Irrationaliteit

Stuart Sutherland

Oorspronkelijke titel: Irrationality, Pinter & Martin, Londen, 2007.

Eerste oplage maart 2010

Tweede oplage juni 2010

Derde oplage december 2010

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Vertaling: Kees de Vries, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslagontwerp: Bogus Machnik, Spiral Path Design

© 1992, 2007, 2010, 2012, the estate of Stuart Sutherland

© Nederlandse vertaling 2010, 2012, Uitgeverij Nieuwezijds

© Afbeelding omslag 2010, Akiyoshi Kitaoka, Kanzen

ISBN 978 90 5712 379 5

NUR 770

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde oplage, 2010

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voorwoord

In weerwil van Aristoteles mogen we stellen dat irrationeel gedrag de norm is, en niet de uitzondering. Om dit aan te tonen, heb ik veel verbluffende staaltjes van irrationaliteit in het dagelijks leven en in de wereld van beroepsbeoefenaren verzameld. Daaruit bleek dat de beslissingen van artsen, generaals, ingenieurs, rechters, zakenlieden en anderen niet rationeler zijn dan die van andere mensen, hoewel ze wel vaak rampzaliger gevolgen hebben.

Maar het werkelijke bewijs voor het primaat van de irrationaliteit wordt geleverd door de gigantische hoeveelheid onderzoeken die psychologen in de afgelopen decennia aan dit onderwerp hebben gewijd. Hun ontdekkingen zijn, in tegenstelling tot die van kosmologen, tot dusverre slecht bekend bij het grote publiek. Hoewel ik me zelf niet rechtstreeks met dit gebied heb beziggehouden, ben ik gefascineerd geraakt door het vernuft van deze experimenten en door het licht dat ze werpen op de werking van de geest. In dit boek geef ik een overzicht van de talrijke factoren die ten grondslag blijken te liggen aan irrationeel gedrag, waaronder sociale en emotionele vooroordelen en de vele gedachtekronkels die ontstaan doordat mensen bijvoorbeeld geen rekening houden met negatieve scenario’s of zich te zeer laten meeslepen door wat als eerste in hen opkomt. Veel resultaten van het experimentele onderzoek zijn zo verrassend dat ze haast ongelofelijk zijn; vrijwel al deze experimenten zijn echter dikwijls herhaald. Om eventuele scepsis bij lezers weg te nemen, bevat dit boek een notenapparaat met een nogal ontmoedigende lijst van bronnen die alleen geraadpleegd hoeven te worden door degenen die mijn geloofwaardigheid betwijfelen of bepaalde gevallen gedetailleerder willen bekijken.

Ik heb geprobeerd werk dat in de vaktijdschriften vaak moeilijk te volgen is voor leken toegankelijk te maken. Wiskundige en statistische concepten heb ik zoveel mogelijk vermeden, maar tegen het einde van het boek was het noodzakelijk enkele elementaire noties te presenteren en uit te leggen.

Dit is geen instructieboek over hoe je moet denken, maar ik ben wel zo vrij geweest aan het einde van elk hoofdstuk enkele tips te vermelden. Misschien kunnen lezers enkele van de vele valkuilen die hun denkprocessen omringen leren te omzeilen, altijd op voorwaarde dat ze rationeel genoeg zijn om nog rationeler te willen worden. En dat is een nastrevenswaardig doel indien er enige waarheid schuilt in de opmerking van Oscar Wilde: ‘Er is geen zonde behalve domheid.’ Als Oscar Wilde gelijk heeft, is irrationaliteit een te belangrijk onderwerp om serieus te nemen, een gedachte waaraan ik incidenteel gehoor heb gegeven. Hoewel ik mezelf niet als rationeler beschouw dan anderen, verzoek ik mijn lezers met klem me niet op de hoogte te stellen van eventuele fouten die ze in dit boek ontdekken: het was moeilijk genoeg de omvangrijke literatuur over irrationaliteit samen te vatten zonder te horen te krijgen dat het eindresultaat zelf irrationeel is.

Toen ik moest besluiten welk sekseneutraal voornaamwoord ik zou gebruiken, stond ik voor een dilemma. Het gebruik van mannelijke voornaamwoorden zou feministen misschien tegen de borst stuiten, maar aangezien het voornaamwoord in vrijwel alle gevallen verwijst naar een persoon die irrationeel handelt, meende ik dat het toch veiliger was het mannelijk voornaamwoord te gebruiken. Wat mij betreft mag de lezer hieruit afleiden dat ik vrouwen als rationeler beschouw dan mannen. Ten slotte wil ik lof toezwaaien aan allen wier werk ik heb geplunderd: ze worden erkend in de noten aan het einde van het boek.

