van oproer, liefde en andere onvermoede begunstigden van stress

Doe mijn boek in de ban: de antifragiliteit van informatie

Zoek een andere baan

3 De kat en de wasmachine

Het complexe

Stressoren zijn informatie

Evenwicht (niet wéér)

Misdaden tegen kinderen

Gestraft door vertaling

Toeristificatie

De heimelijke behoefte aan verandering

4 Wat mij doodt, maakt anderen sterker

Antifragiliteit in lagen

Evolutie en onvoorspelbaarheid

Organismen zijn populaties en populaties zijn organismen

Fouten, bedankt

Leren van andermans fouten

Zo word je Moeder Teresa

Waarom het geheel het individu haat

Wat mij niet doodt, doodt anderen

Ik en wij

Nationale ondernemersdag

BOEK II MODERNITEIT EN HET AFWIJZEN VAN ANTIFRAGILITEIT

5 De soek en het kantoorgebouw

Twee soorten beroepen

Lenin in Zürich

Bottom-upvariaties

Weg uit Extremistan

Het Grote Kalkoenprobleem

Twaalfduizend jaar

Oorlog, gevangenschap of beide

Pax Romana

Oorlog of geen oorlog

6 Zeg hen dat ik van (enig) toeval hou

Hongerige ezels

Politieke tempering

De tijdbom genaamd stabiliteit

De tweede stap: kunnen (kleinschalige) oorlogen levens redden?

De boodschap voor beleidsmakers

Wat is moderniteit nu eigenlijk?

7 Naïeve interventie

Interventie en iatrogenese

Breng bovenal geen schade toe

Het tegenovergestelde van iatrogenese

Iatrogenese op grote hoogte

Kan een walvis vliegen als een adelaar?

Niet niets doen

Niet-naïef interventionisme

Ter ere van uitstelgedrag (van de fabiaanse soort)

Neuroses van industriële omvang

Een toegestane manier om mensen te doden

Door de media veroorzaakte neuroses

De staat kan ons helpen – mits hij incompetent is

Frankrijk is een groter rommeltje dan we zouden denken

Zweden en het grote staatsapparaat

Katalysator of oorzaak?

8 Voorspellen als kind van de moderniteit

Mevrouw Bré heeft concurrentie

Het voorspellende

Met of zonder slecht gebit

De status van kalkoen vaarwel zeggen

Geen Zwarte Zwanen meer

BOEK III EEN NIET-VOORSPELLEND WERELDBEELD

9 Dikke Tony en de fragilista’s

Luie medereizigers

Het belang van een goede lunch

De antifragiliteit van bibliotheken

Over schlemielen en niet-schlemielen

Eenzaamheid

Wat de niet-voorspeller kan voorspellen

10 Het op- en neerwaartse risico van Seneca

Is het wel serieus?

Minder neerwaarts risico in het leven

Emotionele robuustificering in het stoïcisme

Emoties temmen

Een meester worden

De basis-asymmetrie

11 Trouw nooit met de rockster

De onomkeerbaarheid van beschadigde pakketjes

Seneca’s halter

De boekhouder en de rockster

Weg van de gulden middenweg

Het temmen van onzekerheid

BOEK IV OPTIONALITEIT, TECHNOLOGIE EN DE INTELLIGENTIE VAN ANTIFRAGILITEIT

Weten we echt waar we heengaan?

De teleologische dwaling

Amerika’s waardevolste bezit

12 De zoete druiven van Thales

Optie en asymmetrie

De opties van zoete druiven

Een zaterdagavond in Londen

De huur

Asymmetrie

Dingen die van spreiding houden

Het thalesiaanse en het aristotelische

De beste manier om dom te zijn

Opties en de natuur

De rationaliteit

Het leven is long gamma

De Romeinse politiek houdt van optionaliteit

Wat volgt

13 Vogels doceren hoe ze moeten vliegen

Nog een keer: minder is meer

Van ontdekking naar toepassing

Zoekmethoden en hoe fouten investeringen kunnen zijn

Creatieve en niet-creatieve destructie

Het Sovjet-Harvard-instituut voor ornithologie

Epifenomenen

Hebzucht als oorzaak

Epifenomenen ontkracht

Krenten uit de pap pikken (of de bevestigingsbias)

14 Als twee dingen niet hetzelfde zijn

Waar zijn de stressoren?

L’art pour l’art, leren om het leren zelf

Goed tafelgezelschap

Het green lumber-misverstand

Hoe Dikke Tony rijk werd (en dik)

Conflatie

Prometheus en Epimetheus

15 Geschiedenis geschreven door de verliezers

Het bewijs staart ons aan

Lijkt het op koken?

De Industriële Revolutie

Overheden moeten investeren in niet-teleologisch knutselen, niet in onderzoek

Geneeskunde

Het antiteleologische betoog van Matt Ridley

Bedrijfsteleologie

Omgekeerde kalkoenen

Zeven keer falen, plus of min twee

De charlatan, de professor en de showman

16 Een les in wanorde

Het ecologische en het ludieke

De toeristificatie van de hockeymoeder

Antifragiel (halter-)onderwijs

17 Dikke Tony en Socrates in gesprek

Euthyphro

Dikke Tony versus Socrates

Het belang van definities

Het onbegrijpelijke verwarren met het onzinnige

Traditie

Schlemielen en niet-schlemielen

Fragiliteit, niet waarschijnlijkheid

Conflatie van gebeurtenissen en blootstelling

Ter afsluiting van Boek IV

Wat nu?

BOEK V HET NIET-LINEAIRE EN HET NIET-LINEAIRE

Over het belang van zolders

18 Over het verschil tussen een grote steen en duizend kleine steentjes

Een eenvoudige regel voor het opsporen van fragiliteit

Waarom is fragiliteit niet-lineair?

Wanneer glimlachen en wanneer fronsen?

Waarom heeft het concave last van Zwarte-Zwaangebeurtenissen?

Het verkeer in New York

Wil iemand de gemeente New York bellen?

Wanneer meer anders is

Een ‘evenwichtige maaltijd’

Rennen, niet lopen

Klein kan lelijk zijn, het is absoluut minder fragiel

Voor het blok

Kerviel en micro-Kerviel

Een bioscoop verlaten

Projecten en voorspellingen

Waarom vliegtuigen nooit te vroeg aankomen

Oorlogen, tekorten en tekorten

Waar het ‘efficiënte’ niet efficiënt is

Vervuiling en schade aan de aarde

De niet-lineariteit van rijkdom

Conclusie

19 De steen der wijzen en het tegenovergestelde daarvan

Opsporen wie er failliet gaan

Het idee van positieve en negatieve fouten in modellen

Zo verlies je je grootmoeder

En dan nu de steen der wijzen

Zo verander je goud in slijk: de tegenovergestelde steen der wijzen

BOEK VI VIA NEGATIVA

Waar is de charlatan?

Subtractieve kennis

Nogmaals halters

Minder is méér

20 Tijd en fragiliteit

Van Simonides tot Jensen

De kunst van subtractie

Technologie op haar best

Omgekeerd ouder worden: het Lindy-effect

Enkele denkfouten

Neomanie en tredmoleneffecten

Architectuur en onomkeerbare neomanie

Kamerbrede ramen

De invoering van het metrieke stelsel

Van wetenschap journalistiek maken

Wat waarschijnlijk verdwijnt

Profeten en het heden

De hond van Empedocles

Wat nergens op slaat

21 Geneeskunde, convexiteit en opaciteit

Discussiëren op de spoedeisende hulp

Het eerste beginsel van iatrogenese (empirisme)

Het tweede beginsel van iatrogenese (de niet-lineariteit van de reactie)

Jensens ongelijkheid in de geneeskunde

Bewijs verdoezelen

Het eeuwige verhaal van kalkoensituaties

De opake logica van de natuur

Schuldig of onschuldig

Voer aan dat je niets van biologie weet: fenomenologie

In de Oudheid was men een stuk sarcastischer

Zo krijg je de helft van de bevolking aan de pillen

De ‘nauwkeurigheid van de wiskunde’ toegepast in de geneeskunde

Wat volgt

22 Lang leven, maar niet te lang

Levensverwachting en convexiteit

Langer leven door subtractie

De iatrogenetische werking van geld

Godsdienst en naïef interventionisme

Het is woensdag, ik ben veganist

Convexiteitseffecten en willekeurige voeding

Jezelf opeten

Looponthouding

Ik wil eeuwig leven

BOEK VII DE ETHIEK VAN FRAGILITEIT EN ANTIFRAGILITEIT

23 Skin in the game: antifragiliteit en optionaliteit ten koste van anderen

Hammurabi

De gratis optie van de prater

Achteraf voorspellen

Het Stiglitz-syndroom

Het frequentieprobleem, of hoe verlies je een discussie

De juiste beslissing om de verkeerde redenen

De antieken en het Stiglitz-syndroom

Je schepen achter je verbranden

Poëzie kan dodelijk zijn

Het isolatieprobleem

Salonsocialisme

Soul in the game

Opties, antifragiliteit en maatschappelijke rechtvaardigheid

De gratis optie van Robert Rubin

Welke Adam Smith?

