De geest uit de fles

De Verlichting en het verval van de confessionele samenleving

Rienk Vermij

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

© 2014, Rienk Vermij

Afbeelding omslag: Joseph Wright van Derby (1734-1797) zonder titel, bekend als ‘het planetarium’, lezing van een filosoof over het planetarium, waarin een lamp de zon vervangt.

ISBN 978 90 5712 416 7

NUR 680

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2014

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voorwoord

Heeft een boek over de Verlichting een rechtvaardiging nodig? Niet vanwege het onderwerp. Het belang van de Verlichting wordt algemeen erkend. De vraag is eerder waarom ik aan de grote stapel literatuur over het onderwerp zo nodig een nieuw boek wilde toevoegen. Laat ik vooropstellen dat ik aan die bestaande literatuur niets wil afdoen. De Verlichting is het onderwerp geweest van diepgravende studies door grote geleerden, wier eruditie en beheersing van de stof ik enkel benijden kan. Ik heb er veel van geleerd. Als ik er geen genoegen in had geschept om zulke werken te lezen, was ik uiteraard nooit aan dit onderwerp begonnen.

Dat neemt niet weg dat het beeld dat uiteindelijk oprijst uit al die literatuur enigszins eenzijdig is. De Verlichting geldt als een belangrijk tijdvak vanwege de ingrijpende maatschappelijke hervormingen die toen in gang zijn gezet. Die hervormingen waren al in de tijd zelf inzet van een fel debat. De Verlichting is daarbij niet zelden meer met dit debat geïdentificeerd dan met de feitelijke ontwikkelingen, meer met de propaganda voor de hervormingen dan met de hervormingen zelf. Stilzwijgend wordt dan vaak aangenomen dat de maatschappelijke strijd vooral een strijd van ideeën was en dat het al dan niet tot stand komen van hervormingen vooral afhing van wie de propagandaoorlog won. Nu staat het buiten kijf dat aan de discussies en de filosofische ideeën van de achttiende eeuw een grote historische betekenis toekomt, maar wat hun plaats in de geschiedenis van de achttiende eeuw precies is, is nog niet zo eenvoudig te zeggen en zou nader getoetst moeten worden.

Dit boek wil de ideeënrijkdom van de Verlichting niet onder het tapijt vegen, maar deze wel in de context plaatsen van de politieke en maatschappelijke werkelijkheid. Maatschappelijke hervormingen waren in de eerste plaats een reactie op concrete problemen, niet een toepassing van abstracte beginselen. Juist de maatschappelijke verschuivingen en daardoor ontstane wrijving noopten tot een kritisch onderzoek van geldende principes. Zoals bij propaganda vaker het geval is, moeten veel van de stellige uitspraken en geponeerde waarheden met een korreltje zout worden genomen. Zodra de gestelde doelen waren bereikt, golden opeens heel andere waarheden. Om te begrijpen wat er in de tijd van de Verlichting gaande was, kunnen we ons niet blindstaren op de ideeën uit die periode, maar zullen we ook aandacht moeten schenken aan de plaats en functie van deze ideeën in het maatschappelijke debat. Vandaar dat dit boek niet alleen over ideeën gaat, maar ook over allerlei meer politieke aspecten van de achttiende eeuw waar de meeste standaardoverzichten van de Verlichting slechts weinig woorden aan vuilmaken.

Een boek als dit wordt niet in een vloek en een zucht geschreven. Het is jaren geleden dat ik voor het eerst serieus over een dergelijk boek ging nadenken. Een HOVO-cursus over de Verlichting aan de Universiteit Utrecht gaf mij gelegenheid enkele ideeën uit te proberen, met dank aan de deelnemers die min of meer als proefkonijnen fungeerden. Mijn verhuizing naar de Verenigde Staten, nu bijna zeven jaar geleden, schoof het plan op de lange baan. Mijn plaats vinden in een nieuwe baan in een nieuw land kostte uiteraard veel tijd en energie. Toen ik na enkele jaren weer een dagelijkse routine had gevonden, heb ik het werk echter weer opgepakt, daartoe ook in staat gesteld door mijn werkgever, de universiteit van Oklahoma, die dit soort publicaties sterk aanmoedigt. Het schrijfwerk werd grotendeels verricht gedurende twee achtereenvolgende zomers aan de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel. Ik dank deze instelling voor de gastvrije ontvangst en de uitstekende faciliteiten die ze mij (en vele andere onderzoekers) heeft geboden.

In de afgelopen jaren heb ik natuurlijk met tal van collega’s uit binnen- en buitenland over dit boek gesproken. Velen hebben mij nuttige aanwijzingen en adviezen gegeven. Het onderwerp is echter dermate groot dat het onmogelijk in al zijn aspecten te behandelen valt. Dat betekent dat ik moest selecteren en weglaten. Veel van de goedbedoelde en ook goede adviezen die ik kreeg, heb ik daarom bewust in de wind geslagen. Ongetwijfeld zullen mijn keuzes niet ieder behagen, maar ik verontschuldig mij verder niet. Wie een onderwerp als de Verlichting in kaart wil brengen, moet af en toe op zijn eigen kompas durven vertrouwen. Dat neemt niet weg dat het boek zeer heeft geprofiteerd van de voortdurende gedachtewisseling. Enkele Nederlandse collega’s waren bovendien zo welwillend het hele manuscript door te lezen en van soms uitvoerig commentaar te voorzien: Hanco Jurgens, Wiep van Bunge en Dirk-Jan Snel. Ik dank hen hartelijk voor hun moeite.

Inhoud

1 Inleiding

Wat is Verlichting?

