Daniel Tammet

Op een blauwe dag geboren

– Een geschiedenis –
Indrukken van een autistische jongen met een bijzonder brein

+++

Oorspronkelijke titel: Born on a Blue Day, Hodder & Stoughton, London, 2006/The Free Press, New York, 2007

+++

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Miebeth van Horn, Santpoort-Noord

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

Verzorging e-book: CeevanWee, Amsterdam

+++

© 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, Daniel Tammet

© Nederlandse vertaling 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, Uitgeverij Nieuwezijds

© Afbeelding omslag 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, Alamy

+++

ISBN 978 90 5712 376 4

NUR 320/770

+++

www.nieuwezijds.nl

+++

Deze digitale editie is gemaakt naar de tiende oplage, 2011.

+++

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

+++

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voor mijn ouders

die me geholpen hebben om te worden wie ik ben

en voor Neil

die er altijd voor me is

Dankwoord

Ik wil graag de volgende mensen bedanken, zonder wie dit boek nooit tot stand was gekomen:

+++

Mijn ouders Jennifer en Kevin, voor al hun liefde en geduld en voor alles wat ze me hebben bijgebracht

+++

Mijn broers Lee, Steven en Paul en zussen Claire, Maria, Natasha, Anna-Marie en Shelley, voor hun liefde en hun begrip

+++

Rehan Qayoom – mijn beste vriend van de middelbare school

+++

Elfriede Corkhill – mijn lievelingslerares

+++

Ian en Elaine Moore, Ian en Ana Williams en Olly en Ash Jeffery – mijn beste vrienden

+++

Birute Ziliene – degene aan wie ik denk als ik aan mijn tijd in Litouwen terugdenk

+++

Sigriður Kristinsdóttir – mijn lerares IJslands

+++

Suzy Seraphine-Kimel en Julien Chaumon – voor al hun hulp bij de Optimnem.co.uk-website

+++

Martin, Steve, Toby, Dan en Nicola – het team achter de documentaire Brainman

+++

Andrew Lownie, mijn literair agent; Rowena Webb, Helen Coyle en Kerry Hood van Hodder, voor alle hulp en advies bij het boek

+++

En ten slotte mijn partner Neil omdat hij is wie hij is

Voorwoord
Darold Treffert

Dit is een beknopt boek over een buitengewoon uitgestrekt brein. Het gaat niet alleen over het brein van Daniel Tammet, maar ook over zijn wereld. En beide zijn de moeite van het onderzoeken waard.

Daniel heeft een fenomenaal vermogen om met getallen om te gaan. Als je hem vraagt om 37 tot de vierde macht te verheffen, geeft hij je bijna direct de uitkomst van 1.874.161. Vraag je hem om 13 door 97 te delen, dan geeft hij je het antwoord desgewenst met ruim honderd cijfers achter de komma. Hij wint onmiddellijk en zonder enige inspanning met straatlengten van een normale rekenmachine. Je hebt een computer nodig om te controleren of hij gelijk heeft. En natuurlijk heeft hij gelijk. En dan is er ook nog zijn vermogen om binnen een week een volslagen nieuwe taal – inclusief grammatica, verbuigingen en begrip – onder de knie te krijgen. In de documentaire Brainman, die in de UK in 2005 voor het eerst werd uitgezonden, zien we hoe Daniel het IJslands in zo’n korte tijd leert, met als hoogtepunt een live televisie-interview waarin hij in zijn pasgeleerde taal opgewekt met de IJslandse presentatoren praat.

Wat mij zo boeit, is niet alleen waar Daniel zo uitzonderlijk goed in is, maar ook zijn vermogen om te beschrijven hoe hij dat precies doet. Zo’n uitleg van de vermogens van een savant uit de eerste hand is zeer zeldzaam, om niet te zeggen vrijwel uniek. De meeste boeken over de speciale talenten van sommige mensen worden niet geschreven door de mensen die zulke talenten hebben, maar door anderen. Daniel is de enige die uitzonderlijk inzichtelijk verslag doet van zijn geestelijke vermogens. Deze beschrijving kan nu worden gecombineerd met beelden die met bepaalde imaging-technieken zijn gemaakt en met andere neuropsychologische tests – waarvan er al een aantal zijn uitgevoerd – waardoor er een unieke gelegenheid is om de lastig te beantwoorden vraag ‘Hoe doen ze dat toch?’, nader te bekijken.