Antifragiliteit en de ethiek van (grote) bedrijven

Handwerkslieden, marketing en zo goedkoop mogelijk leveren

Lawrence of Arabia of Meyer Lansky

Wat volgt

24 Je ethiek aan je beroep aanpassen

Rijk maar niet onafhankelijk

Ambachtslieden en de gemeenschap

Het ethische en het legale

Casuïstiek als optionaliteit

Big Data en de optie van de onderzoeker

De tirannie van de groep

25 Conclusie

EPILOOG VAN OPSTANDING NAAR OPSTANDING

BEGRIPPENLIJST

BIJLAGE I EEN RONDLEIDING DOOR DIT BOEK IN GRAFIEKEN

BIJLAGE II (ZEER TECHNISCH) HET PUNT WAAROP DE MEESTE ECONOMISCHE MODELLEN FRAGIEL WORDEN EN SLACHTOFFERS MAKEN

NOTEN, AANVULLINGEN EN AANBEVOLEN LITERATUUR

LITERATUUR

DANKWOORD

OVER DE AUTEUR

Samenvatting van de hoofdstukken en routekaart

Vet gedrukte begrippen zijn terug te vinden in de woordenlijst achter in het boek.

BOEK I: HET ANTIFRAGIELE: EEN INTRODUCTIE

Hoofdstuk 1. Legt uit waarom we het concept ‘antifragiliteit’ niet in de collegebanken onderwezen krijgen. Fragiel-Robuust-Antifragiel als Damocles-Feniks-Hydra. Domeinafhankelijkheid.

Hoofdstuk 2. Waarin we het over overcompensatie hebben. Obsessieve liefde is buiten de economie het meest antifragiele wat we hebben.

Hoofdstuk 3. Het verschil tussen het organische en het technische. Toeristificatie en pogingen om volatiliteit aan het leven te onttrekken.

Hoofdstuk 4. De antifragiliteit van het geheel is vaak afhankelijk van de fragiliteit van de onderdelen. Waarom de dood noodzakelijk is voor het leven. De voordelen van fouten voor het collectief. Waarom we risiconemers nodig hebben. Enkele opmerkingen over de moderniteit die het niet snapt. Een lofzang op de ondernemer en risicozoeker.

BOEK II: MODERNITEIT EN HET AFWIJZEN VAN ANTIFRAGILITEIT

Het bed van Procrustes

Hoofdstuk 5. Twee verschillende categorieën toeval, bezien vanuit de verschillende perspectieven van twee broers. Hoe Zwitserland niet van bovenaf wordt bestuurd. Het verschil tussen Mediocristan en Extremistan. De waarde van stadstaten, bottom-up politieke systemen en het stabiliserende effect van gemeentelijke ruis.

Hoofdstuk 6. Systemen die houden van willekeur. Tempering binnen en buiten de natuurkunde. Verklaart het effect van overmatige stabilisering van organismen en complexe systemen (politieke, economische, enz.). De tekortkomingen van het intellectualisme. Amerikaans buitenlands beleid en pseudostabilisatie.

Hoofdstuk 7. Een inleiding in naïef interventionisme en iatrogenese, het meest veronachtzaamde product van de moderniteit. Ruis, signaal en overmatige interventie vanwege ruis.

Hoofdstuk 8. Voorspellen als kind van de moderniteit.

BOEK III: EEN NIET-VOORSPELLEND WERELDBEELD

Hoofdstuk 9. Dikke Tony, die fragiliteit kan ruiken. Nero, lange lunchafspraken en het uitknijpen van de fragilista’s.

Hoofdstuk 10. Waarin professor Triffat weigert de door hemzelf voorgeschreven kuur te volgen en we Seneca en stoïcisme gebruiken om uit te leggen waarom het antifragiele meer opwaartse dan neerwaartse risico’s kent en dus voordeel heeft van volatiliteit, fouten en stressoren – de fundamentele asymmetrie.

Hoofdstuk 11. Wat wel en niet te combineren. De halter-strategie in het leven en zaken als iets van fragiel in antifragiel veranderen.

BOEK IV: OPTIONALITEIT, TECHNOLOGIE EN DE INTELLIGENTIE VAN ANTIFRAGILITEIT

(De spanning tussen het onderwijs, dat van orde houdt, en innovatie, die van wanorde houdt.)

Hoofdstuk 12. Thales versus Aristoteles en het concept optionaliteit, waardoor we niet hoeven te weten wat er precies aan de hand is – waarom het concept dankzij de conflatie verkeerd is begrepen. Aristoteles, die de boodschap niet begreep. Optionaliteit in ons privéleven. Omstandigheden waarin knutselen beter resultaat oplevert dan specifiek ontwerp. De rationele flaneur.

Hoofdstuk 13. De asymmetrische pay-offs achter groei, en weinig anders. De Sovjet-Harvard-illusie of het vogels-doceren-hoe-te-vliegen-effect. Epifenomenen.

Hoofdstuk 14. De green lumber-denkfout. De spanning tussen epistèmè en trial-and-error, en de rol ervan in de geschiedenis. Genereert kennis welvaart, en zo ja, welke kennis dan? Wanneer twee dingen niet hetzelfde zijn.

Hoofdstuk 15. De geschiedenis van de technologie herschrijven. Hoe in de wetenschap de geschiedenis wordt herschreven door de verliezers, hoe ik dit gegeven opmerkte in mijn eigen bezigheden en hoe we een en ander kunnen veralgemeniseren. Is kennis van de biologie schadelijk voor de geneeskunde? De rol van geluk verdonkeremanen. Wat moet een goede ondernemer kunnen?

Hoofdstuk 16. Hoe om te gaan met hockeymoeders. De opleiding van de flaneur.

Hoofdstuk 17. Dikke Tony ruziet met Socrates. Waarom kunnen we geen dingen doen die we niet kunnen uitleggen en waarom moeten we de dingen die we doen uitleggen? Het dionysische. De schlemielen-niet-schlemielen-benadering van dingen.

BOEK V: HET NIET-LINEAIRE EN HET NIET-LINEAIRE

Hoofdstuk 18 Convexiteit, concaviteit en convexiteitseffecten. Waarom grootte fragiliserend werkt.

Hoofdstuk 19 De steen der wijzen. Convexiteit uitgediept. Hoe Fannie Mae failliet ging. Niet-lineariteit. De heuristiek om fragiliteit en antifragiliteit op te sporen. Convexiteitsbiases, Jensens ongelijkheid en hun impact op onwetendheid.

BOEK VI: VIA NEGATIVA

Hoofdstuk 20 Neomanie. Met behulp van de via negativa naar de toekomst kijken. Het Lindy-effect: het oude overleeft het nieuwe al naargelang het ouder is. De tegel van Empedocles. Waarom het irrationele voordelen heeft boven hetgeen rationeel gevonden wordt.

Hoofdstuk 21 Geneeskunde en asymmetrie. Regels voor besluitvorming bij medische problemen: waarom mensen die ernstig ziek zijn convexe voordelen genieten en mensen die gezond zijn concave risico’s lopen.

Hoofdstuk 22 Geneeskunde door middel van subtractie. Introductie van de match tussen individuen en het soort toevallige variatie in de omgeving. Waarom ik niet eeuwig wil leven.

BOEK VII: DE ETHIEK VAN FRAGILITEIT EN ANTIFRAGILITEIT

Hoofdstuk 23 Het principaal-agentprobleem als vorm van fragiliteitsoverdracht. Skin in the game. Doxastische verantwoordelijkheid ofwel soul in the game. Het Robert Rubin-probleem, het Joseph Stiglitz-probleem en het Alan Blinder-probleem: drie principaal-agentproblemen, waarbij in één geval ook de krenten uit de pap worden gevist.

Hoofdstuk 24 Ethische omkering. De groep kan het fout hebben terwijl afzonderlijke groepsleden dat weten. Hoe mensen vastroesten in een mening en hoe ze daarvan bevrijd kunnen worden.

Hoofdstuk 25 Conclusie.

Nawoord Wat er gebeurt als Nero naar de Levant gaat om de Adonis-rite bij te wonen.

Proloog

I – HOE TE HOUDEN VAN DE WIND

Wind dooft kaarsen en wakkert vuur aan.

Iets dergelijks geldt voor toeval, onzekerheid, chaos: je wilt ze benutten, je er niet voor verstoppen. Je wilt het vuur zijn en naar wind verlangen. Dit vat de niet-meegaande instelling van de auteur ten opzichte van toeval en onzekerheid samen.

We willen méér dan onzekerheid overleven, méér dan het maar nét redden. We willen onzekerheid overleven en bovendien het laatste woord hebben, als een bepaald slag fanatieke, Romeinse stoïcijnen. Het doel is het onzichtbare, het opake en het onverklaarbare temmen, domineren en zelfs overwinnen.

Maar hoe?

II – HET ANTIFRAGIELE

Sommige dingen zijn gebaat bij schokken; ze groeien en bloeien bij veranderlijkheid, toevallige variatie, wanorde en stressoren, en houden van avontuur, risico en onzekerheid. Maar ondanks de alomtegenwoordigheid van dit fenomeen bestaat er nog geen woord voor dit exacte tegendeel van fragiel. Laten we het antifragiel noemen.