Verschillende benaderingen van de Verlichting

De Verlichting als historisch probleem

2 Wat voorafging: de confessionele samenleving van de zestiende en zeventiende eeuw

Confessionalisering

De absolutistische staat

Gewetensvrijheid versus controle

Begin van een scheiding van kerk en staat

Aanzetten tot het verwerpen van geestelijke autoriteiten

De groei van het natuurrecht

3 De crisis van het Europese bewustzijn, 1680-1715

Politieke ontwikkelingen: Frankrijk en Engeland

Schrijvers in het offensief

Duitsland en elders

4 Structurele veranderingen

Het algemene wereldbeeld

De republiek der letteren

Naar de eeuw van de filosofie

5 De republiek der letteren in de achttiende eeuw

Voltaire en de transformatie van de republiek der letteren

De Encyclopédie van Diderot

De veelzijdigheid van de republiek der letteren

De twee kanten van de Verlichting

Toon en inhoud

Een nieuwe culturele ruimte

6 Filosofie en wetenschap

Wijsbegeerte

Natuurwetenschap

Moraal en moraalfilosofie

Geschiedschrijving

Esthetica

7 De verlichte staat

Verlichte regeerders

Een nieuwe stijl van regeren

Nut en welvaart

Wetgeving en justitie

8 Problemen van kerk en staat

Kerk en staat in Engeland

De katholieke kerk in Frankrijk

De kerk in de verlichte monarchieën

Filosofen en de problemen van kerk en staat

Tolerantie van godsdienstige minderheden

Frankrijk en de hugenoten

Het protestantisme in de Donaumonarchie

De eeuw van de tolerantie?

9 Kerk en godsdienst tijdens de Verlichting

Aanvallen op kerk en christendom

Van uiterlijk naar innerlijk

Deugd en mensenliefde

Religie en het wetenschappelijke wereldbeeld

Esoterie en occultisme

10 De verlichte burger

Verbetering van de samenleving

Verbetering van de mens: opvoeding en onderwijs

Burgers in de verlichte monarchie

Constitutioneel denken

Radicale volkssoevereiniteit

Republicanisme en revolutie

11 Triomf en nederlaag van de Verlichting

Onvrede met de verlichte hervormingen

Van onvrede naar verzet

Conclusie

Literatuur

Illustratieverantwoording

1
Inleiding

WAT IS VERLICHTING?

De term ‘Verlichting’ in de huidige betekenis gaat terug tot het einde van de achttiende eeuw. Schrijvers in die periode benadrukten graag dat ze in een ‘verlichte eeuw’ leefden, die gunstig afstak tegen het duister van voorafgaande perioden. Wat er nu precies zo ‘verlicht’ was aan de eigen periode vonden veel mensen moeilijk aan te geven. Men had wel een algemeen idee. De zeden waren milder, het bijgeloof was teruggedrongen, de maatschappelijke verhoudingen rechtvaardiger. Maar waarom moest dat ‘verlicht’ heten?

De kwestie leidde zelfs tot discussie. In 1783 werd in Berlijn een ‘Gesellschaft der Freunde der Aufklärung’ (vereniging van vrienden van de Verlichting) opgericht, ook wel ‘Berliner Mitwochsgesellschaft’ (Berlijns woensdaggezelschap) genoemd, waarin allerlei actuele vragen werden besproken. Een van de leden stelde tijdens een voordracht voor om het kerkelijk huwelijk af te schaffen. Een ander lid, de predikant Zöllner, was het daar niet mee eens en verzuchtte in een reactie hoe schadelijk het was om ‘onder de naam van de Verlichting de hoofden en harten van de mensen in verwarring te brengen.’ En hij vervolgde: ‘Was ist Aufklärung? (Wat is Verlichting?) Die vraag, die bijna zo belangrijk is als Wat is waarheid, zou toch wel eens beantwoord moeten worden voordat men met “verlichten” begint.1 En toch heb ik haar nergens beantwoord gezien.’ Zijn oprisping leidde in de jaren die volgden binnen het gezelschap tot een uitvoerige discussie over de vraag wat Verlichting nu wel precies inhield. Veel bijdragen werden afgedrukt in het tijdschrift Berlinische Monatsschrift. Daaruit blijkt toch vooral dat de tijdgenoten heel verschillende ideeën hadden over wat ‘Verlichting’ inhield.

Waar iedereen wel van uitging was dat ‘Verlichting’ betekende dat vooral de mensen ‘verlicht’ waren. De tijden waren beter omdat de mensen niet meer vervuld waren van bijgeloof en vooroordeel, maar wetenschappelijke kennis bezaten en redelijke overwegingen lieten prevaleren. Als gevolg daarvan lieten ze zich niet meer voorschrijven hoe ze over allerlei dingen moesten denken. Autoriteiten werden niet meer blindelings geloofd en dogma’s werden gewantrouwd. De bekendste bijdrage aan de Berlijnse discussie was die van de filosoof Immanuel Kant, die Verlichting definieerde als ‘der Ausgang des Menschen aus seiner selbst verschuldeten Unmündigkeit’, wat je kunt vertalen met: het verlaten van de toestand van onmondigheid die de mens aan zichzelf te wijten heeft. Deze Verlichting duidde geen historische periode aan, maar een volwassen worden van individuele mensen.

