Woord!

de taal van nederhop

Vivien Waszink

+++

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Verzorging e-book: CeevanWee, Amsterdam

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

+++

© 2013, Vivien Waszink

+++

ISBN 978 90 5712 403 7

NUR 660

+++

www.nieuwezijds.nl

+++

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2013.

+++

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Charlene Sancho

+

‘Zieke zinnen zullen zegevieren.’ – Winne

+++

‘You are now about to witness the strength of street knowledge.’ – N.W.A.

Voorwoord!

In 1989, op mijn twaalfde, hoor ik voor het eerst hiphop. Daarna begin ik al snel te grote broeken te dragen, kijk ik op foto’s altijd boos en naait mijn moeder een Public Enemy-embleem op mijn jas: een mannetje in het vizier van een geweer. De jas probeer ik in de klas zoveel mogelijk aan te houden.

In 1992 mag ik naar een middagconcert van Public Enemy. Om drie uur gaat het beginnen. Om half vier komt er een roadie in een mouwloos Iron Maidenshirt het podium op. ‘De jongens hebben het vliegtuig gemist’, kondigt hij met een grafstem aan. ‘Ze komen vanavond pas.’ Vanuit een Amsterdamse telefooncel maak ik ruzie met mijn moeder in Leiden. Na een minuut of tien zwicht ze en mag ik naar de avondshow. ‘Het gaat wel weer over, dat gerap’, hoor ik mijn vader op de achtergrond met kalme stem tegen mijn moeder zeggen.

Als ik ophang, zijn er heel wat kwartjes opgegaan. Nu kan ik niks meer te eten kopen. De rest van de dag wacht ik hongerig voor Paradiso. Dan zie ik ineens Chuck D, de opperrapper van Public Enemy, samen met DJ Terminator X, de man die achter de draaitafels staat. Niet met bodyguards, maar gewoon met zijn tweeën, op het zebrapad met zakjes friet. Chuck zet voor mij zijn handtekening op een oud bonnetje.

Inmiddels ben ik moeder en taalkundige. Ik draag jurken en werk van negen tot vijf achter een computer aan een woordenboek. Maar ik sta bij rapconcerten nog steeds juichend vooraan.

‘Vroeger had mama maar twee platen’, zeg ik als mijn dochter door haar duizenden mp3’tjes scrolt. ‘Eentje van Public Enemy en eentje van N.W.A.’ In 2012 geeft Public Enemy een concert voor hun 25-jarig jubileum. Ik rap alles mee. De lijfwachten in soldatenpakken die altijd meedansen, zijn zelfs even afgeleid en kijken me verbaasd aan. Ineens steekt Chuck D lachend zijn hand uit: of ik niet even mee wil doen op het podium? Maar ik durf niet – ik ben ook maar gewoon een moeder in een jurk, zonder straatgeloofwaardigheid. Mijn dochter van zeventien, die ook van hiphop houdt, reageert na afloop lauwtjes. ‘Best een aardig concert, maar wel oudemensenhiphop.’

Iedere doordeweekse dag begint voor mij hetzelfde: voor ik naar mijn werk ga, drink ik thuis een kopje koffie en luister ik een of twee hiphopliedjes. Niet alleen Amerikaanse en oude hiphop, maar ook heel veel Nederlandse en hedendaagse hiphop. Daarna maak ik de hele dag werk van woorden. Ik schreef dit boek omdat ik nederhop geweldig vind, maar vooral omdat nederhoptaal heel bijzondere taal is. Het beschrijven van die taal en het woordgebruik in nederhop deed mij als taalkundige groot plezier.

Mijn ouders, Cobi en Paul Waszink, wil ik bedanken voor hun liefde en steun, en voor hun geduld: ze hebben jarenlang ‘rotherrie’ doorstaan. Sorry – dat gerap is niet overgegaan. Mijn broer, Paul Waszink, bedank ik voor zijn humor en eerlijke kritiek, en voor zijn being down (and based) since day one. Mijn vrienden en collega’s ben ik dank verschuldigd, omdat ze altijd geïnteresseerd bleven, goede raad gaven en leuke stukjes over rappers voor me uit de krant knipten. Een paar verdienen een speciaal woord van dank, ehm, een special shout-out: Sanne Arens, Zeynep Dogan, Laura van Eerten, Dirk Geirnaert, Robertino Jones, Remko Koopman, Frank Landsbergen, Papa Tio, Ulmar ‘Kay LC’ Robert, Ionica Smeets, Rob van der Spruit, Boukje Verheij en Wouter van Wingerden. Als laatste wil ik mijn dochter Charlene Sancho bedanken: Charlene, dit boek is voor jou. ‘Ik hoef je niks te zeggen, dit gaat verder dan rappen’, zou Winne zeggen.