Antifragiliteit is méér dan veerkracht of robuustheid. Het veerkrachtige absorbeert schokken en blijft onveranderd; het antifragiele wordt er beter van. Deze eigenschap ligt ten grondslag aan alles wat in de loop van de tijd is veranderd: evolutie, cultuur, ideeën, revoluties, politieke systemen, technologische innovatie, culturele en economische successen, het overleven van bedrijven, lekkere recepten (kippensoep, of steak tartare met een klein scheutje cognac), de groei van steden, culturen, rechtsstelsels, regenwouden, bacteriële resistentie … zelfs het bestaan van onze eigen soort op deze planeet. Antifragiliteit bepaalt de grens tussen wat leeft en organisch (of complex) is, zoals het menselijk lichaam, en wat inert, zoals een tastbaar voorwerp (bijvoorbeeld de nietmachine op je bureau).

Het antifragiele houdt van toevallige variatie en onzekerheid, wat ook – en dit is belangrijk – een voorliefde voor fouten inhoudt, een bepaald soort fouten. Antifragiliteit heeft de bijzondere eigenschap dat ze ons in staat stelt met het onbekende om te gaan, dingen te doen die we niet begrijpen – en ze goed te doen. Laat me het stelliger formuleren: dankzij antifragiliteit zijn we over het algemeen beter in doen dan in denken. Ik ben liever dom en antifragiel dan zeer slim en fragiel.

Het is niet zo moeilijk om dingen aan te wijzen die van een zekere hoeveelheid stressoren en veranderlijkheid houden: economische systemen, ons lichaam, voeding (diabetes en alzheimer zijn vooral te wijten aan te weinig variatie in voeding en de afwezigheid van stressoren als een incidentele hongersnood), onze psyche. Er zijn zelfs financiële contracten die antifragiel zijn, expliciet bedoeld om voordeel te halen uit volatiliteit in de markt.

Door antifragiliteit kunnen we fragiliteit beter begrijpen. Net zoals we onze gezondheid niet kunnen verbeteren zonder ziektes te bestrijden, of onze welvaart zonder eerst verliezen te beperken, zijn fragiliteit en antifragiliteit onderdeel van een spectrum.

Het niet-voorspellen

Door de werking van antifragiliteit te doorgronden kunnen we systematische en algemene richtlijnen opstellen voor niet-voorspellende besluitvorming in onzekere omstandigheden, in het zakenleven, de politiek, de geneeskunde en het leven in het algemeen – overal waar het onbekende de boventoon voert, in elke situatie waarin toeval, onvoorspelbaarheid, opaciteit of gebrekkige kennis heerst.

Nagaan of iets fragiel is, is veel gemakkelijker dan een schadelijke gebeurtenis voorspellen. Fragiliteit kan worden gemeten; risico is niet meetbaar (behalve in casino’s of in de hoofden van mensen die zichzelf ‘risico-expert’ noemen). Dit vormt een oplossing voor wat ik het Zwarte-Zwaanprobleem heb genoemd: de onmogelijkheid om de risico’s van ingrijpende, zeldzame gebeurtenissen in te schatten en het plaatsvinden ervan te voorspellen. Het is gemakkelijker om te bepalen of iets gevoelig is voor schade als gevolg van volatiliteit dan om de gebeurtenis die de schade veroorzaakt, te voorspellen. Ik stel dus voor onze huidige visie op voorspellen, prognosticeren en risicomanagement radicaal te veranderen.

Voor elk domein of toepassingsgebied stel ik regels voor om van het fragiele naar het antifragiele te gaan, door fragiliteit te verminderen of antifragiliteit toe te voegen. Antifragiliteit (en fragiliteit) kan bijna altijd worden opgespoord met een eenvoudige asymmetrietest: alles wat meer voordeel dan nadeel ondervindt van toevallige gebeurtenissen (of bepaalde schokken) is antifragiel; voor het fragiele geldt het tegenovergestelde.

Verlies van antifragiliteit

Als antifragiliteit de eigenschap is van alle natuurlijke (en complexe) systemen die hebben overleefd, zal het wegnemen van veranderlijkheid, toevallige variatie en stressoren ze schaden. Ze zullen wegkwijnen, sterven of uiteenvallen. We hebben onze economie, onze gezondheid, het politieke leven, het onderwijs, enzovoort, gefragiliseerd door toevallige variatie en volatiliteit te onderdrukken. Net zoals een maand in bed blijven liggen (bij voorkeur met de onverkorte Oorlog en vrede of alle 86 afleveringen van The Sopranos) tot spieratrofie leidt, worden complexe systemen zwakker als we stressoren wegnemen. Veel in onze moderne, gestructureerde wereld schaadt ons vanwege top-downbeleid en verzinsels (in dit boek ‘Sovjet-Harvard-misleidingen’ genoemd) die exact dat doen: een belediging voor de antifragiliteit van systemen.

Het is de tragiek van de moderne tijd: net als neurotische, overbeschermende ouders, brengen degenen die ons proberen te helpen juist de meeste schade toe.

Alles wat top-down is, maakt zwakker en blokkeert antifragiliteit en groei; alles wat bottom-up is, gedijt onder de juiste mate van stress en wanorde. Het ontdekkingsproces zelf (innovatie, technologische vooruitgang) is afhankelijk van antifragiel geknutsel – eerder van het dragen van excessieve risico’s dan van een officiële opleiding.

Voordelen ten koste van anderen

Dit brengt ons bij de grootste fragilisator in de samenleving en de grootste veroorzaker van crises: de afwezigheid van skin in the game, persoonlijk financieel risico bij het werk. Sommigen worden antifragiel ten koste van anderen door voordeel (of winst) uit veranderlijkheid, variatie en wanorde te halen en anderen bloot te stellen aan de risico’s van verlies of schade. Dergelijke antifragiliteit-ten-koste-van-fragiliteit-voor-anderen is verborgen. Door de blindheid van de Sovjet-Harvard-intelligentsia voor antifragiliteit wordt deze asymmetrie zelden gezien en is ze (tot dusver) nooit onderwezen. En zoals we tijdens de in 2008 begonnen financiële crisis hebben gemerkt, maakt de groeiende complexiteit van moderne instellingen en de politiek het gemakkelijk deze explosieve risico’s voor anderen te verbergen. Terwijl in het verleden alleen mensen met status en positie risico’s namen en de nadelen van hun handelen droegen – en degenen die datzelfde voor anderen deden tot held werden uitgeroepen – is tegenwoordig precies het tegenovergestelde het geval. We zijn getuige van de opkomst van een nieuwe klasse omgekeerde helden: bureaucraten, bankiers, Davos-bezoekende leden van de IAN (Internationale Associatie van Namedroppers) en academici met te veel macht en te weinig tegenslag of verantwoordelijkheidsgevoel. Zij misbruiken het systeem terwijl de burgers de prijs betalen.

Nog nooit hebben zo veel niet-risiconemers, dat wil zeggen mensen die zichzelf niet persoonlijk aan risico blootstellen, zo veel controle uitgeoefend.

De voornaamste ethische stelregel is deze: gij zult geen antifragiliteit nastreven ten koste van de fragiliteit van anderen.

III – HET TEGENGIF VOOR DE ZWARTE ZWAAN

Ik wil gelukkig leven in een wereld die ik niet begrijp.

Zwarte Zwanen (met hoofdletters) zijn grootschalige, onvoorspelbare en chaotische gebeurtenissen met ingrijpende gevolgen – gebeurtenissen die niet voorspeld zijn door een waarnemer, die vaak de ‘kalkoen’ wordt genoemd wanneer hij zowel verrast als geschaad wordt door deze gebeurtenissen. Ik heb eerder beweerd dat de geschiedenis vooral door Zwarte-Zwaangebeurtenissen wordt gemaakt, terwijl wij ons bezighouden met het verdiepen van onze kennis over het gewone, en modellen en theorieën opstellen die totaal ongeschikt zijn om ingrijpende gebeurtenissen in kaart te brengen of te voorspellen.

Zwarte Zwanen gijzelen ons brein en geven ons het gevoel dat we ze ‘tot op zekere hoogte’ of ‘bijna’ hebben voorspeld, omdat ze achteraf bezien verklaarbaar zijn. Door deze illusie van voorspelbaarheid zijn we ons niet bewust van de rol van deze Zwarte Zwanen in ons leven. Het leven is veel ingewikkelder dan ons geheugen ons doet geloven. Ons brein maakt de geschiedenis rimpelloos en lineair, waardoor we geneigd zijn de toevallige variatie te onderschatten. Maar als we die onderkennen, zijn we er bang voor en reageren we er overdreven op. Vanwege deze angst en hang naar orde kunnen sommige menselijke systemen – door verstoring van de onzichtbare of minder goed zichtbare logica achter bepaalde zaken – door Zwarte Zwanen worden geschaad en er bijna nooit voordeel uit halen. Als je op zoek gaat naar orde, krijg je schijnorde; je krijgt slechts een bepaalde mate van orde en controle als je toevallige variatie omarmt.