Stuart Sutherland

Sussex University

Augustus 1992

Dankwoord

Ik wil Nicholas Bagnall, Colin Fisher en Phil Johnson-Laird bedanken voor hun nuttige commentaren op conceptversies van het manuscript. Ik ben zeer veel dank verschuldigd aan Julia Purcell vanwege haar opmerkingen en haar aanmoedigingen. Ik bedank mijn dochters Gay en Julia Sutherland voor hun hulp bij het voorbereiden van de index en de noten. Een speciaal woord van dank gaat uit naar mijn secretaresse Ann Doidge voor de snelheid, zorgvuldigheid en volharding waarmee ze opeenvolgende conceptteksten in de computer heeft ingevoerd en voor haar vermogen mijn handschrift beter te lezen dan ik zelf zou kunnen. Ik bedank ook Cambridge University Press en David Eddy voor hun toestemming de tabellen 3 en 4 te gebruiken.

Over de auteur

Stuart Sutherland (1928-1998) was hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Sussex en columnist voor de Observer, The New York Times en The Daily Telegraph. Hij is bij het grote publiek bekend geworden met dit iconoclastische boek Irrationaliteit uit 1992, en Breakdown, het openhartige en ontroerende verslag van zijn manisch-depressiviteit.

Inhoud

1 Inleiding

2 De verkeerde indruk

3 Gehoorzaamheid

4 Conformisme

5 ‘In-groups’ en ‘out-groups’

6 De dwaasheid van organisaties

7 Misplaatste consistentie

8 Verkeerd gebruik van beloningen en straf

9 Drift en emotie

10 Bewijzen negeren

11 Bewijzen verdraaien

12 Verkeerde verbanden leggen

13 Verkeerde verbanden in de geneeskunde

14 Verkeerde oorzaken aanwijzen

15 De feiten verkeerd interpreteren

16 Inconsistent besluiten en verkeerd gokken

17 Overmoed

18 Risico’s

19 Verkeerde conclusies

20 Falende intuïtie

21 Utiliteit

22 Het paranormale

23 Oorzaken, oplossingen en kosten

Literatuur

1
Inleiding

Al met al staat rationaliteit goed te boek. Hamlet verklaarde: ‘Wat voor schepsel is de mens! Hoe edel in zijn denken!’ Thomas Huxley, een fervente aanhanger van rationaliteit, ging nog veel verder: ‘Als een opperwezen me de kans zou geven altijd te denken wat waar is en te doen wat juist is, op voorwaarde dat ik in een soort klok zou veranderen en elke ochtend voor het opstaan moest worden opgewonden, zou ik het aanbod onmiddellijk aannemen.’ Afgezien van de vraag of rationaliteit wel zo’n begerenswaardige gave is als Huxley dacht, is het zeker dat mensen haar zelden of nooit aan de dag leggen. Bedenk bijvoorbeeld maar eens hoe jij op de volgende vragen zou antwoorden.

Wat is waarschijnlijker: dat een moeder met blauwe ogen een dochter met blauwe ogen heeft of dat een dochter met blauwe ogen een moeder met blauwe ogen heeft? Zijn er meer woorden die beginnen met de letter k dan woorden die de k als derde letter hebben? Is een sollicitatiegesprek een nuttige selectieprocedure? Roken verhoogt de kans op longkanker met een factor tien en de kans op een fatale hartstoornis met een factor twee: sterven er meer rokers aan longkanker dan aan een hartstoornis? Ben jij een bovengemiddeld goede automobilist? Zou jij je laten overhalen om iemand mogelijk dodelijke schokken toe te dienen als onderdeel van een psychologisch experiment? Sterven er meer mensen aan hartaanvallen dan aan ongelukken? Wat is gevaarlijker: rijden op een fiets of rijden op een driewieler? Er zijn twee kraamklinieken, waar respectievelijk vijfenveertig en vijftien baby’s per dag geboren worden: in welke kliniek is de kans het grootst dat op een bepaalde dag zestig procent van de geboren baby’s een jongen is? Is het altijd nuttig om mensen te belonen als ze een taak goed hebben uitgevoerd?

Tenzij de titel van dit boek je achterdochtig heeft gemaakt, zul je op enkele van deze eenvoudige vragen waarschijnlijk een irrationeel antwoord geven, net zoals ik zelf heb gedaan toen ik ze voor het eerst kreeg voorgelegd. Bovendien ben je zeker irrationeel als je ze allemaal beantwoord hebt, aangezien sommige vragen te weinig informatie bevatten om een goed antwoord mogelijk te maken: het onvermogen om een oordeel op te schorten is een van de meest in het oog springende aspecten van irrationaliteit.