Dat klinkt misschien onschuldig, maar toch was het begrip omstreden. Voor de romantici uit het begin van de negentiende eeuw belichaamde die ‘Verlichting’ waarop mensen als Kant zich beriepen alles wat er mis was met de cultuur. Conservatieven uit dezelfde periode wilden het gezag van troon en altaar dat door de politieke denkers van de Verlichting was ondermijnd juist beschermen en de volgens hen natuurlijke sociale verhoudingen herstellen. In Nederland werd dit geluid krachtig ten gehore gebracht door Groen van Prinsterer in zijn boek Ongeloof en revolutie (1847). Hij sprak overigens liever van ‘revolutiedenken’ dan van Verlichting: de ideeën van de achttiende eeuw hadden volgens hem noodzakelijk geleid naar de Franse Revolutie. Ook anderen legden dit verband, maar waardeerden dat niet noodzakelijk negatief. De negentiende-eeuwse liberalen verdedigden juist de verworvenheden van de Franse Revolutie en zagen zich als de erfgenamen van de achttiende-eeuwse denkers. De Verlichting werd zodoende een politiek strijdpunt. De vraag of iemand voor of tegen Voltaire was, was geen kwestie van literaire smaak of filosofische voorkeur, maar een politieke stellingname. Vooral vanwege deze politieke betekenis raakte de term ‘Verlichting’ algemeen ingeburgerd. In de praktijk werd het begrip ‘Verlichting’ niet zozeer vereenzelvigd met een vrij vage morele verbetering, maar vooral met een set specifieke ideeën, verbonden met de politieke ordening die de negentiende-eeuwse liberalen voorstonden. De ‘verlichte eeuw’ werd de eeuw van de Verlichting.

De term ‘Verlichting’ werd gebruikt om een groep achttiende-eeuwse denkers en hun ideeën te rubriceren en werd op die manier een categorie uit de filosofiegeschiedenis. Enigszins opmerkelijk, aangezien haast geen van de denkers van de Verlichting in strikte zin filosoof was. Het waren vooral mensen die in hun werken – niet alleen geleerde verhandelingen, maar ook toneelwerken, romans, satires en pamfletten – bepaalde maatschappelijke toestanden hekelden of verbeteringen bepleitten.

De belangrijkste auteur die de ‘Verlichting’ binnen de filosofiegeschiedenis definieerde, was de Duitse filosoof Ernst Cassirer met zijn boek Die Philosophie der Aufklärung (1932). De Engelse vertaling van dit boek uit 1951, The philosophy of the Enlightenment, zorgde er mede voor dat de term ‘Enlightenment’ (Verlichting) ook in het Engels burgerrecht kreeg. Daarvoor was deze nauwelijks gebruikt. Cassirer besprak de fundamentele ideeën over natuur, kennis, godsdienst, geschiedenis, recht en esthetica bij vooraanstaande denkers als Voltaire, Diderot, Leibniz, Shaftesbury en Hume. Hij zag de Verlichting echter niet zozeer als een set ideeën, maar vooral als een stijl van denken. Verlichting betekende voor hem dat allerlei tot dan toe vanzelfsprekende waarheden kritisch op hun merites werden getoetst. Geloof en autoriteit werden vervangen door rationeel onderzoek en filosofisch debat. In het Frans gebruikt men in plaats van de benaming ‘siècle des lumières’ (eeuw van de Verlichting) ook wel de term ‘siècle philosophique’ (filosofische eeuw), die dit karakter van debat met een open einde beter weergeeft.

Een volgende belangrijke auteur over de Verlichting, Peter Gay, zette een stap verder met zijn massieve tweedelige The Enlightenment: an interpretation (1967-1969). Ook hij gaat uit van de filosofie. Centraal bij hem staat ‘the little flock of philosophes’. Gay zag echter heel goed dat deze mensen eerder als maatschappijcritici optraden dan als filosofen. De Verlichting was niet een geschiedenis van ideeën en vrijblijvende intellectuele debatten, maar van een strijdbare maatschappelijke hervormingsbeweging. Hoewel die beweging voor Gay nog altijd werd gedefinieerd door de denkbeelden die zij verkondigde, werd de Verlichting meer een onderwerp van de cultuurgeschiedenis dan van de zuivere filosofiegeschiedenis.

Meer recent, vanaf 2001, heeft Jonathan Israel een al even massieve interpretatie van de Verlichting geleverd. Ook bij hem is het basisstramien dat van filosofische ideeën die de wereld veranderen. Maar waar Gay de meeste invloed toeschrijft aan de achttiende-eeuwse Franse philosophes, staat voor Israel de zeventiende-eeuwse denker Spinoza centraal. Een denker als Voltaire, die voor Gay tot de meest prominente vernieuwers behoort, is voor Israel toch vooral iemand die de radicale inzichten van Spinoza weer onder het tapijt wilde vegen. De ware hervormers zijn voor hem niet Voltaire en andere protagonisten van de zogenaamde Verlichting, maar de aanhangers van een ‘Radicale Verlichting’, gekenmerkt door Spinoza’s verwerping van elke vorm van bovennatuur. De ontwikkelingen in het denken in de achttiende eeuw ziet Israel vooral als een strijd om het gedachtegoed van Spinoza.

Wat bij deze auteurs opvalt, en hetzelfde is waar voor vele minder prominente schrijvers, is de sterke betrokkenheid bij hun onderwerp. De ideeën die de besproken denkers (Voltaire voor de een, Spinoza voor de ander) uitdroegen zijn voor hen nog altijd hoogst actueel. De Verlichting is voor hen niet de geschiedenis van ietwat stoffige ideeën van driehonderd jaar geleden, zij is een definitie van wat belangrijk is in onze eigen samenleving. Deze ideeën definiëren de ‘moderniteit’, zoals het letterlijk heet in de ondertitel van het boek van Israel (‘Philosophy and the making of modernity’). De Verlichting krijgt daarmee een sleutelpositie in de Europese geschiedenis. Zij wordt bijna een soort oorsprongsmythe.