Complexe systemen bestaan uit talloze onderlinge afhankelijkheden – lastig te detecteren – en niet-lineaire reacties. ‘Niet-lineair’ betekent dat als je bijvoorbeeld de dosis van een bepaald geneesmiddel verdubbelt, je niet tweemaal het beoogde effect krijgt, maar veel meer of veel minder. Twee weekendjes in Philadelphia zijn niet twee keer zo leuk als een enkel weekendje – mijn persoonlijke ervaring. Als de respons grafisch wordt weergegeven, verschijnt er geen rechte lijn (‘lineair’), maar eerder een curve. In een dergelijke omgeving zijn eenvoudige oorzakelijke verbanden ongeschikt. Het is moeilijk om te zien hoe iets werkt als je naar losse onderdelen kijkt.

Door de mens ontworpen complexe systemen worden over het algemeen gekenmerkt door cascades en wilde reactieketens die de voorspelbaarheid verminderen of zelfs elimineren en buitensporige gebeurtenissen veroorzaken. De technologische kennis neemt dus misschien wel toe in de moderne wereld, maar de paradox is dat de dingen daardoor veel onvoorspelbaarder worden. Vanwege redenen die samenhangen met de toename van het kunstmatige, het afzweren van voorouderlijke en natuurlijke modellen en het verlies van robuustheid door overdreven ingewikkelde ontwerpen, gaan Zwarte Zwanen een belangrijkere rol spelen. Bovendien zijn we het slachtoffer van een nieuwe ziekte, in dit boek neomanie genoemd, waardoor we systemen bouwen die kwetsbaar zijn voor Zwarte Zwanen – ‘vooruitgang’.

Een vervelend aspect van het Zwarte-Zwaanprobleem – en eigenlijk het belangrijkste, vaak onopgemerkte punt – is dat de kans op zeldzame gebeurtenissen domweg niet te berekenen is. We weten veel minder over overstromingen die eens in de honderd jaar plaatsvinden dan over overstromingen die eens in de vijf jaar plaatsvinden – de modelfout neemt in het geval van kleine kansen toe. Hoe zeldzamer een gebeurtenis, hoe minder goed handelbaar, en hoe minder we weten over de frequentie waarmee die plaatsvindt. En toch, hoe zeldzamer de gebeurtenis, hoe groter het vertrouwen van die ‘wetenschappers’ die zich met voorspellingen en modellering bezighouden en op conferenties kleurrijke powerpoint-presentaties met talloze vergelijkingen laten zien.

Het helpt enorm dat de natuur, dankzij haar antifragiliteit, de grootste deskundige op het gebied van zeldzame gebeurtenissen is, en de beste manager van Zwarte Zwanen. Ze is in de loop van miljarden jaren zover gekomen, zonder veel bemoeienis van hoogopgeleide, door headhunters aangedragen managers. Antifragiliteit is niet alleen het tegengif voor de Zwarte Zwaan; door inzicht in antifragiliteit zullen we er minder tegen opzien om het belang te aanvaarden van dergelijke gebeurtenissen voor de geschiedenis, technologie, kennis en wat dan ook.

Robuust is niet robuust genoeg

Bedenk dat de natuur niet enkel ‘veilig’ is. Ze gaat zeer voortvarend te werk met vernietigen en vervangen, selecteren en herschikken. Wanneer het om toevallige gebeurtenissen gaat, is ‘robuust’ beslist niet goed genoeg. Op lange termijn zal alles wat ook maar enigszins kwetsbaar is door de meedogenloze tijd worden vernietigd. En toch bestaat onze planeet al vier miljard jaar. Robuustheid kan dus niet het enige zijn: we hebben absolute robuustheid nodig om te voorkomen dat een klein scheurtje het systeem platlegt. Gezien de onhaalbaarheid van absolute robuustheid hebben we een mechanisme nodig waarmee het systeem zichzelf continu kan herstellen, juist door gebruik te maken van willekeurige gebeurtenissen, onvoorspelbare schokken, stressoren en volatiliteit.

Het antifragiele heeft op lange termijn baat bij fouten in voorspellingen. Als we dit idee doortrekken, zouden veel dingen die baat hebben bij toevallige variatie tegenwoordig de wereld moeten domineren en zouden zaken die daar schade van ondervinden, verdwenen moeten zijn. Dat is nou net het geval. We hebben de indruk dat de wereld functioneert dankzij geprogrammeerd ontwerp, universitair onderzoek en bureaucratische budgetten, maar er is zéér overtuigend bewijs dat dit slechts een illusie is, de illusie die ik noem vogels doceren hoe ze moeten vliegen. Technologie is het resultaat van antifragiliteit, waarvan risiconemers gebruik maken in de vorm van knutselen en trial-and-error; door nerds bedachte ontwerpen spelen slechts een bijrol. Technici en knutselaars ontwikkelen dingen, geschiedenisboeken worden geschreven door academici. We moeten de historische interpretaties van groei, innovatie en veel andere zaken bijstellen.

Over de meetbaarheid van (bepaalde) zaken

Fragiliteit is goed meetbaar, risico een stuk minder – vooral risico dat hoort bij zeldzame gebeurtenissen.*

* Behalve in casino’s en enkele nauw gedefinieerde gebieden zoals door de mens gecreëerde situaties en constructies.

Ik zei dat we fragiliteit en antifragiliteit kunnen inschatten en zelfs meten, terwijl we risico’s en de kans op schokken en zeldzame gebeurtenissen niet kunnen inschatten, hoe verfijnd we ook worden. Het risicomanagement zoals dat momenteel wordt bedreven, bestudeert gebeurtenissen die plaatsvinden in de toekomst, en alleen enkele economen en andere krankzinnigen zullen – hoewel de ervaring anders leert – beweren dat ze het in de toekomst plaatsvinden van zeldzame gebeurtenissen kunnen ‘meten’. Schlemielen laten zich hierdoor maar al te gemakkelijk overtuigen – tegen de ervaring en de uitkomst van eerdere voorspellingen in. Maar fragiliteit en antifragiliteit maken deel uit van de huidige eigenschappen van een object, of dat nu een koffietafel, een bedrijf, een marktsector, een land of een politiek systeem is. We kunnen fragiliteit detecteren, zien en in veel gevallen zelfs meten – zo niet absoluut, dan toch relatief, met een kleine foutmarge, terwijl risicovergelijkingen (tot nog toe) onbetrouwbaar zijn gebleken. Je kunt onmogelijk met enige mate van betrouwbaarheid zeggen dat een bepaalde gebeurtenis of schok in de toekomst waarschijnlijker is dan een andere (tenzij je jezelf graag voor de gek wilt houden); maar je kunt met veel meer overtuiging stellen dat een object of structuur fragieler is dan een ander object of een andere structuur, als er een zeker iets mee gebeurt. Je kunt er redelijk zeker van zijn dat je grootmoeder gevoeliger is voor plotselinge temperatuurschommelingen dan jij bent, dat een of ander militair bewind bij een politieke omwenteling fragieler is dan Zwitserland, dat de ene bank bij een crisis fragieler is dan de andere of dat een slecht gebouwd modern kantoor bij een aardbeving fragieler is dan de kathedraal van Chartres. En – cruciaal – je kunt zelfs voorspellen welke van de twee langer overeind blijft.

In plaats van over risico te spreken (een nogal laf begrip dat te maken heeft met voorspellen) pleit ik voor het begrip fragiliteit, dat helemaal niets te maken heeft met voorspellen, en dat, anders dan risico, een interessant woord heeft dat zijn functionele tegenhanger beschrijft: het beslist niet laffe begrip antifragiliteit.

Om antifragiliteit te meten, kunnen we een steen-der-wijzen-achtig recept gebruiken, op basis van een korte en bondige regel waarmee we het concept kunnen identificeren in verschillende domeinen, van gezondheid tot de inrichting van samenlevingen.

In de praktijk passen we het concept onbewust al toe, en verwerpen we het bewust – met name in het intellectuele leven.

De fragilista

Ons idee is om niet te maken te krijgen met dingen die we niet begrijpen. Maar goed, er zijn mensen die juist het tegenovergestelde doen. De fragilista behoort tot die groep mensen die strak in pak zitten, ook op vrijdag. Hij ondergaat je grappen met ijzige ernst en ontwikkelt doorgaans al vroeg in zijn leven rugproblemen door achter het bureau, in het vliegtuig, en in kranten gedoken te zitten. Hij is vaak verwikkeld in een vreemd ritueel, dat over het algemeen ‘vergadering’ wordt genoemd. Behalve dat hij over deze kenmerken beschikt, denkt hij eigenlijk dat wat hij niet ziet niet bestaat, of dat wat hij niet begrijpt niet bestaat. In wezen verwart hij het onbekende met het niet-bestaande.

De fragilista is ontvankelijk voor de Sovjet-Harvard-illusie, het (op onwetenschappelijke gronden) overschatten van de reikwijdte van wetenschappelijke kennis. Vanwege die illusie is hij een zogenaamde naïeve rationalist, een rationaliserend iemand of gewoon een rationalist, in de zin dat hij meent dat de oorzaken van verschijnselen direct tot zijn beschikking staan. En laten we rationaliseren niet verwarren met rationaliteit – de twee zijn bijna elkaars tegengestelden. Buiten de natuurkunde, en over het algemeen in complexe domeinen, zijn de redenen voor bepaalde verschijnselen minder voor de hand liggend geworden, zeker voor de fragilista. Deze eigenschap van natuurlijke verschijnselen, dat ze niet overduidelijk in een gebruiksaanwijzing beschreven zijn, vormt helaas geen grote hindernis: sommige fragilista’s steken de koppen bij elkaar om zelf de gebruiksaanwijzing te schrijven, geïnspireerd door hun eigen definitie van ‘wetenschap’.

