De eenzaamheid
van de waanzin

tweehonderd jaar psychiatrie
in romans en verhalen

Ranne Hovius

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Marjo Starink, Amsterdam

Afbeelding omslag: Amedeo Bocchi, Viaggio di un’anima (1927)

© 2013, Fondazione Monte Di Parma

© 2013, Ranne Hovius

ISBN 978 90 5712 409 9

NUR 770

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde oplage, 2013

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

voor Bart

Voorwoord

Het idee voor dit boek ontstond toen ik een roman van Jean Rhys las, Wide Sargasso Sea. Zij schreef dit boek in 1966 uit verontwaardiging over de wel heel simpele wijze waarop Charlotte Brontë in Jane Eyre de waanzinnige Bertha Mason afserveert. In Wide Sargasso Sea geeft zij Bertha een voorgeschiedenis die haar waanzin op een bevredigender manier verklaart. Toch viel Charlotte Brontë niet zo heel veel te verwijten. Zij schreef haar verhaal in 1847, en deed dat in overeenstemming met de opvattingen over waanzin die in haar tijd leefden. Jean Rhys deed ruim honderd jaar later in feite hetzelfde.

In hoeverre valt de geschiedenis van de psychiatrie in literaire werken te traceren? Waar wijken schrijvers af van de traditionele geschiedschrijving, wat voegen ze toe?

In dit boek volg ik deze geschiedenis aan de hand van literaire werken waarin krankzinnigen, neuroten, psychiaters, inrichtingen, therapeuten of therapieën op enigerlei wijze een rol spelen. Ik heb mij daarbij niet in eerste instantie op de Nederlandse literatuur gericht, maar op de romans en verhalen die geschreven zijn in de landen waar de psychiatrie zoals we die nu kennen tot ontwikkeling kwam, met name Engeland, Frankrijk, Duitsland en Amerika.

Ik meende bij aanvang van het project een aardig beeld te hebben van de literaire werken die in aanmerking kwamen. Dat bleek een naïeve veronderstelling. Wat begon met een overzichtelijk rijtje boeken, groeide al snel uit tot een oerwoud aan literatuur waarin gesnoeid en geselecteerd moest worden. Voor het wegwijs raken in dit woud en het ordenen van mijn tekst ben ik veel mensen dank verschuldigd.

Dick van Galen Last dank ik voor de vrijwel wekelijkse toezending van envelopjes met artikelen over boeken die voor mijn onderwerp van belang konden zijn. Hij ontvangt mijn dank helaas postuum.

Arnold Heumakers en Hans van der Ploeg dank ik voor het aandragen van relevante literatuur, die soms aanleiding gaf tot flinke koerswijzigingen.

Hans van der Ploeg las bovendien mijn tekst grondig door vanuit zijn vakkennis, zoals ook Joost Vijselaar, Antoine Verbij, Ed Brand en Ruud Abma dat deden. Zij hebben mij voor de nodige blunders behoed, waarvoor ik hen uiteraard zeer erkentelijk ben.

Voor de blik van de ‘geïnteresseerde leek’ ben ik dank verschuldigd aan Liesbeth Hovius, Emma Pauw en Tom Zeijlemaker. Zij hebben vanaf het eerste begin ieder hoofdstuk gelezen en van bemoedigend commentaar voorzien. Tom Zeijlemaker is daarnaast behulpzaam geweest bij het uitzoeken van de illustraties.

De meeste dank, ten slotte, ben ik verschuldigd aan mijn partner Bart Pauw, die me van het begin tot het einde gesteund heeft en welgemoed eindeloos veel versies van commentaar voorzag.