Maar er zijn andere boeiende aspecten. Daniels synesthesie, die hij zo kleurrijk beschrijft, is in die zin uniek dat hij individuele getallen (tot aan de 10.000) niet alleen als een bepaalde kleur ziet, maar ook als een vorm, een structuur, een beweging en soms zelfs als een emotionele sfeer. Wanneer hij zijn enorme berekeningen uitvoert, ziet hij in zijn hoofd letterlijk het antwoord, niet als een reeks cijfers in een telefoonboek, maar als een samenstel van vormen, kleuren en gedaanten, die samenvloeien tot een antwoord dat hij als een nieuwe vorm, kleur en gedaante ervaart.

Daniel vertelt dat zijn synesthesie in zijn jeugd is ontstaan na een reeks epileptische aanvallen. Dat wil voor mij zeggen dat hij in de categorie ‘verworven’ savants valt, mensen die door een trauma aan het centrale zenuwstelsel, een ziekte of een stoornis savant-achtige vermogens hebben ontwikkeld, die soms buitengewoon groot zijn. De ‘verworven’ savant roept belangrijke vragen op over mogelijke verborgen talenten die in ieder van ons sluimeren en hoe we daar zonder een traumatische gebeurtenis bij kunnen komen. Als we Daniel nader bestuderen (en daar stelt hij zich graag voor ter beschikking), komen we wellicht dichter bij het antwoord op de vraag hoe we de ‘kleine Rainman’ die misschien in ons allemaal zit, tot leven kunnen wekken.

Daniel heeft ook de diagnose hoog-functionerend autisme, oftewel het Asperger-syndroom, een aandoening waar hij heel openlijk over schrijft. Als kind vertoonde hij veel duidelijkere symptomen en gedragingen die daarmee geassocieerd worden, maar het hoge niveau waarop hij nu functioneert, onderbouwt zijn eigen observatie dat hij zijn autisme voor een deel is ‘ontgroeid’. Mensen in het autistisch spectrum gaan gelukkig soms inderdaad vooruit naarmate ze ouder worden. Bij Daniel heeft die gedeeltelijke vooruitgang gezorgd voor een grote behoefte om andere mensen met epilepsie of het Asperger-syndroom te inspireren door ze duidelijk te maken dat zulke aandoeningen niet altijd je algehele ontwikkeling en potentieel in de weg hoeven te staan. Hij ziet het nadrukkelijk als zijn missie om de wereld tot een aangenamere plek te maken voor mensen met zulke handicaps.

Mijn eerste ontmoeting met Daniel vond plaats in het Milwaukee Art Museum met zijn dramatische architectuur, rijke kleuren en opmerkelijke beelden. De omgeving leende zich er uitstekend voor. Een hoog oprijzend beeldhouwwerk met talloze glazen stukjes in alle vormen, maten en kleuren hielp me bij het in concrete vorm visualiseren van sommige beelden die Daniel in woorden beschreef.

Daniel kan zich goed uitdrukken, hij heeft een zachte stem, en hij is een aangenaam, beleefd, zachtmoedig en bescheiden mens. Die karaktertrekken spreken ook uit zijn manier van schrijven. Hij wil in de toekomst organisaties als de National Autistic Society en de National Society for Epilepsy blijven steunen. Zijn status als beroemdheid biedt hem wereldwijd een uitstekende positie om dat bewonderenswaardige streven uit te voeren. Daarnaast wil hij ook met onderzoekers blijven samenwerken om zijn speciale vermogens nader te bestuderen. En hij wil andere manieren van leren promoten, met name visueel leren, omdat dat vaak zo’n belangrijke rol speelt bij een beter begrip van en beter onderwijs aan mensen met een stoornis in het autistisch spectrum.

Op een uiterst persoonlijk niveau weerspiegelen zijn doelstellingen die van de meeste mensen: een grotere verbondenheid met partners, familie en vrienden. Ook wil hij kunnen genieten van die weinige maar kostbare momenten van vredigheid en tevredenheid die hij in de laatste alinea’s van zijn boek beschrijft. Dat zijn de ‘hemelse’ momenten.

Volgens Daniel zijn getallen zijn vrienden. In zijn vroege jeugd leken ze soms zijn enige vrienden. Maar nu sluit Daniel nieuwe vriendschappen, en dat letterlijk over de hele wereld. Vriendschap is echter iets wederzijds. En als je zijn boek uit hebt (dat geldt althans zeker voor mij) heb je het gevoel dat je er dankzij zijn openheid ook een nieuwe vriend bij hebt.