Rapper Winne komt nogal veel voor in dit boek. Dat is bewust. Ik hou van nederhop, maar Winne heeft mijn hiphophart. ‘Doe maar even zwaaien’, roept Winne in het nummer Doag. Dat kan koninklijker: ‘even wuiven’ misschien, koning Winne? Het waren vooral zijn teksten die me ertoe aanzetten dit boek te schrijven. Winne, ‘de Rotterdamse verlosser’, dropt toffer!

Inhoud

Inleiding

+++

DEEL I: De hiphopscene

1 These are the breaks – Amerikaanse hiphop

2 Je weet hoe laat het is – Nederlandstalige hiphop

+++

DEEL II: De taal van nederhop

3 Rijms spitten – lenen en vertalen

4 Fris als februari – stijlfiguren

5 Gangsterlijkheid – nieuwe woorden en betekenissen

+++

Nawoord!

Geraadpleegde bronnen

Inleiding

Hoewel ik als hiphopliefhebber nogal last heb van zendingsdrang, zou het me misschien nog eerder lukken om mensen een 28-delige encyclopedie of een religie aan te smeren dan hiphop. Hiphop is vrij uitgesproken muziek. Als je er niet van houdt, zul je er ook nooit van gaan houden. Vaak krijg ik dus te horen: ‘Ik heb niks met hiphop, maar die teksten zitten eigenlijk wel heel goed in elkaar!’ En dat klopt: hiphoptaal, en nederhoptaal bij uitstek, is bijzondere taal. Het is daarom niet alleen boeiend om naar nederhoptaal te luisteren, er valt ook veel over te vertellen. Dit boek is voor liefhebbers van taal en voor liefhebbers van hiphop – als lezer hoef je Binnenlandse Funk van Extince niet in je platenkast te hebben staan (maar het mag wel).

In deel I van dit boek lees je over de ontstaansgeschiedenis en achtergronden van de hiphop. Om de teksten goed te begrijpen, is enige kennis van hiphop als muziekstijl en als culturele stroming namelijk onmisbaar. In hoofdstuk 1 beschrijf ik hoe het in het New York van 1973 allemaal begon, wat hiphop inhoudt en hoe het genre zich ontwikkeld heeft. Zelf een beat maken met oude platen, lelijke praatjes over je rivalen ophangen en intussen jezelf op de borst kloppen, juichen voor je buurt, dikke gouden kettingen in de camera duwen en lekker vuilbekken: het is allemaal hiphop.

Ook in Nederland wordt al een hele tijd gerapt, oudemensennederhop bestaat dus ook. Zo rapt de Osdorp Posse sinds 1989 in het Nederlands, de nederhop is sindsdien enorm gegroeid. Een vogelvlucht door de geschiedenis van de nederhop van nul tot nu, van Def P tot Ali B: je leest het in hoofdstuk 2.

Toen rapper Ice-T in 2012 zijn documentaire Something from Nothing: The Art of Rap presenteerde, stelden journalisten hem veel kritische, humeurige vragen. ‘Waarom zit Jay Z er niet in?’ wilden ze weten. En zo misten er nog wel een paar rappers. Ice-T liet daarop zijn telefoon zien aan het publiek. ‘Dit is een zwarte telefoon’, zei hij, ‘geen rode telefoon, en ook geen blauwe. In plaats van te vragen wie er niet in zit, kunnen jullie beter vragen wie er wél in zit.’ Ik probeer in deel I ook geen volledig overzicht van veertig jaar hiphop te geven, maar vooral een smaakmakend beeld van hiphop te schetsen, waarbij duidelijk wordt hoe de muziek is ontstaan en waar ze uit bestaat. Veel belangrijke Amerikaanse en Nederlandse hiphoppers van toen en nu komen voorbij, maar lang niet alle.

Toen ik ooit bij de Rotary een lezing over taal gaf, vertelde ik dat ik veel van hiphop hield, en de taal erin zo speciaal vond. Een tandarts in een rode broek zei afkeurend: ‘O, hiphop. Over doekoe en patta’s enzo.’ Neen! Nederhop is veel meer dan over geld en gympies praten. Ook het wijdverbreide vooroordeel dat er in nederhop alleen maar straattaal of jongerentaal zou worden gebruikt, klopt niet. Ik begin deel II, over de taal van nederhop, daarom met een korte uitleg wat jongeren- en straattaal precies voor taaltjes zijn, en hoe ze (in beperkte mate) deel uitmaken van de nederhop. Andere talige bijzonderheden zijn veel specialer aan de nederhop: er wordt vooral heel veel grappig, mooi en creatief Nederlands gebruikt. Er worden woorden en betekenissen geleend uit het Engels, er wordt gegoocheld met stijlfiguren en er worden nieuwe woorden bedacht. Daarover gaat deel II.