Inhoud

Inleiding

1 Van weerzin naar compassie

Zwaarmoedige mannen

Breekbare meisjes

Laat eerherstel

2 Van opsluiten naar opvoeden

De morele behandeling

Goethes harpspeler

Heilzame gebouwen

Gewogen en te licht bevonden

3 Onvermijdelijke teloorgang

De degeneratieleer

Het naturalisme van Zola

Invloed van het naturalisme

Het atavisme

De eugenetica

Pascals milde berusting

4 De wonderen van de hypnose

Het dierlijk magnetisme

Mesmer in de literatuur

Somnambulisme

Hoffmanns vertellingen

De hypnose

De twee levens van Trilby

Wetenschappelijke erkenning

5 Het verhaal van Freud

Fräulein Else

Freuds ontdekkingsreis

Het oedipuscomplex

De cruciale eerste levensjaren

Het Ik en het Es

Freud als schrijver

De scepsis van Jung Wien

Freuds wereldfaam

6 De creativiteit van de waanzin

Uitgeputte zenuwen

Hysterische soldaten

Surrealisme

Confessional poets

Een bijzondere geest

Gered door de pen

7 Waanzin en normaliteit

Het bedaren van de onrust

Gekte is geen ziekte

De zieke samenleving

Het zieke gezin

Schizofrenie als heilzame reis

De ontluistering

Wat bewaard bleef

8 Voor iedereen een diagnose

De grote ordening

Terug naar 1900

Schizofrenie in vertellingen

Romantische wetenschap

Het herschreven verhaal

Voors en tegens van de DSM

9 Het beeld van de psychiater

Psychiaters in de negentiende eeuw

Psychiaters in de twintigste eeuw

Psychiaters van nu

Lijst van illustraties

Inleiding

Wat betekent het om psychisch in de war te zijn? Om in peilloze somberheid weg te zinken zonder dat daar enige aanleiding voor lijkt te bestaan? Om in de greep te raken van irrationele angsten of van een psychose?

We kunnen het de mensen die het overkomt zelf vragen. Maar dan moeten we ze wel zo goed kennen dat ze dat willen vertellen – als ze dat al kunnen.

We kunnen het ook aan psychiaters vragen, voor wie psychische ontsporingen dagelijkse kost zijn en die ons een goed gedocumenteerd antwoord zullen kunnen geven, een antwoord dat ingaat op de symptomen, de vermoedelijke oorzaken, de mogelijke behandeling. Het zal een tamelijk abstract antwoord zijn, dat opgaat voor alle mensen met een bepaalde stoornis. En het zal ons weinig inzicht geven in hoe het voelt om elke dag opnieuw wakker te worden met een depressie, een psychose, een angst. Wat het betekent in het dagelijks leven, te midden van mensen die geen idee hebben hoeveel moeite het je kost om overeind te blijven, gesprekken te voeren en je niet te verstoppen.

Gelukkig is er nog een derde stem waar we naar kunnen luisteren: die van schrijvers. Schrijvers houden zich al sinds de oudheid bezig met de ontsporingen van de geest. In hun verhalen, toneelstukken en romans gaat het bij uitstek om die ene mens, dat ene leven.

Schrijvers en psychiaters stellen vaak dezelfde vragen over de menselijke geest, maar doen dat niet met dezelfde bedoelingen. De psychiater hoopt orde aan te brengen in oorzaak en gevolg en langs die weg een manier te vinden om de ontspoorde geest weer in het gareel te krijgen of op zijn minst minder te laten lijden. De schrijver hoeft niemand te genezen. Hij kan met zijn personage doen wat hij wil en is vooral gericht op het beschrijven van de wankelende geest van dat ene personage binnen de context van dat ene leven. Als hij dat leven met een dramatische zelfmoord laat eindigen, zoals Couperus doet met het leven van Eline Vere, wordt hij door niemand berispt. Integendeel, met een happy end zouden we het waarschijnlijk maar een slap verhaal vinden.

De schrijver heeft daarmee een vrijheid die de psychiater niet heeft. Van een psychiater hopen we dat hij de Eline Veres van zijn praktijk toch bij voorkeur van hun voorgenomen zelfmoord afhoudt. Niemand zal het hem aanrekenen als hem dat een keer niet lukt, maar als hem zoiets nooit lukt, heeft hij een probleem. Hij wordt geacht zijn redeneringen over de ontspoorde geest met bewijzen te staven. Als blijkt dat zijn ideeën op een praktijk stuiten waarin de waanzin ondanks zijn inspanningen ongehinderd voortwoekert, ziet hij zich vroeg of laat gedwongen die ideeën bij te stellen.

De psychiater is daarmee aan steviger banden gelegd dan de schrijver. Toch is ook de vrijheid van de schrijver niet onbeperkt. Als hij wil dat zijn verhaal over de ontsporingen van de geest geloofwaardig overkomt, is het zaak dat zijn personage zich gedraagt, of misdraagt, conform de opvattingen van zijn tijd.