+++

Dr. Darold A. Treffert
Wetenschappelijk adviseur bij de film Rainman

Voorwoord
Simon Baron-Cohen

Hoe uitzonderlijk is het om synesthesie te hebben? Het komt bij minder dan 1 procent van de bevolking voor. En hoe uitzonderlijk is het om een stoornis in het autistisch spectrum te hebben? Ook hier geldt dat minder dan 1 procent van de bevolking zo’n aandoening heeft. Daniel Tammet heeft beide verschijnselen en als we aannemen dat ze niet met elkaar samenhangen, is de kans dat iemand zowel synesthesie als autisme heeft verwaarloosbaar klein: ongeveer 1 op de 10.000. In zijn eerste boek vertelt Daniel ‘ontroerend gedetailleerd’ zijn levensverhaal, vanaf het moment dat hij zich als kleine jongen altijd een buitenstaander voelde tot zijn volwassenheid, waarin hij naast allerlei andere uitzonderlijke prestaties ook het Britse en Europese record breekt voor het uit het hoofd reciteren van de wiskundige constante π met 22.514 cijfers achter de komma. Andere talenten zijn het met gemak leren van vreemde talen, en zelfs het scheppen van een eigen taal. Zijn die talenten het gevolg van het feit dat hij die twee zeldzame syndromen in één persoon verenigt? Zijn synesthesie zorgt er in elk geval voor dat hij een rijkgeschakeerd, multisensorisch geheugen heeft, en zijn autisme maakt dat hij sterk gefocust is op getals- en syntactische patronen. Het boek dat daaruit is voortgevloeid, is het verhaal over een opmerkelijk en inspirerend leven.

+++

Professor Simon Baron-Cohen

Inhoud

1 Blauwe negens en rode woorden

2 Beginjaren

3 Door de bliksem getroffen: epilepsie

4 Lagere school

5 Buiten de boot

6 Puberteit

7 Ticket naar Kaunas

8 Verliefd

9 Talenknobbel

10 Een groot stuk pi

11 Ontmoeting met Kim Peek

12 Reykjavik, New York, thuis

1

Blauwe negens en rode woorden

Ik ben geboren op 31 januari 1979, een woensdag. Ik weet dat het een woensdag was omdat de datum me blauw bijstaat, en woensdagen zijn altijd blauw, net als het cijfer negen of het geluid van harde, ruziënde stemmen. Ik houd van mijn geboortedatum, omdat ik de meeste getallen die erin voorkomen als gladde, ronde vormen zie, zoals kiezels op het strand. Dat komt doordat het priemgetallen zijn: 31, 19, 197, 97, 79 en 1979 zijn allemaal alleen door zichzelf en door 1 deelbaar. Ik herken elk priemgetal tot aan 9973 vanwege hun ‘kiezelachtigheid’. Zo werken mijn hersenen nu eenmaal.

Ik heb een zeldzame aandoening die bekendstaat als het savantsyndroom, dat nauwelijks bekend was totdat acteur Dustin Hoffman in 1988 iemand met die aandoening portretteerde in de met vier Oscars bekroonde film Rain Man. Net als de persoon die Hoffman speelt, Raymond Babbitt, heb ik een bijna obsessieve behoefte aan orde en regelmaat, een behoefte die vrijwel elk aspect van mijn leven beheerst. Zo eet ik bijvoorbeeld elke ochtend exact 45 gram pap als ontbijt; ik weeg de kom op een elektronische weegschaal om het zeker te weten. Voordat ik het huis verlaat, tel ik het aantal kledingstukken dat ik aanheb. Als ik niet elke dag om precies dezelfde tijd mijn kopjes thee kan drinken, word ik angstig. Wanneer ik te gespannen word en niet meer goed kan ademhalen, doe ik mijn ogen dicht en begin ik te tellen. Aan getallen denken helpt me om weer rustig te worden.

Getallen zijn mijn vrienden en ze zijn altijd om me heen. Elk getal is uniek en heeft zijn eigen persoonlijkheid. Elf is vriendelijk en vijf luidruchtig, maar vier is juist weer verlegen en stil; het is mijn lievelingsgetal, misschien wel omdat het me aan mezelf doet denken. Sommige zijn groot – 23, 667, 1179 – andere juist klein: 6, 13, 581. Sommige zijn mooi, zoals 333, en andere lelijk, zoals 289. Voor mij is elk getal speciaal.