Evenals Aristoteles, die de mens definieerde als ‘een rationeel dier’, geloven de meeste mensen dat vrijwel iedereen die niet dementeert ten minste grotendeels rationeel is. Natuurlijk zijn hun vrienden en bekenden minder rationeel dan zijzelf, maar niettemin zijn ook zij in het algemeen genomen rationeel. Dergelijke overtuigingen hebben niet altijd de overhand gehad in de westerse wereld, laat staan in het Oosten, waar het mystieke denken nog steeds een vooraanstaande positie inneemt. Zeker, de opvattingen van Aristoteles waren typisch voor de klassieke Oudheid, maar het geloof in de menselijke rede verdampte in de Donkere Eeuwen grotendeels en maakte plaats voor de opvatting dat mensen moesten handelen op grond van het geloof en misschien in mindere mate op grond van emotie. Descartes blies de notie nieuw leven in dat de mens een rationeel wezen is en zou moeten zijn: de mens moet handelen in overeenstemming met het bewijs van zijn zintuigen en zijn denkvermogen, een standpunt dat heeft geleid tot de humanistische traditie die tot op de dag van vandaag voortleeft. De mens heeft geen behoefte aan goddelijke inspiratie, hij heeft genoeg aan zijn rede. Tot voor kort namen filosofen, psychologen en economen als vanzelfsprekend aan dat mensen grotendeels rationeel handelen.

De eminente filosoof Gilbert Ryle heeft opgemerkt: ‘Laat de psycholoog ons vertellen waarom wij zijn misleid; wij kunnen onszelf en hem vertellen waarom wij niet zijn misleid.’ Hij nam met andere woorden rationaliteit als norm of beschouwde haar zo te zeggen als vanzelfsprekend: hij geloofde dat alleen niet-rationeel gedrag verklaring behoeft.

Ryle leidde een teruggetrokken bestaan aan het Magdalen College in Oxford, een omgeving waarin het misschien niet al te moeilijk is rationeel door het leven te gaan; maar Sigmund Freud, die in Wenen niet te maken had met dorre academici maar met neurotische patiënten en met zijn vaak al even neurotische collega’s, onderschreef Ryle’s benadering. Hij ging ervan uit dat rationeel gedrag de norm is. Daarom probeerde hij uitsluitend verklaringen te vinden voor irrationele gedragingen, en met name voor dromen, neurotische symptomen en versprekingen. Met zijn verklaringen wilde hij aantonen dat, als we eenmaal inzicht hebben in de onbewuste processen die ten grondslag liggen aan gedrag en met name het conflict tussen het libido en het superego, al deze ogenschijnlijk irrationele gedragingen in werkelijkheid rationeel zijn: ze maken het mogelijk dat het libido in verhulde vorm wordt bevredigd. De verdedigingsmechanismen die de vervulling van de wensen van het libido voor het superego verbergen, zijn onbewust, maar volkomen rationeel. De vrek die geld oppot dat hij nooit zal gebruiken, is in werkelijkheid niet irrationeel: hij bevredigt zichzelf door tegemoet te komen aan een zuigelingenwens om zijn fecaliën binnen te houden.

Tot het begin van de jaren 1970 was ook de economie vrijwel volledig gebaseerd op het concept van de rationele mens. Volgens het heersende beeld koesterde Homo economicus een aantal voorkeuren voor diverse goederen. Hij gaf geld in ruil voor de goederen van zijn voorkeur en kocht wat economisch gezien het meest verantwoord was. Ook de zakenman werd geacht volledig rationeel te handelen: hij produceerde goederen die de meeste winst opleverden en de prijs die hij vaststelde, was de prijs waarmee hij de grootste winst kon maken. De mogelijkheid dat zakenlieden lui, dom, inefficiënt of overambitieus waren, was zelden onderwerp van discussie. We zullen zien dat klassieke economen zich in zowel de koper als de producent hebben vergist.

In dit boek wil ik aantonen dat mensen veel minder rationeel zijn dan algemeen gedacht en op systematische wijze uiteenzetten waarom dit zo is. Niemand, ook ik zelf niet, vormt een uitzondering. Ik zal het primaat van de irrationaliteit aantonen: deels door enkele van de talrijke psychologische experimenten die op dit gebied zijn uitgevoerd te beschrijven en deels door enkele vaak verbijsterende voorbeelden te geven uit het dagelijks leven en werksituaties. Iedereen is wel eens irrationeel, en hoe complexer de te nemen beslissingen, hoe irrationeler we worden. Je zou misschien verwachten dat irrationeel gedrag vooral wordt veroorzaakt doordat emoties het gezond verstand vertroebelen. Hoewel dit een rol speelt, is het niet de belangrijkste factor. De wijze waarop mensen denken bevat veel inherente tekortkomingen, en vooral die zijn hier onderwerp van onderzoek.