Vanaf het moment dat de eerste dokters van de geest zo’n tweehonderd jaar geleden een eigen terrein zijn gaan afbakenen, hebben schrijvers dan ook belangstellend over de heg staan kijken: wat gebeurde daar? Groeiden er inzichten die zij, de schrijvers, konden gebruiken? Die inzichten waren er en sijpelden hun verhalen en romans binnen. Zo kwamen schrijvers in zekere zin tussen de psychiatrie en het grote publiek te staan. Schrijvers ‘vertaalden’ het werk van psychiaters in samenhangende verhalen en zorgden daarmee voor het vlees op de botten van de theorie. Zij brachten mensen tot leven die aan irrationele angsten, manieën of depressies leden, lieten hen stuiten op het onbegrip van de omgeving, beschreven hun gedachtes en gevoelens, lieten hen vastlopen in hun leven, genezen of zelfmoord plegen, lieten hen opnemen in inrichtingen en zich teweer stellen tegen de vaak brute behandelingen. Ze verwezen, kortom, impliciet en soms ook expliciet naar de wetenschappelijke ideeën die op dat moment in omloop waren over de oorzaken, diagnoses en behandeling van waanzin. En ze zijn dat blijven doen.

Wanneer we uitsluitend afgaan op de romans en verhalen van de afgelopen tweehonderd jaar, zouden we een rijkgeschakeerd beeld van de ontwikkelingen binnen de psychiatrie krijgen. Dit beeld zou niet compleet zijn: schrijvers hebben tenslotte geen taak als voorlichters. Het zou ook geen kritiekloos beeld zijn: schrijvers schuiven hun eigen opvattingen over wat er in mensen omgaat niet klakkeloos terzijde voor iedere passerende theorie. En het beeld zou flinke vertekeningen bevatten.

De belangrijkste vertekening zou het gevolg zijn van het feit dat schrijvers beter uit de voeten kunnen met psychologische dan met fysieke factoren die de geest ontregelen. Niemand wil over Shakespeares gek geworden Ophelia weten of haar zenuwstelsel hapert, of dat er iets mis is met het evenwicht tussen de hoeveelheid gal en bloed in haar lichaam. Het zal wel. Wat we willen weten is dat Hamlet haar van zich afstoot en haar vader vermoordt. Dát kunnen we begrijpen als een oorzaak van waanzin en roept onze compassie op.

De aantrekkingskracht van verhalen schuilt voor een groot deel in de mogelijkheid die ze bieden om andere levens dan het eigen van binnenuit te leren kennen. Mensen die psychisch lijden zijn zo veel meer dan hun symptomen. Hun pogingen met hun angsten, wanen, neerslachtigheid of eigenaardigheden in het reine te komen, bieden aanknopingspunten die voor iedereen herkenbaar en invoelbaar zijn, en banen het pad naar begrip en acceptatie. Je voelt je makkelijker thuis bij wat je herkent.

Voor de psychisch gestoorde mens zelf, zijn begrip en acceptatie onontbeerlijk om uit het isolement te raken waarin hij maar al te vaak terechtkomt. Niemand kiest vrijwillig voor dat isolement. In De eenzaamheid van de priemgetallen verwoordt de Italiaanse schrijver Giordano dat fraai aan de hand van de rust die de autistische Mattia aan priemgetallen ontleent: ‘Het zijn argwanende, eenzame getallen en daarom vond Mattia ze prachtig. Soms dacht hij dat ze per ongeluk in die rij terecht gekomen waren, dat ze erin vastzaten als pareltjes in een parelsnoer. Maar op andere momenten vermoedde hij dat ook zij misschien net zo hadden willen zijn als de andere, gewone getallen, maar dat ze daar om de een of andere reden niet toe in staat waren.’1

Eenzaamheid is een thema dat in vrijwel alle verhalen over waanzin terugkeert, de eenzaamheid van het niet begrepen of zelfs verstoten worden. Verhalen en romans die dat begrip helpen te vergroten, zijn mooi op zich, maar tegelijkertijd een onontbeerlijke aanvulling op de psychiatrie.