De betekenis die de Verlichting voor deze auteurs had en heeft, hing dan ook samen met hun eigen kijk op de wereld. De opwaardering die het verlichtingsbegrip kreeg in de handen van Cassirer en Gay had alles te maken met hun afkeer van het nationaal-socialisme. Cassirer schreef zijn boek in Duitsland in de schaduw van het opkomende nazisme en Gay had als kind van Joodse ouders Duitsland moeten ontvluchten. Beiden zagen in de verlichtingsidealen een waarborg tegen de barbarij van de nazi’s. Deze idealen definiëren voor hen de centrale waarden van de Europese cultuur, die moeten worden verdedigd en versterkt. Overigens is niet iedereen het daarmee eens. Zo beschreven de Duitse filosofen Theodor Adorno en Max Horkheimer in hun Dialektik der Aufklärung (1947) de Verlichting juist als een van de wortels van het twintigste-eeuwse totalitarisme. Kritiek op de moderniteit kreeg daarmee, net als in de negentiende eeuw, de vorm van een aanval op de Verlichting. De laatste jaren wordt de Verlichting minder aangeroepen in de strijd tegen het nazisme, maar heeft zij vooral de betekenis gekregen van een stelsel van waarden waarmee de westerse wereld zich onderscheidt van andere culturen, met name van de islam.

VERSCHILLENDE BENADERINGEN VAN DE VERLICHTING

De betrokkenheid bij het onderwerp is min of meer inherent aan een filosofische invalshoek. Historici zijn daar zeker niet altijd vies van, zoals het voorbeeld van Gay of Israel laat zien, maar meestal prefereren historisch georiënteerde auteurs een wat afstandelijker benadering. De Amerikaanse historicus Carl Becker stelde in 1932 in een beroemde studie dat er tussen de achttiende-eeuwse filosofen en hun kerkelijke voorgangers welbeschouwd niet zoveel verschil was als op het eerste gezicht lijkt. De Nederlandse historicus Philip de Vries noemde zijn schets van de cultuurgeschiedenis van de achttiende eeuw Tussenspel der redelijkheid (1948). Het was volgens hem een eeuw waarin men tal van sympathieke figuren tegenkwam, met verder weinig zelfstandige betekenis. Het was vooral een overgangstijd tussen het ene duistere tijdvak en het andere.

Gezien hun relativerende houding ten aanzien van de betekenis van de achttiende-eeuwse ideeën, is het begrijpelijk dat noch Becker, noch De Vries de term ‘Verlichting’ (of een andere benaming) gebruikten. Het heeft al met al vrij lang geduurd voordat deze term algemeen ingeburgerd raakte onder historici om het hele tijdvak te karakteriseren. Veelal prefereerden zij etiketten ontleend aan de politieke geschiedenis. Zo spraken Duitse historici wel van ‘de eeuw van Frederik de Grote’. De reden dat het begrip ‘Verlichting’ in de laatste decennia ook onder historici populair is geworden, heeft uiteindelijk minder te maken met een filosofisch partijkiezen, en meer met de behoefte aan een breed kader waarin onderzoekers van verschillende nationaliteit en achtergrond zich kunnen vinden. Het centraal stellen van de ‘Verlichting’ in plaats van bijvoorbeeld politieke gebeurtenissen, biedt de mogelijkheid een groot aantal onderwerpen onder een gezamenlijke noemer te plaatsen. De studie van de achttiende eeuw krijgt daardoor meer eenheid, waaraan sterke behoefte is gezien de versnippering van het terrein onder historici, historisch letterkundigen en andere specialisten.

‘Verlichting’ is met dat alles vooral een periodebegrip geworden, een vrij vage aanduiding voor de cultuur van de achttiende eeuw. Daarbij worden als dat zo uitkomt ook delen van de zeventiende en negentiende eeuw betrokken, terwijl men zich op andere momenten beperkt tot de tweede helft van de achttiende eeuw. Kenmerkend voor de historische benadering is niet een strenge chronologische of conceptuele afbakening, maar vooral de manier waarop het materiaal tegemoet wordt getreden. De meeste schrijvers uit de laatste decennia beklemtonen de veelzijdigheid en variatie binnen de historische ontwikkeling. De Verlichting was geen uniform project, maar een mozaïek van heterogene ontwikkelingen. Er waren radicale en meer gematigde denkers. De Verlichting in Schotland was anders dan die in Frankrijk, en die in Zwitserland was weer anders. Er was een Verlichting binnen de rooms-katholieke kerk en een andere binnen het protestantisme. Met andere woorden, er was niet één Verlichting, er waren vele verlichtingen.

Het is niet zo dat Gay of Cassirer dat niet wisten, het is meer dat moderne historici andere keuzes maken. Bij wijze van analogie: talen kun je bestuderen vanuit het inzicht dat alle talen bestaan uit plaatselijke dialecten, maar je kunt ook van mening zijn dat juist de formulering van een standaardtaal van belang is. Cassirer was, mede vanwege zijn anti-nationalistische agenda, niet geïnteresseerd in lokale eigenaardigheden. Het ging hem om het algemene filosofische project zoals dat in een discussie over de grenzen heen tot stand kwam. Dat geen van de door hem behandelde schrijvers dat project in zijn totaliteit voor ogen stond, deed geen afbreuk aan het belang ervan. De meeste moderne historici willen juist de banale werkelijkheid in al zijn verscheidenheid beschrijven. Zij wantrouwen abstracte projecten, omdat daar meestal een politieke bedoeling achter zit.

Wanneer we de Verlichting als samenhangend project zien, ‘a single army with a single banner’ in de woorden van Gay, staan we voor de vraag volgens welke maatstaf we dat beoordelen.2 Zijn het de ideeën van Spinoza die de ‘Verlichting’ definiëren, die van Voltaire, of een conglomeraat van ideeën die we zelf belangrijk vinden? Onvermijdelijk treedt hierbij een zekere willekeur op. Tegenwoordig gaan historici ervan uit dat elke groep of denker in principe op zijn of haar eigen merites beoordeeld moet worden, en niet aan de hand van maatstaven die zijn ontleend aan het werk van iemand anders. Dat kan echter weer de vraag doen rijzen of al die mensen nog wel iets gemeenschappelijks hebben. Als de Verlichting zo’n heterogeen verschijnsel is, wat is dan nog de reden om überhaupt van ‘Verlichting’ te spreken? Nuancering is een noodzakelijk element van het historisch bedrijf, maar die moet natuurlijk niet zo ver gaan dat onduidelijk wordt wat er eigenlijk genuanceerd moet worden.