We kunnen irrationaliteit alleen definiëren in termen van rationaliteit. Daarom moeten we ons dus de vraag stellen wat rationaliteit is. Rationaliteit bestaat in twee gedaanten. Rationeel denken leidt tot de conclusie die met de grootste waarschijnlijkheid correct is, gegeven de beschikbare kennis. Rationele beslissingen zijn ingewikkelder, aangezien we een beslissing slechts kunnen beoordelen als we weten waartoe ze dient: een rationele handeling is een handeling die, gegeven de kennis van de handelende persoon, met de grootste waarschijnlijkheid haar doel zal bereiken. Rationaliteit kan slechts worden beoordeeld in het licht van iemands kennis: voor wie ook maar iets van astronomie afweet, zou het waanzin zijn om te proberen de maan te bereiken door in een boom te klimmen; maar als een klein kind dat zou proberen, zou het een volkomen rationele, zij het wat ondoordachte handeling kunnen zijn. Het is belangrijk een onderscheid te maken tussen irrationaliteit en onwetendheid, iets wat ook welig tiert. In 1976 dacht 40 procent van de Amerikanen dat Israël een Arabisch land was, terwijl een op de drie dertienjarige kinderen in Groot-Brittannië denkt dat de zon rond de aarde draait.

Ik zal geen poging wagen de aard van het rationeel denken gedetailleerd uit de doeken te doen. Rationeel denken bestaat in het algemeen uit het ontdekken van regelmatigheden in de wereld en het toepassen van deze kennis om de toekomst te voorspellen of tot dusverre onbekende aspecten van het heden of het verleden te ontwaren. Aan deze omschrijving ligt een van de opmerkelijkste paradoxen uit de filosofie ten grondslag. Rationeel denken, waartoe ook al het wetenschappelijk denken behoort, is gebaseerd op de aanname dat er wetten zijn die de wereld besturen en dat deze wetten in de loop van de tijd onveranderd blijven; ze zullen in de toekomst hetzelfde zijn als ze in het verleden waren. We kunnen deze aanname niet bewijzen: het is onvoldoende om te betogen dat, voor zover wij weten, de wetten in het verleden hetzelfde zijn geweest en ze daarom ook in de toekomst hetzelfde zullen zijn, aangezien dit uitgaat van de aanname die we juist proberen te bewijzen. Ik zal voorbijgaan aan deze noodzaak tot een geloofsdaad, omdat ik me bezighoud met concrete gevallen van rationaliteit en irrationaliteit en de meeste mensen het verschil daartussen begrijpen, althans wanneer ze erop worden gewezen.

We moeten wel een onderscheid maken tussen irrationaliteit en een fout of vergissing. We mogen een handeling pas irrationeel noemen als ze doelbewust wordt uitgevoerd. Een per ongeluk gemaakte vergissing is dus niet irrationeel. Als we bij de optelling van een reeks getallen er een vergeten, maken we een niet bedoelde fout.

Rationeel denken en rationeel beslissingen nemen leveren niet per se het beste resultaat op. Als je had geleefd voordat Australië was ontdekt, had je met recht mogen concluderen dat alle zwanen wit waren, maar je zou je wel hebben vergist omdat je over te weinig kennis van de dierenwereld van het Onbekende Zuidland beschikte. Een ander voorbeeld: stel dat iemand aanbiedt je duizend euro te geven als je met een muntstuk kop gooit, terwijl je hem maar honderd euro hoeft te betalen als je kruis gooit. Het is rationeel om de weddenschap aan te nemen, ervan uitgaande dat je graag wat geld wilt verdienen en je het niet al te erg vindt een vriend te verliezen. Maar als je vervolgens kruis gooit, heb je weliswaar een rationele beslissing genomen maar is het resultaat ervan niet zo gunstig. In een van zijn korte verhalen geeft Saki een mooi voorbeeld van een rationele beslissing die verkeerd bleek. Tijdens het ontbijt vertelde een jongetje aan zijn ouders dat er een kikker in zijn pap zat. Hoewel hij een gedetailleerde beschrijving gaf van de huid van de kikker, beweerden zijn ouders dat het onmogelijk was. Gegeven hun kennis was hun conclusie volkomen rationeel, maar ze hadden het niettemin bij het verkeerde eind, tot groot plezier van het jongetje. Later vertelde hij dat hij de kikker zelf in de pap had gedaan. Zelfs de meest rationele beslissing leidt dus niet per se tot het beste resultaat omdat in menselijke aangelegenheden het toeval nu eenmaal altijd een rol kan spelen. Maar in de loop van een leven is het toeval doorgaans gelijkmatig verdeeld en als je je doelen zoveel mogelijk wilt bereiken, kun je het best zo vaak mogelijk een rationeel besluit nemen, ook al zal in sommige gevallen een andere beslissing een beter resultaat opleveren. Door te wijzen op de soorten fouten die mensen maken, zou dit boek je misschien kunnen helpen vaker betere beslissingen te nemen, maar zoals ik in het laatste hoofdstuk zal bespreken, is die verwachting wellicht te hoog gegrepen.

Ik heb benadrukt dat de rationaliteit van een beslissing afhankelijk is van iemands kennis. En dat heeft consequenties. Als je reden hebt om te denken dat jouw kennis onvoldoende is, is het rationeel om, vooral bij belangrijke beslissingen, meer informatie te vergaren. Maar we zullen nog zien dat mensen daarbij helaas vaak op een uiterst irrationele wijze te werk gaan, omdat ze alleen informatie zoeken die hun bestaande opvattingen ondersteunt.