Waar ik ook heen ga of wat ik ook doe, getallen zijn nooit ver uit mijn gedachten. Tijdens een interview met presentator David Letterman in New York vertelde ik hem dat hij op het getal 117 leek: lang en slungelig. Toen ik later op Times Square met zijn toepasselijke rekenkundige naam stond, keek ik omhoog naar de torenhoge wolkenkrabbers en had ik het gevoel dat ik omringd werd door negens – het getal dat ik het meest met een gevoel van reusachtigheid associeer.

Wetenschappers noemen mijn visuele, emotionele gevoelens bij getallen synesthesie, een zeldzaam verschijnsel waarbij de zintuigen neurologisch door elkaar gehaald worden, wat meestal resulteert in het vermogen om letters en/of getallen in kleur te zien. Ik heb een hoogst ongewone en complexe vorm ervan, waardoor ik getallen als vormen, kleuren, structuren en bewegingen zie. Het getal 1 is bijvoorbeeld een stralend, helder wit, alsof iemand met een zaklantaarn in mijn ogen schijnt. Vijf is een donderslag of het geluid van golven die op de rotsen slaan. Zevenendertig heeft iets klonterigs als pap, terwijl negenentachtig me aan vallende sneeuw doet denken.

+++

+++

Waarschijnlijk het beroemdste geval van synesthesie werd gedurende een periode van dertig jaar vanaf de jaren negentientwintig opgetekend door de Russische psycholoog A.R. Luria. Luria beschreef een journalist, Sjeresjevski genaamd, die een wonderbaarlijk goed geheugen had. S., zoals Luria hem in zijn aantekeningen voor het boek The Mind of a Mnemonist noemde, had een uitermate visueel geheugen dat hem in staat stelde om woorden en getallen als uiteenlopende vormen en kleuren te zien. S. kon zich een matrix van vijftig cijfers herinneren als hij deze drie minuten had bestudeerd – zowel onmiddellijk daarna, als vele jaren later. Luria veronderstelde dat Sjeresjevski’s synesthetische ervaringen de basis vormden voor zijn opmerkelijke korte- en langetermijngeheugen.

Net als het personage Raymond Babbitt ben ik dankzij de synesthetische ervaringen die ik al vanaf mijn vroege jeugd heb, opgegroeid met het vermogen om uit mijn hoofd met gigantische getallen te rekenen zonder dat dat me bewust moeite kost. Dat is trouwens een talent dat ik deel met diverse andere echt bestaande savants (oftewel ‘supersnelle rekenaars’). Dr. Darold Treffert, een arts uit Wisconsin en vooraanstaand onderzoeker van het savantsyndroom, geeft in zijn boek Een scherf van genialiteit een voorbeeld van een blinde man met ‘een nauwelijks minder dan verbijsterend rekenvermogen’:

+++

Toen hem gevraagd werd hoeveel graankorrels er in elk van 64 dozen zouden zitten als er in de eerste 1 zat, in de tweede 2, in de derde 4, in de vierde 8, enzovoort, gaf hij ogenblikkelijk het antwoord voor de veertiende (8192), voor de achttiende (131.072) en voor de vierentwintigste (8.388.608), en na zes seconden het aantal voor de achtenveertigste doos (140.737.488.355.328). En in vijfenveertig seconden kwam hij met het juiste aantal voor alle vierenzestig dozen bij elkaar (18.446.744.073.709.551.616).

+++

De wiskundige bewerking die ik het leukst vind is machtsverheffen, oftewel een getal een bepaald aantal malen met zichzelf vermenigvuldigen. Een getal met zichzelf vermenigvuldigen heet kwadrateren; het kwadraat van 72 is bijvoorbeeld 72 x 72 = 5184. Kwadraten zijn in mijn hoofd altijd symmetrische vormen, waardoor ik ze extra mooi vind. Een getal driemaal met zichzelf vermenigvuldigen heet kuberen of tot de derde macht verheffen. 51 tot de derde macht is 51 x 51 x 51 = 132.651. Elke uitkomst van zo’n som zie ik in mijn hoofd als een apart visueel patroon. Naarmate de sommen en hun uitkomsten groter worden, worden de vormen en kleuren die ik zie ook steeds ingewikkelder. Ik zie 37 tot de vijfde macht (37 x 37 x 37 x 37 x 37 = 69.343.957) als een grote cirkel die met de klok mee is samengesteld uit kleinere cirkels.