De bekendste rappers uit de nederhop-oertijd, de Osdorp Posse en Extince, vertaalden veel Amerikaanse hiphopwoorden en zinnen letterlijk. Def P noemt zichzelf ‘de goeie in ’t vloeien’. Vloeien betekent rappen (van to flow, Amerikaans slang voor rappen). Het scheldwoord moederneuker is een vertaling van het Engelse motherfucker – een vondst van Def P die zelfs is opgenomen in Nederlandse woordenboeken. Nederlandse rappers vertalen niet alleen, maar lenen ook veel woorden, bijvoorbeeld het werkwoord dissen, van het Engelse to disrespect. Als je iemand dist, beledig je hem. Extince maakte in 1995 het liedje Spraakwater. Toen Def P ooit heel boos was op Extince – iets over geld – schreef hij speciaal voor hem de diss Braakwater. Want Extince maakt dan wel ‘kassa’, hij zegt wel ‘versjes voor de massa’, vindt Def P.

Soms worden Engels en Nederlands moeiteloos gecombineerd, bijvoorbeeld in money praten: het over goed geld hebben. En soms worden niet hele woorden, dus de woordvormen met de daarbij horende betekenissen, geleend, maar alleen de woordbetekenissen. In het Nederlands denk je bij hangen vooral aan hangplekken, waar groepjes jongeren joints roken, met dikke stiften Anouk is een hoer op een klimrek zetten en verder geen noemenswaardige activiteiten vertonen. In het Engels is hangin’ out wel wat leuker: dan ben je gewoon sociaal met je vrienden aan het verkeren, of ga je goed met iemand om. In de nederhop namen we die Engelse betekenis over. Toch is dat hangen soms ook lastig, want als je bekend bent, heb je ineens last van chicks die alleen maar willen ‘hangen voor de fame’. De Opposites klagen daar over in Sukkel voor de liefde (een variant op sucker for love). Hoofdstuk 3 behandelt dit soort nederhopleenwoorden en -leenvertalingen.

Extince is ‘hitgevoelig als Abba’, maar ook ‘flexibel als Barbapapa’. Winne heeft het druk met zijn ‘rapatletiek’, en daarin legt hij ‘de lat hoger’. Gelukkig geeft hij ook zijn kennis door ‘als de stok van een estafette’. En Jiggy Djé rapt niet alleen beter dan de wannabe’s, hij pakt als je even niet oplet ook hun meisjes af: ‘Als ik het ijs breek wanneer ik je chick in de sneeuw bal als André Rieu, als ik over je heen wals, goed gestemd, ik raak de juiste snaar, dus wie speelt vals.’ Jiggy Djé speelt hier een leuk spelletje met verschillende woorden: ballen betekent seks hebben, en dat doet hij in de sneeuw, maar we zien in ‘in de sneeuw bal’ ook het woord sneeuwbal. En hoe Jiggy over iemand heen walst, dat is andere koek dan de walsjes van vioolgod André. In nederhop worden veel metaforen, vergelijkingen en woordspelingen gebruikt, en vaak ook nog op een heel speciale manier. Daarover gaat hoofdstuk 4.

Hiphop leverde veel nieuwe woorden op: combinaties en samenstellingen van woorden die we al kennen, maar ook bestaande woorden die in een nieuwe betekenis worden gebruikt. Veel bijvoeglijke naamwoorden die helemaal niet zo’n positieve betekenis hebben, bijvoorbeeld gruwelijk, vet, wreed en ziek, betekenen in de hiphop juist ‘geweldig’.

De meeste hiphopneologismen worden alleen gebruikt door rappers zelf, maar sommige hiphopwoorden dringen de algemene woordenschat binnen. Blingbling en pimpen zijn woorden die bijna iedereen kent. Het woord blingbling is allang niet meer alleen van toepassing op de vuistdikke kettingen van Snoop Dogg nu het is doorgedrongen tot de Libelle Zomerweek. En als er iets gepimpt moet worden, hoeft Xzibit van Pimp my ride niet langs te komen om je auto met paars fluweel te bekleden. Hoofdstuk 5 gaat over deze en andere nederhopneologismen.

De heel enkele keer dat nederhoppers een archaïsche uitdrukking of cliché gebruiken, bijvoorbeeld als het om moeders gaat, of om meisjes waar ze écht verliefd op zijn, gaat het om de uitzondering die de regel bevestigt. Want op alle andere momenten spat de taalvernieuwing en de virtuositeit er vanaf. Wanneer de taal vernieuwd, gekneed en soms zelfs radicaal veranderd wordt, klinkt al snel het gemopper van conservatieven die vrezen voor taalverloedering. Mijn nawoord is een kort weerwoord op zulk gemopper.

Ten slotte: op www.nieuwezijds.nl/downloads staat een overzicht van de liedjes, albums en mixtapes die in dit boek besproken worden.