Er bestaan rationele manieren om een doel te bereiken, maar je kunt je afvragen of er zoiets bestaat als een rationeel doel. Er bestaan in ieder geval wel enkele irrationele doelen. De meeste mensen vinden het bijvoorbeeld irrationeel een doel na te jagen dat onmogelijk te bereiken is (het klassieke voorbeeld – naar de maan vliegen – is overigens niet langer geldig). Bovendien is het irrationeel om conflicterende doelen te hebben. Je kunt er bijvoorbeeld niet enerzijds naar streven je partner gelukkig te maken en anderzijds zoveel mogelijk misbruik van hem of haar maken. Een andere vorm van irrationaliteit is dat er maar weinig mensen zijn die de moeite nemen de doelen in hun leven te bepalen en de prioriteit ervan vast te stellen. Ze handelen spontaan. En hoewel deze houding afhankelijk van je standpunt innemend of irritant kan zijn, kan ze uitmonden in irrationeel gedrag: als deze mensen eerst hadden nagedacht en daarna gehandeld, hadden ze misschien zo gehandeld dat ze met een grotere waarschijnlijkheid hun doelen hadden bereikt.

Filosofen hebben oeverloos gediscussieerd over, als dat al bestaat, het ultieme doel van de mens, maar ze zijn het niet met elkaar eens geworden – het is per slot van rekening filosofie. Wil een doel van de mens rationeel zijn, dan moet iedereen het zonder problemen kunnen onderschrijven. Drie plausibele kandidaten zijn het voortbestaan van de menselijke soort, het grootste geluk voor het grootste aantal mensen en het streven naar kennis. Maar bij een kritische beschouwing houdt geen daarvan stand. Stel dat buitenaardse wezens die zachtmoediger, intelligenter en in alle opzichten beter zijn dan wij, op aarde zouden landen en een virus meedroegen waarvan we wisten dat het ons allen zou doden en stel dat we geen enkel alternatief hadden dan hen te doden, dan zouden we dat ongetwijfeld doen, hoewel dat een bekrompen en zelfzuchtige daad zou zijn. Onder deze omstandigheden zouden sommige mensen misschien rekening willen houden met andere doelen dan het voortbestaan van de menselijke soort. En wat betreft geluk: hoe meet je dat? Hoe zet je iemands ellende af tegen de vreugde van iemand anders? Het streven naar kennis lijkt een eervol doel, maar waarom is dat beter dan wanneer alle mensen goede sporters of uitmuntende schaakspelers willen worden? Bovendien kan het zijn doel voorbijschieten, aangezien onverstandig gebruik van de technologische bijproducten van onze kennisdrang tot gevolg kan hebben dat er niemand op aarde over is om überhaupt kennis te bezitten. Nadenken over ultieme doelen brengt ons voorbij het domein van de rationaliteit. Een gegeven doel is alleen verdedigbaar in het kader van een bovenliggend doel. Om met Pascal te spreken: ‘Het hart heeft zijn redenen waar de rede niets van afweet.’ Ultieme doelen zijn dan ook niet verdedigbaar: door hun aard hebben ze geen bovenliggende doelen in het kader waarvan ze kunnen worden gerechtvaardigd. In de praktijk mag betwijfeld worden of iemand ooit systematisch een van dergelijke ultieme doelen heeft nagestreefd.

Wij worden geboren met een verzameling ‘biologische driften’, zoals honger, dorst, seks en het vermijden van pijn, plus nog enkele ongrijpbaardere, maar niettemin krachtige motieven, zoals nieuwsgierigheid of de drang om te domineren of tot een groep te behoren. Door dit soort driften hebben wij de neiging onszelf op de eerste plaats te stellen. Je zou kunnen betogen – en dat is ook gebeurd – dat dit irrationeel is. Mensen zijn niet fundamenteel verschillend van elkaar: mijn buurman is misschien meer of minder intelligent, grappig of knap dan ik, maar hij is biologisch gezien hetzelfde gebouwd als ik, voelt dezelfde pijn en kent dezelfde vreugden en zorgen. Rationeel gezien zou ik zijn geluk gelijk moeten stellen aan het mijne. Helaas gaat dit niet op. Iemand kan namelijk betogen dat zijn ervaring, zijn eigen pijnen en genoegens, uniek zijn: alleen hij kan ze ervaren. Hij kan zelfs, zonder inconsistent te zijn, een solipsist zijn, dat wil zeggen dat hij kan geloven dat alleen hijzelf bestaat en dat de buitenwereld een product van zijn verbeelding is; wat hem het recht geeft zichzelf op de eerste plaats te stellen.