Wanneer ik een getal door een ander getal deel, zie ik in mijn hoofd een spiraal die in steeds grotere, kromtrekkende lussen omlaag draait. Elke deling zorgt weer voor een andere maat spiraal met een andere kromming. Ik kan een som als 13:97 (0,1340206...) tot op honderd cijfers achter de komma uitrekenen.

Ik schrijf nooit iets op wanneer ik aan het rekenen ben, omdat ik altijd in staat ben geweest om sommen uit mijn hoofd uit te rekenen en het veel gemakkelijker voor me is om de uitkomst met behulp van mijn synesthetische vormen te visualiseren dan te proberen om de ‘een opschrijven, een onthouden’-techniek te gebruiken die ze je op school uit leerboekjes bijbrengen. Wanneer ik vermenigvuldig, zie ik de twee getallen als verschillende vormen. Het beeld verandert en er verschijnt een derde vorm: het juiste antwoord. Dat proces kost een paar seconden en voltrekt zich vanzelf. Het is alsof je wiskundesommen maakt zonder te hoeven nadenken.

+++

+++

Op het plaatje hiervoor vermenigvuldig ik 53 met 131. Ik zie de twee getallen elk als een unieke vorm en ik plaats ze tegenover elkaar in de ruimte. Uit de ruimte tussen de twee vormen ontstaat een derde vorm die ik als een nieuw getal ervaar: 6943, de uitkomst van de som.

Bij elke taak horen weer andere vormen, en ik heb voor bepaalde getallen verschillende sensaties of gevoelens. Wanneer ik met elf vermenigvuldig, heb ik altijd het gevoel alsof de cijfers in mijn hoofd omlaag tuimelen. Van alle getallen heb ik er de meeste moeite mee om zessen te onthouden omdat ik die ervaar als minieme zwarte stippen zonder vorm of structuur. Ik zou ze als gaatjes kunnen beschrijven. Bij elk getal tot de 10.000 heb ik visuele en soms emotionele reacties, alsof ik mijn eigen visuele rekenkundige woordenschat heb. En net zoals een dichter woorden kiest, zo vind ik sommige cijfercombinaties mooier dan andere: enen gaan goed samen met donkerder cijfers als achten en negens, maar minder goed met zessen. Een telefoonnummer waarin de opeenvolging 189 zit, vind ik veel mooier dan een opeenvolging als 116.

Die esthetische dimensie van mijn synesthesie heeft zijn voor- en zijn nadelen. Als ik op een uithangbord of een nummerbord een getal zie staan dat ik als heel mooi ervaar, voel ik een rilling van opwinding en plezier. Maar als de getallen niet overeenstemmen met de manier waarop ik ze ervaar, als er bijvoorbeeld in rode of groene cijfers op een prijskaartje ‘99p’ staat (in plaats van in het blauw), dan vind ik dat oncomfortabel en irritant.

Het is onbekend hoeveel savants ook synesthetische ervaringen hebben op de gebieden waarin ze uitblinken. Een van de redenen daarvoor is dat veel van hen net als Raymond Babbitt geestelijk en lichamelijk ernstig gehandicapt zijn, waardoor ze moeilijk aan anderen kunnen uitleggen hoe ze de dingen doen die ze doen. Ik heb het geluk dat ik niet lijd aan een van de ernstigere handicaps die vaak gepaard gaan met de begaafdheden die ik heb.

Net als de meeste mensen met het savantsyndroom zit ik ook in het autistisch spectrum. Ik heb het Asperger-syndroom, een tamelijk lichte en hoogfunctionerende vorm van autisme die in de UK bij een op de driehonderd mensen voorkomt [ongeveer gelijk aan de situatie in Nederland en België, vert.]. Volgens een onderzoek uit 2001 dat werd uitgevoerd door de Britse National Autistic Society wordt bijna de helft van alle volwassenen met het Asperger-syndroom na hun zestiende als zodanig gediagnosticeerd. Bij mij werd de aandoening pas vastgesteld toen ik vijfentwintig was, na een reeks tests en een gesprek bij het Autism Research Centre in Cambridge.

Autisme, waaronder ook het Asperger-syndroom, laat zich definiëren door de aanwezigheid van stoornissen die invloed hebben op de sociale interactie, communicatie en het voorstellingsvermogen (bijvoorbeeld moeite hebben met abstract en flexibel denken en empathie). Diagnosticeren is moeilijk en kan niet aan de hand van een bloedonderzoek of een hersenscan worden gedaan; artsen moeten iemands gedrag observeren en zijn ontwikkelingsgeschiedenis van jongs af aan bestuderen.