Moderne onderzoekers benadrukken niet alleen de verscheidenheid, ze hebben ook veel aandacht voor sociale processen. In de traditionele weergave van de Verlichting staan de ideeën centraal en wordt het min of meer vanzelfsprekend gevonden dat die weerklank vonden. Het licht breekt door zolang het niet verduisterd wordt. In moderne studies gaat het juist om de mechanismen van verbreiding: leesgedrag, voordrachten, drukkers en tijdschriften, en zijn de ideeën zelf op de achtergrond geraakt. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze richting is de Amerikaanse historicus Robert Darnton, die in 1979 een studie schreef over de beroemde Encyclopédie van Diderot en d’Alembert. In zijn boek gaat het niet meer over de inhoud van de Encyclopédie of over de auteurs, maar over de publicatiegeschiedenis: hoe werd een boek als de Encyclopédie gepubliceerd, wat was de oplage, hoe bereikte het zijn lezers? Dit is geen ideeëngeschiedenis meer, maar een geschiedenis van het publiceren en van leescultuur. Veel historici gaan er tegenwoordig vanuit dat de ‘Verlichting’ uiteindelijk evenzeer valt terug te voeren op het ontstaan van moderne publicistiek en een moderne leescultuur, als op wat er precies gepubliceerd en gelezen werd.

Ook wie de achttiende eeuw op een puur feitelijk niveau wil beschrijven, ontkomt echter niet aan waardeoordelen. Historici weten al heel lang dat een objectieve beschrijving van het verleden een hachelijke zaak is. Alleen al de termen waarmee we het verleden beschrijven, impliceren vaak al een zeker standpunt. Dat geldt zeker als we het over de geschiedenis van de achttiende eeuw hebben. De ‘eeuw van de Verlichting’ is wat anders dan de ‘eeuw van Frederik de Grote’. In Nederland werd de achttiende eeuw vroeger wel aangeduid met de term ‘pruikentijd’. Dat had weinig te maken met ideeën of politieke gebeurtenissen. De term roept vooral de associatie op met de aristocratische levensstijl van deze periode. Heren met bepoederde pruiken en dames met hoepelrokken, die zich in hun salons of buitenhuizen overgeven aan beschaafde conversatie en die liefhebberen in kunst, filosofie of wetenschap. De term ‘pruikentijd’ had daarbij sterk negatieve connotaties. Nederlandse historici zagen de achttiende eeuw als een tijd van verval na de bloeitijd van de Gouden zeventiende eeuw, en met de term ‘pruikentijd’ wilde men ook aangeven dat de Nederlandse elite was verslapt en verwekelijkt. Vooral vanwege die negatieve connotaties is de term ‘pruikentijd’ volledig uit de gratie geraakt. Moderne historici zijn huiverig om economische achteruitgang toe te schrijven aan morele verslapping.

Voor Engeland was de achttiende eeuw juist een bloeiperiode waarin de fundamenten werden gelegd voor een wereldrijk. Engelse historici hadden daarom geen reden om pruiken als een symbool van verslapping te beschouwen. De leefstijl was eerder een uiting van innerlijke kracht. In de Engelse literatuurgeschiedenis heeft men het wel over de ‘Augustan age’. Schrijvers imiteerden de klassieke Latijnse schrijvers uit de tijd van keizer Augustus en identificeerden zich met de klassieke waarden. Het begrip ‘Augustan age’ staat voor een cultuur die streeft naar evenwicht en harmonie op alle terreinen.

Net zoals ‘pruikentijd’ geen objectief-neutrale aanduiding is maar een partijdige blik impliceert, geldt dit ook voor het etiket ‘Verlichting’. Het begrip sleept een erfenis met zich mee van filosofische discussies. Voor historici als Gay en Israel die het centraal stelden in hun beschrijving van de achttiende eeuw, blijft de waarde voor de actualiteit onverminderd van kracht. Als periodebegrip is het daarmee allerminst neutraal. Vanwege alle discussies over de Verlichting is de filosofische waardering ervan (positief of negatief) in ons bewustzijn ingebakken, en deze kleurt daarmee (vaak onbewust) ook de definitie zelf. Wie de achttiende eeuw beschrijft als de eeuw van de Verlichting, bepaalt daarmee impliciet wat in die eeuw belangrijk is en wat niet. Sommige aspecten blijven buiten beeld. Zo is de muziek van Bach onmiskenbaar een van de hoogtepunten van de cultuur van de achttiende eeuw, terwijl die vrijwel nooit door historici van de Verlichting wordt besproken.

Het is natuurlijk volstrekt legitiem om bij ideeën uit het verleden uit te gaan van de vraag wat we er tegenwoordig nog aan hebben. En toch is de vraag of we de Verlichting positief dan wel negatief moeten waarderen uiteindelijk niet zo verhelderend. In dit boek neem ik een minder gepassioneerd standpunt in, waarbij het er niet in de eerste plaats om gaat hoe belangrijk deze ideeën zijn voor ons, maar wat hun betekenis was in hun eigen tijd. Hoe kwamen de achttiende-eeuwse denkers ertoe specifieke ideeën te formuleren en te verdedigen? Dat is een vraag die door oudere verlichtingshistorici nogal eens omzeild werd. Voor hen zijn deze ideeën inherent waardevol en is het niet meer dan vanzelfsprekend dat ieder redelijk denkend mens dat terstond inziet. Maar de maatschappelijke hervorming die de verlichters nastreefden, was wel een hervorming van hun eigen maatschappij, niet een strijd tegen twintigste-eeuwse uitwassen. En voor zover ze verwikkeld waren in discussies over hun samenleving is het niet meer dan logisch dat ze bepaalde belangen in het oog hielden en zich lieten leiden door persoonlijke voorkeuren.