Dankzij de fragilista is er in de moderne cultuur een steeds grotere blinde vlek ontstaan voor het mysterieuze, het ondoordringbare, dat wat Nietzsche het ‘dionysische’ heeft genoemd.

Of, om Nietzsche te parafraseren in het iets minder poëtische, maar niet minder inzichtrijke taaltje uit Brooklyn: het is wat ons personage Dikke Tony een ‘schlemielenspelletje’ noemt.

Kort gezegd is de fragilista (medicus, econoom, beleidsmaker) iemand die maakt dat je meegaat in beleid en daden, alle kunstmatig, waarvan de voordelen klein en zichtbaar zijn, en de neveneffecten mogelijk ingrijpend en onzichtbaar.

Zo heb je de medische fragilista, die te zwaar ingrijpt, het natuurlijk genezende vermogen van het lichaam onderschat en medicijnen met zware bijwerkingen voorschrijft; de beleidsfragilista (de interveniërende beleidsmaker), die de economie verwart met een wasmachine die hij steeds maar weer moet repareren en vervolgens molt; de psychiatrische fragilista, die medicijnen aan kinderen voorschrijft om hun intellectuele en emotionele functioneren te ‘verbeteren’; de hockeymoederfragilista; de financiële fragilista, die mensen ‘risicomodellen’ laat gebruiken waarmee het bancaire stelsel de das wordt omgedaan (en daar mee doorgaat); de militaire fragilista, die complexe systemen verstoort; de voorspellende fragilista, die ons meer risico’s laat nemen; en nog vele anderen.*

* Hayek betrok zijn idee over organische prijsvorming niet op risico en fragiliteit. Hij vond bureaucraten inefficiënt, maar geen fragilista’s. Deze verhandeling begint met fragiliteit en antifragiliteit, en brengt ons in een terzijde bij organische prijsvorming.

Zeker, het politieke debat mist nog een concept. Politici richten zich in hun speeches, beleid en beloften op de vage begrippen van ‘veerkracht’ en ‘soliditeit’, niet op antifragiliteit. Tegelijkertijd verstikken ze de mechanismen van groei en ontwikkeling. Wat we hebben bereikt, hebben we niet bereikt dankzij het laffe begrip veerkracht. Sterker nog, wat we hebben bereikt, hebben we niet bereikt door beleidsmakers – maar door de bereidheid van een bepaalde groep mensen om risico’s te nemen en fouten te maken, en die mensen moeten we aanmoedigen, beschermen en respecteren.

Eenvoud als beste oplossing

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, vereist een complex systeem geen ingewikkelde regels en principes. Hoe eenvoudiger, hoe beter. Complexiteit leidt tot een opeenstapeling van ketens van onverwachte gevolgen. Vanwege de opaciteit leidt een ingreep tot onvoorziene consequenties, die worden gevolgd door verontschuldigingen voor het ‘onverwachte’ ervan, en door een volgende interventie, om de bijkomende gevolgen recht te zetten. Een en ander resulteert in een woud van zich vertakkende, ‘onverwachte’ reacties, de ene nog erger dan de andere.

Toch is het lastig gebleken om eenvoud in het moderne leven te brengen, omdat dit indruist tegen de instelling van een bepaalde groep mensen – mensen die complexiteit juist opzoeken om hun werk te kunnen rechtvaardigen.

Minder is méér en doorgaans een stuk effectiever. Ik zal dan ook een klein aantal trucjes, richtlijnen en verboden presenteren: hoe te leven in een wereld die we niet begrijpen of, beter gezegd, hoe we niet bang hoeven te zijn om te werken met dingen die we gewoonweg niet begrijpen, en, principiëler, hoe we dat moeten aanpakken. Of nog beter, hoe we onze onwetendheid kunnen accepteren en ons niet hoeven te schamen voor onze menselijkheid – hoe we er uitgesproken trots op kunnen zijn. Dat kan echter enige structurele veranderingen vergen.

Wat ik voorstel, is een routekaart om door de mens ontwikkelde systemen zo aan te passen dat het eenvoudige en natuurlijke zijn gang kan gaan.

Maar eenvoud is niet eenvoudig te bereiken. Steve Jobs had dit al begrepen: ‘Je moet hard werken om zo helder te denken dat eenvoud mogelijk wordt.’ Arabieren hebben een uitdrukking voor scherpzinnig proza: gemakkelijk te begrijpen, moeilijk te schrijven.

Heuristiek houdt eenvoudige vuistregels in die de zaken simpel houden, en gemakkelijk uitvoerbaar. Het grootste voordeel ervan is dat de gebruiker weet dat ze niet perfect zijn, maar gewoon handig; hij of zij zal zich dus minder snel voor de gek laten houden. Ze worden pas gevaarlijk als we dat vergeten.

IV – OVER DIT BOEK

De reis naar deze opvatting van antifragiliteit was in ieder geval niet-lineair.

Op een dag besefte ik ineens dat fragiliteit – een concept waarvoor nog geen technische definitie was bedacht – omschreven kon worden als dat wat niet houdt van volatiliteit, en dat wat niet houdt van volatiliteit, niet houdt van toevallige variatie, onzekerheid, wanorde, fouten, stressoren, enzovoort. Denk aan iets fragiels, iets in je woonkamer, zoals de glazen salontafel, de televisie of, beter nog, het porselein in de kast. Als je denkt dat deze objecten ‘fragiel’ zijn, wil je ze waarschijnlijk met rust laten – onbeweeglijk, ordentelijk, voorspelbaar. Een fragiel object is zeker niet gebaat bij een aardbeving of een bezoek van een hyperactief neefje. Alles wat niet houdt van volatiliteit, houdt ook niet van stressoren, schade, chaos, gebeurtenissen, wanorde, ‘onvoorziene’ consequenties, onzekerheid en, cruciaal, tijd.

Uit deze expliciete definitie van fragiliteit vloeit – min of meer – antifragiliteit voort. Antifragiliteit houdt van volatiliteit en dergelijke. Antifragiliteit houdt ook van tijd. Bovendien is er een sterk en veelzeggend verband met niet-lineariteit: alles wat niet-lineair is en aan toeval wordt blootgesteld, blijkt fragiel of antifragiel.

Het gekke is dat dit voor de hand liggende kenmerk dat al het fragiele volatiliteit haat, en vice versa, geen enkele rol speelt in het wetenschappelijke en filosofische debat. Geen enkele. En het bestuderen van gevoeligheid voor volatiliteit is nu juist het vreemde bedrijfskundige specialisme waarmee ik mij al bijna mijn hele volwassen leven, twee decennia lang, bezighoud – ik weet dat dit een vreemd specialisme is; dit zal ik later nog uitleggen. Mijn focus in deze professie was het identificeren van zaken die ‘houden van volatiliteit’, of ‘volatiliteit haten’. Het enige wat ik hoefde te doen, was het doortrekken van ideeën uit het financiële domein waarin ik werkzaam was naar het algemenere concept van besluitvorming bij onzekerheid in verschillende domeinen – van politicologie en geneeskunde tot het organiseren van een etentje.*

* De technische term die ik heb gebruikt voor ‘haat volatiliteit’ was ‘short vega’ of ‘short gamma’, oftewel ‘geschaad in geval van toenemende volatiliteit’. Met ‘long vega’ of ‘long gamma’ verwees ik naar zaken die juist baat hebben bij volatiliteit. In de rest van het boek gebruik ik ‘short’ en ‘long’ om respectievelijk negatieve en positieve blootstelling te beschrijven. Cruciaal is dat ik nooit heb geloofd in ons vermogen om volatiliteit te voorspellen; ik keek uitsluitend naar de manier waarop dingen erop reageerden.

Die vreemde beroepsgroep waarin mensen professioneel met volatiliteit omgaan, kent twee typen professionals. De eerste categorie bestaat uit universitaire wetenschappers, rapportenschrijvers en commentatoren die toekomstige gebeurtenissen bestuderen en boeken en artikelen schrijven. In de tweede categorie vinden we praktijkmensen, die geen toekomstige gebeurtenissen bestuderen, maar proberen te begrijpen hoe zaken op volatiliteit reageren (maar praktijkmensen hebben het meestal te druk met de praktijk om boeken, artikelen, verslagen, lezingen, vergelijkingen, en theorieën te schrijven en onderscheiden te worden door Zeer Geconstipeerde en Achtenswaardige Leden van Academies). Het verschil tussen deze twee categorieën is essentieel. Zoals we hebben gezien, is het veel gemakkelijker om te zien dat iets door volatiliteit wordt geschaad (en dus fragiel is) dan om schadelijke gebeurtenissen te voorspellen, zoals bovenmaatse Zwarte Zwanen. Maar alleen mensen uit de praktijk (of mensen die dingen doen) lijken dit spontaan te begrijpen.