Mensen met Asperger zijn vaak erg taalvaardig en meestal in staat om een tamelijk normaal leven te leiden. Veel van hen hebben een bovengemiddeld IQ en blinken uit op terreinen waar logisch en visueel denken een rol spelen. Net als andere vormen van autisme is Asperger een aandoening die bij veel meer mannen dan vrouwen voorkomt (ongeveer tachtig procent van de mensen met autisme en negentig procent van de mensen met Asperger is man). Vastberadenheid is een belangrijk kenmerk, net als een sterke drang om details te analyseren en regelmatigheden en patronen in systemen te ontdekken. Specialistische vaardigheden waarbij geheugen, getallen en wiskunde een rol spelen, komen veel voor. Het staat niet onomstotelijk vast wat ervoor zorgt dat iemand Asperger heeft, al is het wel iets waarmee je geboren wordt.

+++

Zolang ik me kan herinneren, ervaar ik getallen al op een visuele, synesthetische manier. Getallen zijn mijn eerste taal, een taal waarin ik vaak denk en voel. Ik vind emoties moeilijk te begrijpen en ik weet vaak niet hoe ik erop moet reageren, daarom gebruik ik getallen om me daarbij te helpen. Als iemand tegen me zegt dat hij of zij zich verdrietig of gedeprimeerd voelt, stel ik me voor dat ik in de donkere holte van het cijfer zes zit om een zelfde soort gevoel te ervaren en het zo beter te kunnen begrijpen. Als ik een artikel lees over iemand die zich geïntimideerd voelde, stel ik me voor dat ik naast het cijfer negen sta. Als iemand beschrijft dat hij een prachtige plek bezoekt, denk ik aan mijn getallenlandschappen en hoe gelukkig die me maken. Op die manier helpen getallen me echt om andere mensen een beetje beter te begrijpen.

Soms doen mensen die ik voor het eerst ontmoet me aan een bepaald getal denken en dat helpt om me meer bij hen op mijn gemak te voelen. Ze zijn bijvoorbeeld erg lang en doen me aan het cijfer negen denken, of ze zijn rond en doen me aan het cijfer drie denken. Als ik me ongelukkig of angstig voel of in een situatie zit waar ik geen ervaring mee heb (waardoor de kans dat ik me gespannen of niet op mijn gemak voel veel groter wordt), ga ik in mezelf tellen. Als ik tel, vormen de getallen vaste plaatjes en patronen in mijn hoofd die geruststellend werken. Dan kan ik me ontspannen en kan ik reageren op de situatie waarin ik me bevind.

Ik krijg altijd een prettig gevoel als ik aan kalenders denk, met al die getallen en patronen op een plek bij elkaar. De verschillende dagen van de week roepen verschillende kleuren en emoties bij me op: dinsdagen hebben een warme kleur en donderdagen zijn pluizig. Het vermogen om uit te rekenen op wat voor dag een bepaalde datum viel of zal vallen – kalenderrekenen – komt bij veel savants voor. Ik denk dat dat komt doordat de getallen op een kalender voorspelbaar zijn en patronen vormen met de dagen en maanden. Zo valt de dertiende van een maand altijd twee dagen voor de dag waarop de eerste dag van die maand valt, en diverse maanden volgen het gedrag van andere, zoals januari en oktober; september en december; en februari en maart (de eerste dag van januari is dezelfde dag als de eerste dag van oktober). Dus als 1 januari van een bepaald jaar in mijn hoofd iets pluizigs heeft (donderdag), dan heeft 13 oktober een warme kleur (dinsdag).

In zijn boek De man die zijn vrouw voor een hoed hield, noemt schrijver en neuroloog Oliver Sacks het geval van de ernstig autistische tweeling John en Michael als een voorbeeld van hoever sommige savants die kalenderberekeningen kunnen doorvoeren. De tweeling kon absoluut niet voor zichzelf zorgen (ze zaten vanaf hun zevende in diverse instellingen), maar ze waren wel in staat om de dag van de week te berekenen voor elke datum in een periode van 40.000 jaar.