We moeten onderscheid maken tussen rationaliteit en moraliteit. Pogingen om moraliteit te baseren op een rationele grondslag zijn altijd stukgelopen. De meeste mensen nemen een tussenpositie in: ze plaatsen hun eigen geluk op de eerste plaats, maar doen ook meer of minder energieke pogingen om rekening te houden met dat van anderen. We zullen de rationaliteit van doelen niet verder in overweging nemen; we zullen ons uitsluitend richten op de irrationaliteit van de middelen.

De kritische lezer zal misschien tegenwerpen dat bepaalde voorbeelden van irrationaliteit die hier volgen helemaal niet irrationeel zijn. Zonder meer zijn er grensgevallen.

Ten eerste ontstaat veel irrationaliteit doordat mensen onvoldoende tijd nemen om dingen te overdenken. Niettemin kan iemand zeer tevreden zijn over een besluit en vinden dat eventuele winst die te behalen was door langer na te denken niet opweegt tegen de extra tijd en moeite die dat zou vergen. Om een extreem voorbeeld te nemen: een manager die een ingewikkelde beslissing moet nemen kan zó lang over alle gevolgen ervan nadenken dat het bedrijf failliet gaat voordat hij de knoop heeft doorgehakt. De manager die een snel, maar niet optimaal besluit neemt, mag je niet van irrationaliteit beschuldigen als hij de beschikbare tijd zo goed mogelijk heeft benut. Anderzijds nemen veel mensen die niet onder tijdsdruk staan slechte beslissingen omdat ze niet alle relevante factoren in overweging nemen. Bij triviale beslissingen kan het logisch zijn dat je niet de moeite neemt om goed na te denken. Maar zoals we zullen zien, is zo’n houding altijd irrationeel en vaak rampzalig als het om ingewikkelde en belangrijke beslissingen gaat, bijvoorbeeld op het gebied van economie, geneeskunde of politiek.

Ten tweede: omdat we op welk moment dan ook slechts een beperkt aantal ideeën in ons hoofd kunnen bewaren, wegen we bij het nemen van complexe beslissingen niet alle relevante factoren mee. Je zou dit probleem kunnen ondervangen door de voor- en nadelen van verschillende handelingen op papier te zetten, en het is irrationeel dat niet te doen. In zijn autobiografie beweert Charles Darwin dat hij deze methode heeft gebruikt – met succes, naar is gebleken – om te besluiten of hij moest trouwen. Waarschijnlijk zullen niet veel mensen dit specifieke besluit op deze specifieke manier nemen; je zou kunnen betogen dat er te veel onbekende factoren zijn.

Ten derde: zoals ik tegen het einde van dit boek zal aantonen, moeten we ons voor het nemen van de beste beslissing in een rechtbank of in het dagelijks leven dikwijls bedienen van concepten die afkomstig zijn uit de elementaire statistiek. Slechts weinig mensen beschikken over deze instrumenten tot rationeel denken. Ik zal echter betogen dat veel fouten die mensen begaan door geen rekening te houden met elementaire wiskunde zo flagrant zijn dat we ze moeten aanmerken als irrationeel.

Ten vierde: veel organisaties kunnen hun doelstellingen niet realiseren omdat ze zodanig zijn gestructureerd dat ze zelfzuchtig gedrag van hun leden aanmoedigen. Deze zelfzuchtigheid, hoe immoreel dan ook, is op zichzelf niet irrationeel, maar de organisatie als geheel functioneert irrationeel omdat ze er niet in slaagt de beste middelen in te zetten om haar doelen te bereiken.

Ten vijfde: mensen vervormen vaak hun gedachten over de werkelijkheid om zichzelf prettiger of gelukkiger te voelen. Een voorbeeld daarvan is wishful thinking, wensdenken, waarbij iemand het irrationele geloof koestert dat iets wat hij wil ook zal gebeuren of dat hij in een bepaald opzicht beter is dan in werkelijkheid het geval is. Deze vorm van denken komt bij alle mensen voor. Ook zelfbedrog kan mensen helpen zich gelukkig te voelen. De sadistische schoolmeester die denkt dat hij kleine jongens slaat om hun eigen bestwil en niet om zijn erotische verlangens te bevredigen, houdt zichzelf voor de gek. Zowel wensdenken als zelfbedrog kan een bijdrage leveren aan iemands geluk en vormt in zoverre een rationeel middel tot een doel. Maar ik heb irrationaliteit gedefinieerd als het trekken van conclusies die op grond van iemands huidige kennis niet gerechtvaardigd zijn, en voor zover iemand een verwrongen kijk op de wereld of op zichzelf heeft, denkt hij irrationeel. Het zit in onze aard dat we soms irrationele opvattingen koesteren om onszelf te behagen; het feit dat ze ons behagen, maakt ze niet minder irrationeel.