De (redelijk gelukkige) familie Wanorde

Een enkele technische opmerking. We blijven maar zeggen dat fragiliteit en antifragiliteit betekent: mogelijke schade of baat door blootstelling aan iets wat te maken heeft met volatiliteit. Wat is dat iets? Eenvoudig gezegd: lid zijn van de familie Wanorde.

De hele familie (of het cluster) Wanorde: (i) onzekerheid, (ii) variabiliteit, (iii) gebrekkige, onvolledige kennis, (iv) kans, (v) chaos, (vi) volatiliteit, (vii) wanorde, (viii) entropie, (ix) tijd, (x) het onbekende, (xi) toevallige variatie, (xii) opschudding, (xiii) stressoren, (xiv) fouten, (xv) spreiding van uitkomsten, (xvi) onkennis.

Nu blijkt dat onzekerheid, wanorde en het onbekende geheel identieke effecten hebben: antifragiele systemen profiteren (tot op zekere hoogte) van, en het fragiele wordt benadeeld door, bijna al deze verschijnselen – ook al moet je ze soms in verschillende faculteiten van de universiteit zoeken, en al willen sommige filosofasters, die zelf nog nooit echte risico’s in het leven hebben genomen of, erger nog, niet weten wat echt leven inhoudt, je wijsmaken dat ‘dit overduidelijk verschillende dingen zijn’.

En waarom item (ix), tijd? Tijd lijkt in functioneel opzicht op volatiliteit: hoe meer tijd, hoe meer gebeurtenissen, hoe meer wanorde. Als we beperkt schade kunnen lijden, en antifragiel zijn voor kleine fouten, zal de tijd de fouten of omgekeerde fouten genereren die ons voordeel bieden. Dit is eenvoudigweg wat onze grootmoeders ervaring zouden noemen. Het fragiele breekt mettertijd.

Slechts één boek

Dit maakt van dit boek mijn hoofdwerk. Ik heb slechts één kernidee ontwikkeld dat ik stap voor stap heb uitgebreid, hoewel de laatste stap – dit boek – eerder een grote sprong is. Ik ben weer verbonden met mijn ‘praktische ik’, met de ziel van de praktijkmens. Dit boek is een samensmelting van mijn verleden als professional en ‘volatiliteitsdeskundige’, gecombineerd met mijn intellectuele en filosofische interesses in toevallige variatie en onzekerheid, die ik eerder los van elkaar heb verkend.

Mijn teksten zijn geen opzichzelfstaande essays over specifieke onderwerpen, met een begin, een einde en een uiterste houdbaarheidsdatum. Het zijn niet-overlappende hoofdstukken over dat ene kernidee, een oeuvre over onzekerheid, toevallige variatie, waarschijnlijkheid, wanorde, en wat te doen in een wereld die we niet begrijpen, een wereld met onzichtbare elementen en kenmerken, het willekeurige en het complexe, met andere woorden, besluitvorming in geval van opaciteit. Het corpus heet Incerto en bestaat (tot dusver) uit een trilogie plus filosofische en technische addenda. De vuistregel is dat de afstand tussen een specifiek hoofdstuk uit het ene boek – bijvoorbeeld Antifragiel – en een specifiek hoofdstuk uit een ander boek – bijvoorbeeld Misleid door toeval – gelijk moet zijn aan de afstand tussen verschillende hoofdstukken van een omvangrijk boek. Zo kan ik verschillende domeinen betreden (wetenschap, filosofie, het bedrijfsleven, psychologie, literatuur en autobiografische secties) zonder onsamenhangend te worden.

De relatie tussen dit boek en De Zwarte Zwaan is dus als volgt: ondanks de chronologie (en het gegeven dat dit boek het idee van de Zwarte Zwaan een natuurlijke en normatieve afronding bezorgt), is Antifragiel het belangrijkste boek en De Zwarte Zwaan een soort van back-up, de theoretische achtergrond, misschien zelfs een bijlage. Waarom? Omdat De Zwarte Zwaan (evenals zijn voorganger, Misleid door toeval) geschreven is om ons te overtuigen van een kritieke situatie, en ook niet meer dan dat. Dit boek begint met de gedachte dat de lezer niet overtuigd hoeft te worden van het feit dat (a) Zwarte Zwanen de maatschappij en de geschiedenis domineren (en mensen denken, door rationalisering achteraf, dat ze Zwarte Zwanen kunnen begrijpen) en (b) we hierdoor niet precies weten wat er gaande is, met name in het geval van hevige niet-lineariteiten. We kunnen dus meteen ter zake komen.

Geen lef, geen overtuiging

In overeenstemming met het ethos van de professional, hanteer ik in dit boek de volgende regel: ik doe wat ik predik.

In elke zin die ik gedurende mijn professionele carrière heb geschreven, heb ik uitsluitend gerept over dingen die ik zelf heb gedaan. De risico’s die ik anderen heb aangeraden of ontraden, heb ik zelf ook genomen of vermeden. Als ik het bij het verkeerde eind heb, ben ik de eerste die daar schade van ondervind. Toen ik in De Zwarte Zwaan waarschuwde voor de fragiliteit van het bancaire systeem, heb ik geld gezet op de ineenstorting ervan (vooral toen ik merkte dat men geen acht sloeg op mijn waarschuwing); anders zou het voor mijn gevoel onethisch zijn geweest om erover te schrijven. Die persoonlijke restrictie geldt voor alle domeinen, waaronder geneeskunde, technologische innovatie en de eenvoudige dingen in het leven. Het betekent niet dat iemands persoonlijke ervaring voldoende elementen bezit om bepaalde conclusies te trekken – maar persoonlijke ervaring creëert wel authenticiteit en geloofwaardigheid. Ervaring is verstoken van het krenten uit de pap pikken dat wel gebeurt in wetenschappelijk onderzoek, en met name in ‘observerend’ onderzoek – waarin men patronen in het verleden ontdekt en puur door de hoeveelheid data in de val van het verzonnen verhaal kan trappen.

Wat het schrijven betreft, zou ik het bovendien verkeerd en onethisch vinden als ik tijdens het schrijfproces dingen zou moeten opzoeken in de bibliotheek. Dit fungeert als een filter – het enige filter. Als ik een onderwerp niet interessant genoeg vind om het zelfstandig op te zoeken, om mijn eigen redenen, om mijn eigen nieuwsgierigheid te stillen, en dat nog niet eerder heb gedaan, zou ik er niet over moeten schrijven, punt. Dat betekent niet dat bibliotheken (echte en digitale) verboden terrein zijn; het betekent dat ze niet de bron van een idee mogen zijn. Studenten betalen collegegeld om essays te mogen schrijven over onderwerpen waarover ze informatie uit de bibliotheek moeten halen, als oefening. Een professional die wordt betaald om te schrijven en die serieus wordt genomen door anderen, zou een sterker filter moeten toepassen. Alleen gedistilleerde ideeën, ideeën die wij al lang bij ons dragen, zijn acceptabel – en ideeën die uit de realiteit voortkomen.

Het is nu tijd om het redelijk onbekende filosofische begrip van de doxastische verantwoordelijkheid van stal te halen: een overtuiging die verdergaat dan woorden en waarin we voldoende vertrouwen hebben om er persoonlijk risico voor te nemen.

Als je iets ziet …

In het moderne leven is ethiek vervangen door juridisch geneuzel – en het rechtssysteem kan door een goede advocaat worden bespeeld.

Ik zal het dus hebben over de transfer van fragiliteit, of beter de diefstal van antifragiliteit, door degenen die een ‘arbitrerende rol’ vervullen in het systeem. Deze mensen zullen met naam worden genoemd. Dichters en schilders zijn vrij, liberi poetae et pictores, maar een dergelijke vrijheid gaat gepaard met diverse morele verplichtingen. De eerste ethische regel luidt:

Als je fraude ziet en je zegt het niet, pleeg je zelf fraude.

Net zoals aardig doen tegen arrogante mensen niet beter is dan arrogant doen tegen aardige mensen, praat je een schandalige daad goed als je iemand die hem begaat, vergoelijkt.

Veel schrijvers en academici zeggen privé, na een halve fles wijn, heel andere dingen dan in hun gedrukte teksten. Hun schrijven is met recht nep te noemen. Veel problemen in onze samenleving zijn te wijten aan het argument dat ‘anderen het ook doen’. Als ik iemand dus privé na een derde glas Libanese wijn (wit) een ethisch laakbare fragilista noem, ben ik verplicht dat ook in dit boek te doen.

Mensen en organisaties zwart op wit frauduleus noemen, terwijl ze bij anderen (nog) in hoog aanzien staan, heeft een prijs, maar die is te beperkt om afschrikwekkend te zijn. Nadat de wiskundige Benoît Mandelbrot de drukproef van De Zwarte Zwaan had gelezen, een boek dat ik aan hem had opgedragen, belde hij me en zei hij zachtjes: ‘In welke taal moet ik je “veel geluk” toewensen?’ Maar zoals bleek, had ik geen geluk nodig. Ik was antifragiel voor allerlei soorten aanvallen. Hoe meer de Centrale Delegatie van Fragilista’s mij aanviel, hoe beter mijn boodschap werd verspreid, en hoe meer mensen mijn argumenten begonnen te onderzoeken. Ik heb er inmiddels spijt van dat ik de dingen niet nog meer bij naam heb genoemd.