Sacks beschrijft ook hoe John en Michael uren een spelletje konden spelen waarbij ze priemgetallen uitwisselden. Net als deze tweeling ben ik altijd erg gefascineerd geweest door priemgetallen. Ik zie elk priemgetal als een vorm met een gladde structuur, terwijl samengestelde getallen (de niet-priemgetallen) gruiziger en minder scherp afgebakend zijn. Zodra ik een getal als een priemgetal herken, word ik overspoeld door een gevoel in mijn hoofd (in het voorste deel) dat moeilijk onder woorden is te brengen. Het is een heel speciaal gevoel, net of het tintelt.

Soms sluit ik mijn ogen en stel ik me de eerste dertig, vijftig, honderd getallen voor zoals ik ze ruimtelijk, synesthetisch ervaar. Dan zie ik voor mijn geestesoog hoe mooi en bijzonder de priemgetallen zijn door de manier waarop ze zich duidelijk tegen de vormen van de andere getallen aftekenen. Dat is ook precies waarom ik er geen genoeg van krijg om naar ze te kijken; stuk voor stuk zijn ze zo anders dan de getallen ervoor en erna. Hun eenzaamheid te midden van de andere getallen maakt dat ze voor mij erg in het oog springen en boeiend zijn.

Soms, als ik ’s avonds in slaap val, stroomt mijn brein ineens vol helder licht en zie ik alleen maar getallen – honderden, duizenden getallen – die snel aan mijn ogen voorbij drijven. Het is een prachtige, rustgevende ervaring. Soms, als ik moeite heb om in slaap te vallen, stel ik me voor dat ik door mijn getallenlandschap loop. Dan voel ik me veilig en blij. Ik verdwaal nooit, want de vormen van de priemgetallen zijn een soort richtingaanwijzers.

Wiskundigen denken ook heel veel over priemgetallen na, onder andere omdat er geen snelle, eenvoudige methode is om te bepalen of een getal een priemgetal is. De bekendste manier is de zogenaamde ‘zeef van Eratosthenes’, vernoemd naar een geleerde uit de Griekse oudheid, Erathostenes van Cyrene. De zeef werkt als volgt: Je schrijft de getallen uit die je wilt testen, bijvoorbeeld 1-100. Je begint bij 2 (1 is noch een priemgetal, noch een samengesteld getal), en kruist elk tweede getal weg: 4, 6, 8..., tot je bij 100 bent. Dan schuif je door naar 3 en je kruist elk derde getal weg: 6, 9, 12... Vervolgens ga je door naar 4, en je kruist elk vierde getal weg: 8, 12, 16... En zo ga je door tot er nog maar een paar getallen over zijn die nooit worden doorgekruist: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31... Dat zijn de priemgetallen; de bouwstenen van mijn getallenwereld.

+++

+++

Mijn synesthesie heeft ook effect op de manier waarop ik woorden en taal ervaar. Het Engelse woord ladder (ladder) is bijvoorbeeld blauw en glanzend, terwijl hoop (hoepel) een zacht, wit woord is. Hetzelfde gebeurt als ik woorden in een andere taal lees: jardin, Frans voor tuin, is onscherp geel terwijl hnugginn – IJslands voor treurig – wit is met allemaal blauwe stipjes. Volgens mensen die synesthesie hebben onderzocht, ontlenen gekleurde woorden hun kleur vaak aan de eerste letter van het woord, en in het algemeen gaat dat ook voor mij op: yoghurt is een geel (yellow) woord, video is paarsrood (misschien heeft dat met violet te maken) en gate (poort) is groen (green). Ik kan de kleur van een woord veranderen door er in gedachten aan het begin letters aan toe te voegen waardoor het een ander woord wordt: at (aan, op, bij) is een rood woord, maar als ik er de letter H aan toevoeg waardoor het hat (hoed) wordt, verandert het in een wit woord. Als ik er dan nog de letter T voor zet waardoor het that (dat) wordt, verandert het in een oranje woord. Niet alle woorden passen dus in het eerste-letterpatroon: woorden die met een A beginnen, zijn bijvoorbeeld altijd rood en woorden die met een W beginnen altijd donkerblauw.

Sommige woorden kloppen precies met wat ze beschrijven. Een raspberry (framboos) is rood en is ook een rode vrucht, terwijl grass (gras) en glass (glas) groene woorden zijn die groene dingen beschrijven. Woorden die met de letter T beginnen zijn altijd oranje, zoals tulip (tulp), tiger (tijger) of tree (boom) in de herfst, wanneer de bladeren oranje worden.