Aan deze geschiedenis van compassie en begrip voor de waanzin leveren talloze schrijvers een bijdrage, uiteenlopend van Goethe en Flaubert tot Nabokov en Patrick McGrath. Sommige schrijvers vertellen over de eigen ervaring met waanzin, zoals Gérard de Nerval, Sylvia Plath en David Sedaris. En soms zijn het psychiaters die voor een literaire vertelling kiezen, zoals Frederik van Eeden en Irvin Yalom. Vanaf het midden van de twintigste eeuw hebben bovendien verfilmingen van verhalen een extra impact aan de beeldvorming van de psychiatrie gegeven. Het publieke beeld van elektroshocks is voor een hele generatie hecht verbonden met Jack Nicholson in One Flew Over the Cuckoo’s Nest – zoals het beeld van autisme dat is met Dustin Hoffman in Rain Man.

In dit boek volgen we de verhalen en romans die in de afgelopen tweehonderd jaar dicht op de huid van de psychiatrie geschreven zijn: verhalen over mensen die gek worden, over psychiaters, over het enthousiasme waarmee nieuwe ontwikkelingen op gang komen en de ontgoocheling als die ontwikkelingen op niets uitlopen. De verhalen zijn geordend aan de hand van de grote koerswijzigingen in de psychiatrie. Ieder hoofdstuk opent met een verhaal dat kenmerkend is voor de betreffende periode en gaat vervolgens in op de ideeën die in die periode centraal stonden.

Natuurlijk bestonden er ook voordat de psychiatrie als zelfstandige wetenschap op gang kwam ideeën over waanzin – en schrijvers die tegen de achtergrond daarvan hun verhalen schreven. Deze ideeën en verhalen komen kort aan bod in het eerste hoofdstuk.

In het tweede hoofdstuk begint de psychiatrie dan echt, met als symbolisch startsein het verbreken van de ketenen van opgesloten krankzinnigen door de Franse arts Philippe Pinel in 1793. In de ziekenhuizen waarover hij de leiding had, introduceerde hij een behandeling die in Engeland tot voorzichtige successen had geleid: de moral treatment. Met een gunstige bejegening in een aangename omgeving zou de krankzinnige geest geleidelijk weer tot rust en rede kunnen komen. Het was een mooie gedachte, die leidde tot de bouw van fraaie inrichtingen, een verbetering van het lot van de opgesloten patiënten en een systematische bestudering van hun stoornissen, maar niet tot de genezing van krankzinnigheid.

De ontgoocheling daarover was de voedingsbodem voor de degeneratieleer die in de tweede helft van de negentiende eeuw opkwam. Dit is het onderwerp van het derde hoofdstuk. De degeneratieleer was doortrokken van noodlot en onvermijdelijkheid: was er eenmaal een ziekelijk element in een familie, dan was de kans groot dat zo’n element in volgende generaties in ernstiger vorm terugkwam – en zo door, tot aan het definitieve verval van die familie in de vorm van waanzin, idiotie en steriliteit. Te genezen viel daar niets aan, was de gedachte, te voorkomen wel: door ervoor te zorgen dat ziekelijke mensen zich niet voortplanten. Het was een theorie die niet alleen door een gebrek aan feitelijke ondersteuning schipbreuk liep, maar ook door de akelige wending die het idee van rassenverbetering in de Tweede Wereldoorlog kreeg.

In het vierde hoofdstuk keren we dan weer even terug naar 1800 omdat toen in de coulissen van de psychiatrie een ontwikkeling op gang kwam die pas honderd jaar later erkend zou worden als een serieuze speler in het vak: het dierlijk magnetisme, de voorloper van de hypnose. De Franse neuroloog Jean-Martin Charcot zorgde voor deze late erkenning en gebruikte hypnose onder meer om te demonstreren hoe bij hysterische patiënten het idee van een ongeluk tot een serieuze fysieke klacht kon leiden, zoals een verlamd been.