Compromissen sluiten is vergoelijken. Het enige moderne dictum dat ik volg, is afkomstig van George Santayana: iemand is moreel vrij wanneer … hij met compromisloze oprechtheid de wereld en anderen aanschouwt. Dit is niet slechts een doel, maar een plicht.

Dingen defossiliseren

Tweede ethische overweging.

Ik voel mij verplicht me te onderwerpen aan het wetenschappelijke proces, gewoon omdat ik dat van anderen verwacht, en verder niet. Als ik lees over empirische claims in de geneeskunde of andere wetenschappen, verwacht ik dat deze claims door collega-wetenschappers worden getoetst, dat de feiten worden gecontroleerd, de gebruikte onderzoeksmethoden worden geanalyseerd. Voor logische claims, of claims met een mathematische grondslag, is een dergelijke benadering echter niet nodig: deze kunnen en moeten op eigen benen staan. De technische voetnoten voor deze boeken reserveer ik dus voor gespecialiseerde en wetenschappelijke publicaties, en verder niets (en ik zal deze beperken tot beweringen die bewijs of uitgebreide technische argumentatie vereisen). Omwille van authenticiteit, en ter vermijding van carrièredwang (het degraderen van kennis door deze in een competitieve sport te veranderen), heb ik mezelf de verplichting opgelegd buiten deze voetnoten geen technische informatie te publiceren.

Na meer dan twintig jaar als beurshandelaar en zakenman in dit ‘rare vak’ te hebben gewerkt, heb ik geprobeerd een zogenaamde academische carrière op te bouwen. En ik heb wel degelijk iets te melden – eigenlijk was dat de drijfveer achter deze gedachte van antifragiliteit in het leven en de tweedeling tussen het natuurlijke en de vervreemding van het onnatuurlijke. Handel is leuk, spannend, dynamisch en natuurlijk; de academische wereld is, in haar huidige professionele staat, niets van dit alles. En voor degenen die denken dat de academische wereld ‘stiller’ en emotioneel rustiger is na het volatiele en riskante zakenleven, is er een verrassing: eenmaal bezig ontstaan er elke dag weer nieuwe problemen en complicaties, ter vervanging van de kopzorgen, wrevels en conflicten van de dag ervoor. Een nieuwe nagel vervangt een oude, met opzienbarende variatie. Academici (vooral in de sociale wetenschappen) lijken elkaar echter te wantrouwen. Ze blijven hangen in kleinzielige obsessies, jaloezie en ijskoude afgunst. Kleine terechtwijzingen groeien uit tot rancune, die met de tijd versteent tot eenzame sessies achter het computerscherm, in een onwrikbare omgeving. Om nog maar te zwijgen van de jaloezie, die ik in die mate in het zakenleven vrijwel nooit ben tegengekomen … Mijn ervaring is dat geld en transacties relaties zuiveren. Ideeën en abstracte begrippen als ‘lof’ en ‘erkenning’ verstoren ze en creëren een sfeer van niet-aflatende rivaliteit.

Handel, het zakenleven, Levantijnse soeks (maar niet grootschalige markten en corporaties) zijn activiteiten en plaatsen die het beste uit de mens halen, mensen vergevend, eerlijk, vertrouwend en open van geest maken. Als lid van de christelijke minderheid in het Nabije Oosten kan ik beamen dat handel, en vooral kleinschalige handel, de sleutel tot tolerantie is – en de enige sleutel, naar mijn mening, tot welke vorm van tolerantie dan ook. Handel is beter dan rationalisatie en colleges. Net als bij antifragiel knutselen, zijn foutjes klein en snel weer vergeten.

Ik wil gelukkig worden in mijn mens-zijn en in een omgeving leven waarin ook anderen tevreden zijn met hun lot. En tot mijn kennismaking met de academische wereld had ik nooit gedacht dat die omgeving een bepaalde vorm van handel is (gecombineerd met eenzaam wetenschappelijk onderzoek). De bioloog-schrijver en libertair econoom Matt Ridley gaf me het gevoel dat het eigenlijk de Fenicische (of eigenlijk Kanaänitische) handelaar in mij was die de echte intellectueel was.*

* Nogmaals, nee, hetgaatnietomveerkracht. Ik ben gewend om na een voordracht aan het eind van een conferentie de vraag te krijgen: ‘Wat is nu het verschil tussen robuust en antifragiel?’ of, nog dommer en irritanter: ‘Antifragiel is hetzelfde als veerkracht, toch?’ De reactie op mijn antwoord is meestal ‘Ah’, met een blik van ‘Kon je dat niet wat eerder zeggen?’ (Uiteraard had ik het al eerder gezegd.) Zelfs de aanvankelijke referent van mijn wetenschappelijke artikel over het definiëren en waarnemen van antifragiliteit miste de boodschap volledig en verwarde antifragiliteit met robuustheid – en dat was de wetenschapper die zich op mijn definities moest storten. Het loont de moeite het volgende nogmaals uit te leggen. Het antwoord is bondig (robuustheid of veerkracht wordt niet geschaad of geholpen door volatiliteit en wanorde, terwijl het antifragiele er baat bij heeft), maar het kost enige tijd om deze gedachte goed te laten bezinken. Veel dingen die mensen robuust of veerkrachtig noemen, zijn enkel robuust en veerkrachtig – de rest is antifragiel.

V – ORGANISATIE

Antifragiel bestaat uit zeven boeken en een notensectie.

Waarom ‘boeken’? De eerste reactie van romanschrijver en essayist Rolf Dobelli na het lezen van de hoofdstukken over ethiek en via negativa (die ik apart aanleverde) was dat ze een apart boek moesten vormen en als kort of middellang essay moesten worden gepubliceerd. Iemand wiens werk het was boeken ‘samen te vatten’ zou dan vier of vijf verschillende omschrijvingen moeten maken. Maar ik zag in dat het geen opzichzelfstaande essays waren; elk handelt over de toepassing van een kernidee, verkent dit idee dieper of betreedt andere gebieden: evolutie, politiek, zakelijke vernieuwing en wetenschappelijk onderzoek, economie, ethiek, epistemologie of algemene filosofie. Ik heb dan ook gekozen voor de benaming ‘boeken’ en niet voor ‘secties’ of ‘delen’. Boeken zijn voor mij geen uitgebreide artikelen, maar leeservaringen. Academici die vooral lezen om in hun artikelen te kunnen citeren, en dus niet voor hun plezier of om hun nieuwsgierigheid te bevredigen, raken gefrustreerd als ze de tekst niet snel kunnen doornemen en in een enkele zin kunnen samenvatten, die ze in verband kunnen brengen met de wetenschappelijke discussie waaraan zij een bijdrage leveren. Het essay is bovendien exact het tegenovergestelde van het boek: een mix van autobiografische overpeinzingen, parabels met meer filosofische en wetenschappelijke verkenningen. Ik schrijf met ziel en zaligheid, en met al mijn ervaring in de wereld van risico’s, over kansen en waarschijnlijkheden. Ik schrijf met littekens, en dus is mijn denken onlosmakelijk met mijn autobiografie verbonden. Het persoonlijke essay is de ideale vorm voor het onderwerp van onzekerheid.

De indeling is als volgt.

De bijlage bij deze inleiding bevat de Triade in tabelvorm, een uitgebreide wereldkaart van het fragiliteitsspectrum.

Boek I, Het antifragiele: een introductie, beschrijft de nieuwe eigenschap en wijst evolutie en het organische aan als het antifragiele systeem bij uitstek. Ook de wisselwerking tussen het antifragiele van het collectief en het fragiele van het individu wordt behandeld.

Boek II, Moderniteit en de afwijzing van antifragiliteit, beschrijft wat er gebeurt als we volatiliteit weghalen uit systemen – vooral uit politieke systemen. De uitvinding van de natiestaat wordt behandeld, evenals het idee van schade toegebracht door geneesheren, degenen die ons proberen te helpen maar ons uiteindelijk ernstige schade berokkenen.

Boek III, Een niet-voorspellend wereldbeeld, introduceert Dikke Tony en zijn intuïtieve detectie van fragiliteit en beschrijft de fundamentele asymmetrie van de dingen, op basis van de geschriften van Seneca, Romeins filosoof en doener.

Boek IV, Optionaliteit, technologie en de intelligentie van antifragiliteit, beschrijft een mysterieuze eigenschap van de wereld, waardoor er achter de dingen een bepaalde asymmetrie zit, en niet zozeer menselijke ‘intelligentie’, en hoe optionaliteit ons zover heeft gebracht. Dit is het tegenovergestelde van wat ik de ‘Sovjet-Harvard-methode’ noem. En Dikke Tony discussieert met Socrates over hoe we dingen doen die we niet goed kunnen verklaren.

Boek V, Het niet-lineaire en het niet-lineaire (sic), handelt over de steen der wijzen en het tegengestelde ervan: hoe lood in goud te veranderen en goud in lood. Het technische gedeelte, het kloppende hart van dit boek, wordt gevormd door twee hoofdstukken, over het indelen van fragiliteit (als niet-lineariteit of, specifieker, convexiteitseffect) en de scheidslijn die bepaald wordt door een bepaald soort convexe strategie.