Daar staat tegenover dat sommige woorden in mijn ogen niet passen bij de dingen die ze beschrijven: geese (ganzen) is een groen woord, maar het beschrijft witte vogels (heese zou wat mij betreft een betere keus zijn), het woord white (wit) is blauw terwijl orange (oranje) doorzichtig en glanzend als ijs is. Four (vier) is een blauw woord maar een puntig cijfer, althans in mijn ogen. De kleur van wijn (een blauw woord) wordt beter beschreven door het Franse woord vin, dat een paarsrood woord is.

Dat ik woorden in verschillende kleuren en structuren zie, is erg handig voor mijn geheugen voor feiten en namen. Ik herinner me bijvoorbeeld dat de winnende wielrenner van elke etappe van de Tour de France een gele trui krijgt (en geen groene of rode of blauwe), omdat het woord jersey (trui) voor mij geel is. Op dezelfde manier onthoud ik dat er op de Finse vlag een blauw kruis staat (op een witte ondergrond), omdat het woord ‘Finland’ blauw is – net als alle andere woorden die met een F beginnen. Wanneer ik iemand voor het eerst ontmoet, herinner ik me zijn naam vaak aan de hand van de kleur van zijn naam: Richards zijn rood, Johns zijn geel en Henry’s zijn wit.

Hierdoor is het ook gemakkelijk om snel andere talen te leren. Op dit moment beheers ik tien talen: Engels (mijn moedertaal), Fins, Frans, Duits, Litouws, Esperanto, Spaans, Roemeens, IJslands en Welsh. Ik breng de kleuren en emoties die ik bij elk woord ervaar in verband met zijn betekenis, waardoor zo’n woord voor mij gaat leven. Zo is het Finse woord tuli voor mij oranje en het betekent vuur. Wanneer ik zo’n woord lees of eraan denk, zie ik in mijn hoofd meteen de kleur, waardoor de betekenis in me opkomt. Nog een voorbeeld is het Welshe woord gweilgi, dat een groene en een donkerblauwe kleur heeft en zee betekent. Ik vind het een uitzonderlijk goed woord om de kleuren van de zee mee te beschrijven. Dan is er nog het IJslandse woord rökkur, dat schemering betekent. Het is een vuurrood woord en als ik het zie, moet ik aan een bloedrode zonsondergang denken.

+++

Ik kan me herinneren dat ik bij een van mijn vele bezoeken aan de bibliotheek eens urenlang het ene boek na het andere bekeek omdat ik vruchteloos op zoek was naar dat ene boek waar mijn naam op stond. Er waren immers zo veel boeken in de bibliotheek, met allemaal verschillende namen erop, dat ik aannam dat er ergens een boek moest zijn dat van mij was. Indertijd begreep ik nog niet dat iemands naam op een boek staat omdat hij of zij het heeft geschreven. Maar nu ik zesentwintig ben weet ik beter. Wil ik ooit mijn boek vinden, dan moet ik het eerst schrijven.

Doordat ik nu over mijn leven schrijf, heb ik de kans om een beetje een beeld te krijgen van hoever ik gekomen ben, en ik kan zo mooi het verloop van mijn reis tot nu toe volgen. Als iemand tien jaar terug tegen mijn ouders had gezegd dat ik volkomen zelfstandig zou gaan wonen, met een warme relatie en een loopbaan, hadden ze dat naar mijn idee nooit geloofd en ik weet niet zo zeker of ik het had geloofd. Dit boek beschrijft hoe ik zover gekomen ben.

Onlangs is bij mijn jongere broer Steven dezelfde vorm van hoogfunctionerend autisme geconstateerd als bij mij. Op zijn negentiende staat hij voor veel van de uitdagingen waar ik ook mee te maken had toen ik opgroeide, van problemen met angst en eenzaamheid tot onzekerheid over de toekomst. Toen ik klein was, wisten artsen niets van het Asperger-syndroom (pas in 1994 is het als een aparte aandoening erkend), en dus groeide ik op zonder te begrijpen waarom ik me zo anders voelde dan mijn leeftijdgenoten en me zo buiten de wereld om me heen voelde staan. Door over mijn eigen ervaringen als opgroeiend kind in het autistisch spectrum te schrijven, hoop ik dat ik andere jonge mensen die met hoogfunctionerend autisme leven, zoals mijn broer Steven, kan helpen zich minder geïsoleerd te voelen en vertrouwen te ontlenen aan het besef dat het uiteindelijk mogelijk is om een gelukkig en productief leven te leiden. Ik ben daar het levende bewijs van.