Elk denkproces dat leidt tot een conclusie of beslissing die in het licht van de feiten en gegeven de hoeveelheid tijdsdruk niet optimaal is, zullen we kortom als irrationeel bestempelen. Ik geef toe dat we hiermee de lat voor rationaliteit zeer hoog leggen, maar ik zal me hoofdzakelijk bezighouden met besluiten en oordelen die onmiskenbaar irrationeel zijn omdat ze voortkomen uit een systematische en vermijdbare vooringenomenheid in het denken. Wij zullen ons voornamelijk richten op het aantonen en bespreken van zulke vooringenomenheid, die verrassend vaak voorkomt en zeer schadelijke gevolgen kan hebben. Een discussie over de vraag of volledig rationeel gedrag altijd wenselijk is, moet tot het laatste hoofdstuk wachten.

Niet alleen zijn wij het slachtoffer van onze instincten en egocentrische verlangens, maar we worden ook beheerst door de staat van ons lichaam, en met name van onze hersenen. Ik zal niet verder ingaan op de invloed van hersenbeschadigingen of ernstige psychische stoornissen op rationaliteit, maar het is misschien interessant om twee bizarre voorbeelden te bekijken. Er is een klein gebied in het midden van de rechterhersenhelft dat een merkwaardig effect oplevert als zich daar een epileptisch focus ontwikkelt.1 In zo’n focus vuren de zenuwcellen soms allemaal tegelijkertijd en veroorzaken dan een epileptische aanval. Een focus in dit specifieke gebied kan iemand zeer religieus maken, waardoor hij afziet van seks in welke vorm dan ook en alle verslavingen, zoals roken en drinken, afzweert. Het zou wel eens kunnen zijn dat het christendom zijn huidige vorm deels te danken heeft aan een epileptische aanval van Paulus op de weg naar Damascus.

Ook schizofrenie heeft een verwoestend effect op de rationaliteit. De patiënt kan geloven dat zijn gedachten worden gecontroleerd of in de gaten gehouden door een uitwendige instantie, of dat hij Napoleon of Jezus Christus is. Sommige schizofreniepatiënten nemen alles letterlijk; als ze door een gang lopen met een deur waarop een bordje hangt met ‘Kloppen s.v.p.’, zullen ze iedere keer op de deur kloppen als ze voorbij komen.

Psychologen weten in feite veel minder over irrationeel gedrag als gevolg van een geestesziekte of hersenbeschadiging dan over de huis-tuin-en-keukenirrationaliteit waartoe ieder van ons geneigd is en waarmee we ons hier bezighouden. De fouten die aan bod komen, worden door de meeste mensen gemaakt, maar niet per se door alle. Wie de verkeerde antwoorden geeft op sommige problemen die hier worden opgevoerd, mag zich troosten met de gedachte dat hij niet alleen staat. Bedenk dat dit boek over irrationaliteit handelt en dat jij daarom een gewaarschuwd mens bent: misschien trap je niet in mijn irrationele vallen. Maar in vrijwel alle gevallen trappen nietsvermoedende en niet gewaarschuwde mensen die deze vragen krijgen voorgelegd, er met beide voeten in.

Veel van de aangehaalde voorbeelden komen uit de medische wereld. Nu wil ik niet het idee wekken dat artsen irrationeler zijn dan andere mensen. Hun fouten zijn eenvoudigweg beter gedocumenteerd dan die van journalisten, ambtenaren, geschiedschrijvers, ingenieurs, generaals, rechters en – helaas – psychologen; de dwaasheden van al deze experts zullen in dit boek de revue passeren. Hoewel de medische cijfers met betrekking tot bijvoorbeeld mortaliteit of de diagnostische kracht van verschillende experimenten correct waren op het moment waarop de genoemde onderzoeken werden uitgevoerd, zijn ze niet per se ook nu nog correct, omdat medische technieken voortdurend verbeteren. Voor ons doel is de stand van de wetenschap op het moment dat een bepaald besluit werd genomen van belang, omdat het gedrag van een arts alleen als irrationeel kan gelden in het licht van zijn toenmalige kennis.

Bij de beschrijving van psychologische experimenten heb ik vrijwel geen technische termen gebruikt, maar er zijn drie termen die regelmatig terugkeren. Een proefpersoon is een persoon op wie een experiment wordt uitgevoerd. Meestal zijn proefpersonen vrijwilligers, maar soms zijn het universitaire studenten die door hun docenten als ‘vrijwilliger’ worden aangewezen of die te horen krijgen dat het optreden als proefpersoon een wezenlijk onderdeel van hun opleiding vormt. Bovendien zijn sommige mensen proefpersoon zonder het zelf te weten. Een onderzoeker kan bijvoorbeeld een overtuigend auto-ongeluk in scène zetten en van een afstandje observeren wie voorbij lopen en wie te hulp schieten; of mensen melden zich aan voor een groep die zogenaamd als doel heeft om af te vallen, maar in feite een kwaadaardiger opzet heeft. Tegenwoordig moet je behoorlijk opletten om niet aan de honger naar proefpersonen van sociaalpsychologen ten prooi te vallen.