Sigmund Freud, die enkele demonstraties van Charcot bijwoonde, was diep onder de indruk. Zijn ervaringen bij Charcot leidden er mede toe dat hij van de neurologie naar de psychiatrie opschoof. In het vijfde hoofdstuk wordt het werk van Freud besproken. Het hoofdstuk wijkt af van de andere hoofdstukken in de zin dat het opent met een verhaal van Freud zelf en uitgebreid ruimte geeft aan zijn werk. Eén reden daarvoor is dat de kern van Freuds theorie, het oedipuscomplex, in feite een verhaal is. Door dit te presenteren als het eigenlijke verhaal van ieder mens, liep hij degenen die van oudsher de verhalen voor hun rekening namen voor de voeten. Schrijvers moesten zich op een of andere manier zien te verhouden tot het werk van Freud – en deden dat door het of te omarmen of eruit te pikken wat ze konden gebruiken of het te bespotten en verwerpen.

Een andere reden om Freud speciale ruimte te geven, is de enorme invloed die hij heeft gehad op de westerse cultuur. Ook nu de psychoanalyse geen rol van betekenis meer speelt in de psychiatrie en er nog maar weinig mensen te vinden zijn die het oedipuscomplex als een zinnige vondst beschouwen, is ons taalgebruik en denken nog steeds rijk aan invloeden van de psychoanalyse.

Het zesde hoofdstuk laat zien hoe de psychoanalyse in de eerste helft van de twintigste eeuw schrijvers beïnvloedde die zelf met de psychiatrie in aanraking kwamen. Het aloude idee van de verbinding van waanzin met creativiteit kwam in nieuwe gedaantes op.

In de tweede helft van de vorige eeuw breekt de storm los die we de ‘antipsychiatrie’ noemen, onderwerp van het zevende hoofdstuk. Waanzin, stelden de kritische psychiaters van die tijd, was in feite een begrijpelijke reactie op een ziek gezin en een zieke samenleving. Dat verhielp je niet door mensen op te sluiten en plat te spuiten. Wat je wel moest doen, kwam niet echt uit de verf en in de jaren tachtig daalden de stofwolken dan ook weer neer en begon de periode die tot nu doorloopt en die je de DSM-psychiatrie zou kunnen noemen.

Hoofdstuk acht laat zien hoe de psychiatrie steeds meer in het teken is komen te staan van het diagnostisch handboek waarvan net weer een nieuwe versie voltooid is, DSM-5. De onderliggende aanname van het handboek is dat het bij de talloze diagnoses die erin zijn opgenomen slechts een kwestie van tijd is voor de lichamelijke oorzaken ervan opgespoord zullen zijn. Maar gaat dat gebeuren? Het geloof daarin begint snel op te lossen. De DSM-psychiatrie begint mede door zijn eigen succes te wankelen: het aantal diagnoses en het aantal patiënten blijft maar toenemen en het moment komt nader dat iedereen in een diagnose te vangen is. Zijn we daarmee niet hard bezig om maatschappelijke en opvoedingsproblemen te medicaliseren? Is de psychiatrie wel op de goede weg? Of wordt het tijd dat het roer omgaat? Niemand kan daar met zekerheid iets over zeggen en dat maakt het werk van psychiaters er niet gemakkelijker op – temeer daar zij naast de onzekerheden van hun vak te maken hebben met een zorg die steeds verder uitgekleed en aan banden gelegd is. De psychiater wordt geacht mee te draaien in een efficiënte machine van diagnoses, medicijnen en kortdurende therapieën.

Hoe houdt de psychiater zich met alle koerswijzigingen van zijn vak in romans en verhalen staande? In hoofdstuk negen staan de veranderingen in het beeld van de psychiater gedurende de afgelopen tweehonderd jaar centraal. Het is het onderwerp waarbij de vertekening ten aanzien van de werkelijkheid het meest duidelijk is. Wie romans en verhalen van dit moment leest, ziet een voorkeur voor psychiaters die uitgebreid de tijd nemen om naar hun patiënten te luisteren. Deze luisterende psychiaters zijn al lang niet meer de concurrenten van de schrijvers die ze een groot deel van de vorige eeuw waren, toen ze met hun zelfverklaarde patent op het enige echte verhaal van de menselijke psyche heel wat schrijvers tegen zich in het harnas joegen. Ze zijn hun bondgenoten geworden in het verzet tegen de mainstream psychiatrie en de verschraling van de zorg. Door te hechten aan wat de patiënt te vertellen heeft, zijn ze net als schrijvers de beschermers van het individuele verhaal.

Noot

1 Paolo Giordano, De eenzaamheid van de priemgetallen, Amsterdam: De Bezige Bij, 2009, p. 137.