Het gaat mij erom de Verlichting te begrijpen als historisch fenomeen. Dat betekent dat ik de verlichtingsideeën in principe afstandelijk wil behandelen, als ging het om de tafelmanieren op een andere planeet. De vraag die zich dan onmiddellijk voordoet, is of zo’n boek wel van belang is voor de gemiddelde lezer. Boeken over de Verlichting vinden aftrek, juist omdat men hoopt iets te leren over de manier waarop de eigen samenleving zich met behulp van waarden en ideeën definieert. Wat heeft de doorsnee lezer aan een antiquarisch onderzoek naar bizarre ideeën van vreemde achttiende-eeuwse denkers? De historische benadering lijkt er vooral op uit om de geschiedenis steriel en irrelevant te maken.

Historisch inzicht kan echter wel degelijk relevant zijn voor moderne discussies. Een van de prangende kwesties van nu is precies de universaliteit van moderne westerse waarden. Deze vraag doet zich vooral voor in de confrontatie met andere culturen en waardenpatronen. Westerse denkers zijn gevoelig geworden voor het verwijt van neokolonialisme en imperialisme, en zien andermans waarden en ideeën niet meer bij voorbaat als inferieur aan die van henzelf. Aan de andere kant is er nog altijd een sterke druk om praktijken die met onze waarden in strijd zijn wereldwijd uit te bannen, of het nu gaat om vrouwenbesnijdenis, onderdrukking van de pers, stierenvechten of het ritueel slachten van schapen.

Er zijn goede argumenten tegen zulke praktijken, maar wanneer men deze strijd voert onder de vlag van de Verlichting, duikt onvermijdelijk de vraag op in hoeverre die ‘Verlichting’ een algemeen-menselijk waardenpatroon vertegenwoordigt. Is het misschien eerder een typisch westers verschijnsel waar andere culturen geen boodschap aan hoeven te hebben? Wil men in deze discussie enigszins beslagen ten ijs komen, dan zal men toch op zijn minst enig idee moeten hebben van het historische karakter van wat we nu de Verlichting noemen.

Om op zinvolle wijze in discussie te gaan over de waarden van onze samenleving zullen we een taal moeten ontwikkelen die een zekere objectiviteit heeft, zodat de begrippen niet voor iedere deelnemer aan het debat wat anders betekenen. Het is verleidelijk de Verlichting te definiëren vanuit de ideeën die ons toevallig aanstaan (of die wij afwijzen) en daaruit dan een maatschappijvisie te ontwikkelen, maar dan lopen we wel in een kringetje rond. De geschiedschrijving streeft ernaar een wetenschap te zijn. Net zoals de uitspraken van de natuurkunde algemeen geldig zijn, ongeacht iemands politieke, religieuze of filosofische opvattingen, zo streeft ook de geschiedwetenschap naar een weergave van de historische ontwikkeling waarin iedereen die de spelregels van het vak volgt zich in principe kan vinden. Dat betekent inderdaad dat het zo kan zijn dat juist elementen die dat verhaal in de ogen van veel mensen zijn zin geven, niet aan de orde komen. Het betekent echter ook dat ons idee van de werkelijkheid een steviger fundament krijgt.

Objectiviteit en wetenschappelijkheid staan vaak haaks op het zoeken naar zin en betekenis, maar wie werkelijk in betekenis is geïnteresseerd kan het zich niet veroorloven alleen maar te dagdromen en zal toch de confrontatie met de harde werkelijkheid moeten aangaan. Veel moderne schrijvers die de Verlichting als een universeel verschijnsel definiëren, worden daarbij geleid door een eigentijdse politieke agenda. Denkers worden dan als meer of minder ‘verlicht’ beschouwd naarmate hun ideeën meer overeenkomen met onze persoonlijke voorkeur. Op die manier wordt de geschiedenis naar het eigen standpunt toegeschreven, met alle gevaren van dien. Natuurlijk zegt het feit dat een filosofie of waardenpatroon ontstaan is als reactie op bepaalde maatschappelijke verhoudingen niet onmiddellijk iets over de waarheid of onwaarheid, of waarde of onwaarde, ervan. Maar in discussies over algemene geldigheid kan men de historische aspecten niet eenvoudig negeren.

DE VERLICHTING ALS HISTORISCH PROBLEEM

Dit boek is een geschiedenis van de Verlichting. Dat wil zeggen dat het niet zomaar een reeks feiten over de achttiende eeuw verhaalt. Tegelijkertijd is dit een historische studie. Het buigt zich wel degelijk over de discussies en ontwikkelingen die van oudsher met de term ‘verlicht’ zijn geassocieerd: het terugdringen van de maatschappelijke invloed van de kerken, de omgang met andersdenkenden. Ik wil geen partij zijn in die discussies en dus ook geen voor- of afkeur uitspreken. Ik wil proberen te begrijpen waarom deze discussies toentertijd actueel waren – waarom deze vragen voor die speciale schrijvers op dat speciale moment zo belangrijk waren. Dat betekent dat ik mij niet blind wil staren op de problemen die de schrijvers en denkers uit die periode zelf aan de orde stelden (en die ook voor veel moderne schrijvers nog altijd centraal staan), maar wil zoeken naar de diepere oorzaken die verklaren waarom dergelijke problemen op dat moment op de voorgrond traden.

Of wij bepaalde opvattingen en gebruiken als zinvol of juist als dom beschouwen, valt niet los te zien van de functie die deze opvattingen in de samenleving hebben. Wanneer in veel samenlevingen religieuze, morele en andere waarheden niet ter discussie staan maar kritiekloos aanvaard worden, heeft dat een belangrijke functie. Omdat deze waarheden als gegeven gelden, worden ze door iedereen gedeeld. Deze gedeelde waarheden maken het functioneren van de samenleving mogelijk. Geen samenleving kan bestaan zonder overeenstemming over basale principes als wat hoort en wat niet, wie in welke situatie de leiding heeft, wat de tijden zijn van rouwen en feestvieren, en wie vijanden zijn en wie vrienden. Mensen die dit geheel van overgeleverde waarheden en stilzwijgende afspraken niet erkennen, plaatsen zich buiten de gemeenschap.