De tweede term is de handlanger, oftewel de medeplichtige of acteur. De handlanger doet alsof hij zelf een proefpersoon is om zodoende de werkelijke proefpersonen te misleiden of hij speelt een andere vooraf bepaalde rol. De leider van het experiment instrueert de handlanger om op een specifieke manier te handelen en te spreken opdat hij de effecten op het gedrag van de echte proefpersoon kan vastleggen. Handlangers kun je altijd en overal tegenkomen. De ober die een kom soep over je schoot morst, de winkelbediende die je foutief wisselgeld teruggeeft of de jongeman naast je in het theater die ‘Brand!’ roept, kunnen allemaal handlangers zijn. Tegen handlangers is geen kruid gewassen, maar in al deze omstandigheden moet je goed om je heen kijken of je ergens op de achtergrond een intellectueel ogende figuur met een notitieblokje ontwaart.

Vrijwel alle psychologen hebben de gewoonte hun proefpersonen te debriefen. In de psychologie heeft dit woord een totaal andere betekenis dan in het leger: na afloop van een experiment krijgt de proefpersoon te horen waar het allemaal om te doen was, met name wanneer er misleiding in het spel was. Als, zoals vaak gebeurt, de proefpersoon is aangezet tot beschamend gedrag of bij een experiment slecht heeft gepresteerd, krijgt hij te horen dat hij het niet slechter heeft gedaan dan anderen en mag hij na een geruststellend schouderklopje inrukken. De debriefings waarmee wij ons zullen bezighouden, vinden meestal halverwege een experiment plaats en dienen om te ontdekken welke effecten zulke debriefings op het daaropvolgende gedrag van de proefpersonen hebben.

Misleiding speelt een rol in veel onderzoeken die in dit boek aan bod komen, want psychologen, met name sociaalpsychologen, deinzen niet terug voor list. Dit soort misleiding kan je misschien een ongemakkelijk gevoel geven. Ik heb er persoonlijk geen mening over. Het beste wat je erover kunt zeggen is dat als een proefpersoon in een experiment zich door middel van bedrog laat aanzetten tot beschamend gedrag, hij er misschien iets van kan leren. Veel onderzoekers melden dat hun proefpersonen hen na afloop van het experiment allemaal bedankten voor een interessante en heilzame ervaring; maar iets anders hadden we natuurlijk ook niet verwacht.

Het is gebruikelijk om aan het slot van een inleidend hoofdstuk puntsgewijs een samenvatting te geven van de rest van het boek. Aangezien ik niet de bedoeling heb het leven van mijn lezers te vergemakkelijken door verder lezen overbodig te maken, zie ik af van dit gebruik. Niettemin zal ik wel enkele richtlijnen geven met betrekking tot de ordening van het boek. In Hoofdstuk 2 behandel ik de meest gangbare reden voor denkfouten, die een rol speelt bij veel van de andere fouten die later in het boek gedetailleerder aan bod komen. In de daaropvolgende zeven hoofdstukken bespreek ik de sociale en emotionele oorzaken van irrationaliteit, waarna ik in de hoofdstukken 10 tot en met 19 inga op fouten die we maken doordat we eenvoudigweg niet goed kunnen nadenken. In de twee daaropvolgende hoofdstukken beschrijf ik enkele ideale methoden om gegevens zodanig te manipuleren dat ze in ieder geval in theorie zouden kunnen leiden tot conclusies die de best mogelijke zijn in het licht van de gegevens: de resultaten die door zulke methoden worden verkregen, vergelijk ik met conclusies op grond van intuïtie, die ernstig te kort blijkt te schieten. In Hoofdstuk 22 geef ik een samenvatting van enkele fouten die al besproken zijn om te laten zien hoe ze een verklaring geven voor het wijdverbreide maar irrationele geloof in het paranormale. In het laatste hoofdstuk onderzoek ik de diepere oorzaken van irrationaliteit in relatie tot onze evolutionaire geschiedenis en de aard van onze hersenen en ga ik nader in op de vraag wat we zouden kunnen doen om rationaliteit te bevorderen, als dat überhaupt mogelijk is; dat blijkt geen eenvoudige taak. Ten slotte buig ik me over de vraag of rationaliteit eigenlijk wel nodig, of zelfs maar wenselijk is.

NOOT

In dit boek zijn verwijzingen opgenomen naar de bronnen van vrijwel alle experimentele resultaten die in de tekst voorkomen. Enkele voorvallen en een of twee experimenten die hier vermeld worden, zijn afkomstig uit krantenberichten, en wanneer ik de oorspronkelijke bron niet kon controleren heb ik geen verwijzing opgenomen. De noten dienen niet alleen als een gids voor de lezer, maar ook als een erkenning van de talrijke psychologen die door hun elegante onderzoek en theorievorming een bijdrage aan onze kennis van irrationaliteit hebben geleverd.

1 Mandel, A.J., ‘The psychobiology of transcendence’, in Davidson, J.M., en Davidson, R.J., The Psychobiology of Consciousness (New York: Plenum, 1980).