Boek VI, Via negativa, gaat over de wijsheid en effectiviteit van aftrekken in plaats van optellen (nalaten in plaats van doen). In dit boek wordt het begrip convexiteitseffecten geïntroduceerd. Uiteraard wordt dit het eerst op geneeskunde toegepast. Ik behandel geneeskunde uitsluitend vanuit een epistemologisch, risicomanagementperspectief – en vandaaruit ziet het er heel anders uit.

Boek VII, De ethiek van fragiliteit en antifragiliteit, koppelt ethiek aan de overdracht van fragiliteit, waarbij de ene partij de voordelen ontvangt en de andere partij de nadelen. Aandacht wordt geschonken aan problemen die ontstaan door het ontbreken van skin in the game.

Het boek wordt afgesloten met diagrammen, noten en een technische bijlage.

Het boek is op drie niveaus geschreven.

Allereerst op het literaire en filosofische niveau, met parabels en voorbeelden maar met een minimale hoeveelheid technische argumenten, met uitzondering van Boek V (over de steen der wijzen), waarin de argumenten voor convexiteit worden gepresenteerd. (De welingelichte lezer kan Boek V overslaan, aangezien deze ideeën elders worden uitgewerkt.)

Op het tweede niveau, in de bijlage, met diagrammen en een technische verhandeling, maar zonder uitgewerkte afleidingen.

Op het derde niveau, in het secundaire materiaal, met uitgebreidere argumentatie in de vorm van technische artikelen met noten. (Verwar mijn voorbeelden en parabels niet met bewijzen; onthoud dat een persoonlijk essay geen wetenschappelijk document is – een wetenschappelijk document is een wetenschappelijk document.) Al deze ondersteunende informatie is verzameld in een gratis te raadplegen e-book.

APPENDIX – DE TRIADE, OF EEN KAART VAN DE WERELD GEORGANISEERD LANGS DRIE KENMERKEN

Wat ik nu wil is – na wat werk – verschillende elementen met een enkele draad in het denken van de lezer met elkaar verbinden, zoals Cato de Oudere, Nietzsche, Thales van Milete, de kracht van het stadstatensysteem, de duurzaamheid van ambachtslieden, het ontdekkingsproces, de eenzijdigheid van opaciteit, financiële derivaten, bacteriële resistentie, bottom-upsystemen, Socrates’ uitnodiging tot overmatig rationaliseren, hoe vogels te doceren, obsessieve liefde, darwiniaanse evolutie, het wiskundige concept van Jensens ongelijkheid, optionaliteit en de optietheorie, het idee van voorouderlijke heuristiek, de werken van Joseph de Maistre en Edmund Burke, Wittgensteins antirationalisme, de frauduleuze theorieën van het economische establishment, knutselen en bricolage, terrorisme verergerd door de dood van terroristen, een apologie voor ambachtelijke samenlevingen, de ethische tekortkomingen van de middenklasse, de paleo-achtige lichaamsbeweging (en -voeding), het begrip medische iatrogenese, het illustere idee van het magnifieke (de mechalopsychos), mijn obsessie met convexiteit (en mijn fobie voor concaviteit), de economische en bankencrisis van eind jaren nul, de misvattingen over redundantie, het verschil tussen toerist en flaneur, enzovoort. Allemaal met een enkel – en, ongetwijfeld, eenvoudig – draadje.

Hoe is dit mogelijk? We kunnen beginnen door te bekijken hoe dit alles, of eigenlijk überhaupt alles, in drie categorieën kan worden ingedeeld of geclassificeerd, in wat ik de Triade noem.

Alles komt in drieën

In de inleiding hebben we gezien dat we ons moeten richten op fragiliteit en niet op het voorspellen en berekenen van toekomstige kansen, en dat fragiliteit en antifragiliteit onderdeel zijn van een spectrum. Het doel is nu om een indeling op te stellen. (Dit wordt ook wel een ‘praktijkoplossing’ genoemd, hoewel alleen professoren en andere mensen die in de niet-echte wereld werken deze uitdrukking gebruiken, in plaats van gewoon ‘oplossing’.)

In de Triade worden items in een van de volgende drie kolommen ingedeeld:

FRAGIEL

ROBUUST

ANTIFRAGIEL

Vergeet niet dat het fragiele rust wil, dat het antifragiele beter wordt van wanorde en dat het voor het robuuste allemaal niet zoveel uitmaakt. De lezer wordt uitgenodigd de Triade door te nemen en te kijken hoe de ideeën in dit boek in verschillende domeinen terugkomen. Je moet gewoon bij elk onderwerp dat je bespreekt opzoeken in welke categorie van de Triade het moet worden geplaatst en wat er moet gebeuren om de toestand ervan te verbeteren. De gecentraliseerde natiestaat bevindt zich bijvoorbeeld uiterst links in de Triade, geheel in de categorie fragiliteit, terwijl een gedecentraliseerd stelsel van stadstaten zich uiterst rechts bevindt, onder antifragiel. Met de kenmerken van deze laatste kunnen we de vermeende ongewenste fragiliteit van de grote staat achter ons laten. Of kijk bij fouten. Links, in de categorie fragiliteit, zijn de fouten zeldzaam, maar groot als ze plaatsvinden, en dus niet te verhelpen; rechts zijn ze klein en onschuldig, en gemakkelijk en snel te verhelpen. Bovendien leveren ze veel informatie op. Een systeem dat gebaseerd is op knutselen en experimenteren heeft dus bepaalde kenmerken van antifragiliteit. Als je antifragiel wilt worden, plaats jezelf dan in de groep ‘houdt van fouten’ (rechts van ‘haat fouten’) door fouten talrijk en onschuldig te maken. We zullen deze methode en benadering de ‘halter-strategie’ noemen.

Of neem de categorie gezondheid. Toevoegen staat links, verwijderen rechts. Het lukraak verwijderen van medicatie of een andere onnatuurlijke stressor – zoals gluten, fructose, kalmerende middelen, nagellak of iets dergelijks – is robuuster dan het voorschrijven van medicatie, met onbekende bijwerkingen, onbekend ondanks beweringen over wat ‘onderzoek heeft aangetoond’.

Zoals de lezer kan zien, omvat de indeling verschillende domeinen van menselijke activiteit, zoals cultuur, gezondheid, biologie, politieke stelsels, technologie, verstedelijking, het sociaal-economische leven en andere zaken die min of meer direct relevant zijn voor de lezer. Ik ben er zelfs in geslaagd om besluitvorming en de flaneur in een adem te noemen. Een enkele, eenvoudige methode leidt ons dus naar een op risico gebaseerde politieke filosofie én medische besluitvorming.

De Triade in actie

Onthoud dat fragiel en antifragiel relatieve benamingen zijn, geen absolute eigenschappen. Items rechts in de Triade zijn antifragieler dan items links. Zo zijn ambachtslieden antifragieler dan kleine bedrijven, maar is een popster antifragieler dan welke ambachtsman dan ook. Schuld zet iemand altijd links in de Triade en maakt economische systemen fragieler. En dingen zijn bovendien antifragiel tot een bepaald stressniveau. Je lichaam heeft baat bij een bepaalde hoeveelheid mishandeling, maar slechts tot een bepaald punt – het voordeel van een val van de toren van Babel is gering.

De gulden middenweg? Het robuuste in de middelste kolom is niet hetzelfde als Aristoteles’ gulden middenweg, zoals bijvoorbeeld vrijgevigheid het midden houdt tussen spilzucht en gierigheid. Het kan, maar het hoeft niet zo te zijn. Antifragiliteit is over het algemeen wenselijk, maar niet altijd; er zijn situaties waarin het antifragiele (extreem) veel kost. Ook robuustheid is niet altijd wenselijk. Om met Nietzsche te spreken: onsterfelijkheid kan dodelijk zijn.

Het kan zijn dat de lezer, geconfronteerd met een nieuw begrip, er te veel van gaat verwachten. De benaming antifragiliteit kan nogal vaag overkomen en beperkt lijken tot specifieke vormen van schade of volatiliteit – en tot aan een bepaalde mate van blootstelling is het dat niet meer of minder dan de benaming fragiliteit. Antifragiliteit is gerelateerd aan een bepaalde situatie. Een bokser kan robuust zijn, een uitstekende fysieke conditie hebben en met elke wedstrijd beter worden, maar emotioneel toch fragiel zijn en in huilen uitbarsten als zijn meisje hem verlaat. Je grootmoeder heeft of had misschien tegenovergestelde kwaliteiten: een broze gestalte, maar een sterk karakter. Ik kan me het volgende beeld uit de Libanese burgeroorlog nog levendig herinneren. Een klein oud vrouwtje, een weduwe (ze ging in het zwart gekleed), sprak vijandige soldaten streng toe omdat ze tijdens de strijd haar raam hadden vernield. Ze richtten hun geweren op haar. Een enkele kogel zou genoeg zijn geweest, maar ze waren overduidelijk onder de indruk, geïntimideerd, bang voor haar. Dat oude vrouwtje was het tegenovergestelde van de bokser: lichamelijk kwetsbaar, maar niet qua karakter.

En dan nu de Triade.