In kleine geïsoleerde gemeenschappen waar iedereen voortdurend op elkaars lip zit, komt consensus over die principes vrijwel vanzelf tot stand. Maar in grotere en meer complexe gemeenschappen, of kleine gemeenschappen die in contact staan met de buitenwereld, wordt men geconfronteerd met alternatieve opvattingen. Wil een dergelijke gemeenschap de consensus handhaven, dan zal ze zich tegen afwijkende visies moeten verzetten. Kritiek wordt dan een uiting van een gebrek aan loyaliteit. En degenen die zich verantwoordelijk voelen voor het voortbestaan van de gemeenschap zullen proberen de consensus in stand te houden en eventueel af te dwingen door afwijkende visies tegen te gaan.

Een dergelijke op consensus gebaseerde samenleving zouden we een ‘morele gemeenschap’ kunnen noemen. Die organisatievorm is min of meer onvermijdelijk wanneer wetgeving, politiemacht, goede informatievoorziening en dergelijke zwak of afwezig zijn. In de moderne maatschappij echter is overeenstemming tussen de leden veel minder relevant. Onze samenleving is vooral een politiek samenwerkingsverband, niet gebaseerd op stilzwijgende overeenstemming, maar op expliciete regels. Deze regels moeten het samenleven mogelijk maken van mensen met verschillende overtuigingen en achtergronden. Zij hebben niet het karakter van onwrikbare waarheden, maar van spelregels. De waarheid wordt iets voor het privédomein, of iets waarover je openlijk van mening kunt verschillen en kunt discussiëren volgens de regels.

Deze schets is noodzakelijk zeer schematisch en ongenuanceerd, maar ze kan ons helpen de betekenis van de Verlichting in wijder verband te bezien. De kritische houding en de verwerping van traditionele waarheden die tijdens de Verlichting voet aan de grond kregen, is in dit perspectief een uiting van een ingrijpende transformatie van de samenleving: de overgang van de morele gemeenschap naar een politiek samenwerkingsverband.

Die overgang is uiteraard een lange en geleidelijke ontwikkeling geweest. Niettemin zijn er periodes die een cruciale rol vervullen. In Europa was vooral de Reformatie een bepalende gebeurtenis. Toen immers viel het middeleeuwse christendom uiteen in elkaar bestrijdende kampen, elk met hun eigen ‘waarheid’. Dit was een zeer traumatische gebeurtenis, die landen, dorpen en families verscheurde. Een groot deel van de geschiedenis van de laatste vijf eeuwen wordt bepaald door pogingen om deze breuk het hoofd te bieden.

Een tweede kritiek moment is de achttiende-eeuwse Verlichting. De verlichte denkers uit deze periode accepteerden de teloorgang van de oude, op kerk en confessie gebaseerde eenheid en namen de taak op zich van het formuleren van nieuwe beginselen volgens welke de samenleving kon functioneren. Deels was hun werk negatief, in het aanvallen van de krachten die nog aan de oude eenheid vasthielden, deels positief. Daarbij zochten ze minder naar een nieuwe algemene ideologie, maar bepleitten ze juist het toelaten van individuele verscheidenheid. Dat wil zeggen, in plaats van het ideaal van een morele gemeenschap hoog te houden, definieerden zij de samenleving als een rechtssysteem. De maatschappij was voor hen niet langer een homogeen en uniform geheel, maar een verzameling individuele burgers. Een stelsel van afspraken en wetgeving moest het voortbestaan en behoorlijk functioneren van de samenleving garanderen, maar verder was iedereen tot op zekere hoogte vrij om zijn eigen weg te gaan. Gedeelde waarden waren niet meer van belang, het ging er om dat iedereen zich aan de wet hield. Godsdienst was voortaan een privézaak. De morele sfeer was dus tot op zekere hoogte geïndividualiseerd.

In grote lijnen werkt de huidige staat nog altijd volgens het ideaal van de samenleving als rechtssysteem. Veel van de principes van dat rechtssysteem zijn in de achttiende eeuw geformuleerd. In hoeverre dat ook betekent dat de achttiende-eeuwse ideeën de grondslag voor de moderne westerse beschaving vormden, is een vraag die beter kan wachten tot de conclusie. Laat ik hier alvast zeggen dat de denkers uit deze periode niet onfeilbaar waren. Ook was hun visie niet de enige. Er zijn verschillende pogingen ondernomen om de morele eenheid op nieuwe gronden te herstellen. Ik noem hier slechts het nationalisme van de negentiende eeuw en de totalitaire systemen van de twintigste. De overgang naar een meer rationeel-juridische ordening was in de negentiende en twintigste eeuw wellicht nog ingrijpender dan in de periode van de Verlichting. Het feit dat deze achterliggende problematiek zo’n lang tijdvak domineerde, kan helpen verklaren waarom de vragen uit de tijd van de Verlichting zo lang actueel bleven.

Kortom, wanneer ik het over de Verlichting heb, bedoel ik niet de strijd tegen bijgeloof en kerkelijkheid zoals die door tijdgenoten beleefd werd, maar dit achterliggende proces waardoor zekerheden steeds meer aan belang inboetten. Voor de tijdgenoten gingen deze langetermijnontwikkelingen grotendeels schuil achter de vele actuele vragen waarin zij zich voordeden. De denkers van de Verlichting waren geen sociologen die de ontwikkelingen in de samenleving op objectieve en afstandelijke wijze probeerden te analyseren. Zij waren hartstochtelijk betrokken bij hun samenleving en stelden nadrukkelijk de vraag naar wat goed en fout was. De vraag naar de beste inrichting van de samenleving was op allerlei manieren verknoopt met de politieke en godsdienstige vraagstukken van die tijd. De verlichtingsfilosofen hielden zich vooral bezig met concrete problemen, met instituties, heersers, maatregelen, enzovoort.

Een tweede langetermijnontwikkeling die van belang is om het optreden van de verlichte denkers te begrijpen, is de groei van de staatsmacht. Naarmate de staat, in de persoon van de vorst, meer militaire, technische en andere middelen ter beschikking kreeg om gehoorzaamheid af te dwingen, was zijn gezag minder afhankelijk van consensus op religieus gebied. Aanvankelijk traden de vorsten vooral op als hoeder van de morele gemeenschap, waarbij kerk en staat wezenlijk een waren. Naarmate echter duidelijker werd dat voor de vorstelijke macht ook voordeel viel te behalen bij een meer seculiere regeringsvorm, werd de staat een van de belangrijkste instellingen die ideeën en praktijken omarmden die we modern of verlicht kunnen noemen. Voor de kerken was het in veel gevallen veel moeilijker om het ideaal van een morele gemeenschap op te geven, vooral ook omdat ze daarbij veel meer te verliezen hadden. Vorsten vonden de nieuwe verlichtingsideeën niet in de laatste plaats aantrekkelijk, omdat deze hun een rechtvaardiging boden om hun macht uit te breiden ten koste van de kerk. De grote debatten van de Verlichting waren in de praktijk vaak niet zozeer belangeloze discussies tussen filosofen, als wel botweg een strijd om de macht tussen kerkelijke en seculiere instellingen.

Dat brengt mij op een methodologisch punt. Veel auteurs zien de Verlichting, in de vorm van een set ideeën, als de oorzaak van maatschappelijke veranderingen. Dat lijkt echter meer het gevolg van een a priori aanname dan van zorgvuldige analyse. De vraag in hoeverre ideeën ten grondslag liggen aan maatschappelijke veranderingen is niet eenvoudig te beantwoorden. Niemand zal beweren dat ideeën onbelangrijk zijn, of dat het er niet toe doet wat voor beginselen we aanhangen. Maar in veel gevallen zijn het niet zozeer de ideeën die veranderingen initiëren, maar dienen ideeën om bepaalde ontwikkelingen die toch al in gang gezet zijn te legitimeren of te verdedigen. Ook in dat laatste geval is de rol van de betrokken denkers belangrijk. Bij ingrijpende veranderingen is het van belang dat er mensen opstaan die uitleggen hoe we een en ander moeten duiden en wat voor houding we ertegenover moeten aannemen. Hun rol is echter wel minder heroïsch.

Ook voor de filosofen van de achttiende eeuw is het de vraag of zij met hun geschriften de weg baanden voor maatschappelijke vernieuwingen, of reageerden op veranderingen. Duidelijk is dat zij inspeelden op de onmiddellijke concrete situatie. Want ook al was wantrouwen jegens dogma’s en autoriteiten algemeen gangbaar, in de praktijk werd het meestal ingezet tegen autoriteiten met wie men om andere redenen al een appeltje te schillen had. In deze geschiedenis van de Verlichting zal daarom niet enkel aandacht worden besteed aan de ideeën van belangrijke of minder belangrijke denkers en hun invloed, maar ook aan de vraag welke concrete belangen gediend werden en hoe de verhouding tussen kerk en staat zich ontwikkelde.

Dit boek, kortom, gaat over het verband tussen de verlichte ideeën en de toenmalige maatschappij. Nu zijn verbanden tussen ideeën en praktijken en tussen individu en samenleving meestal erg ingewikkeld. Daarom moest ik bij de behandeling van bovengestelde vragen soms vrij diep ingaan op onderwerpen die sommigen misschien eerder in een politieke geschiedenis dan in een geschiedenis van de Verlichting zouden verwachten. Op dit punt verschilt mijn boek van de meeste eerdere boeken over de Verlichting.

Deze invalshoek betekent ook dat veel van wat je in een boek over de Verlichting zou verwachten moest worden weggelaten. De belangrijkste slachtoffers zijn de grote denkers: Rousseau, Montesquieu, Hume en Adam Smith, bijvoorbeeld. Natuurlijk komen ze in het verhaal voor, maar een serieuze uiteenzetting van hun werk en betekenis zou voor ieder een boek op zich vergen, waarmee weinig ruimte zou overblijven voor andere thema’s. Dergelijke boeken zijn bovendien al geschreven.

Aangezien ik de betekenis van de Verlichting wil beschrijven tegen de achtergrond van de ontwikkelingen op langere termijn, gaat hoofdstuk twee niet over de Verlichting zelf, maar over de periode die daaraan voorafging. De grote breuk in de Europese cultuur trad op in de zestiende eeuw. Als gezegd, de kerksplitsing van de Reformatie was een traumatische gebeurtenis. Kerk en politiek kwamen met maatregelen die de morele gemeenschap moesten herstellen, in de vorm van een sterke controle op het geloofsleven en een nauwe band tussen kerk en staat. Er was wel verzet tegen die maatregelen, maar tot het einde van de zeventiende eeuw domineerden ze de Europese politieke en kerkelijke orde, en ook het Europese geestesleven. Dit is de situatie die de denkers van de Verlichting aantroffen en waartegen zij ageerden.

De maatschappelijke ontwikkelingen maakten de genoemde maatregelen op de lange termijn onhoudbaar. Er ontstonden steeds meer problemen en tegen het einde van de zeventiende eeuw leidde de groeiende onvrede tot een omslag. In Engeland kwam een nieuwe, stabiele politieke en kerkelijke orde tot stand, waarbij afwijkende geloofsopvattingen tot op zekere hoogte werden getolereerd. En tegelijkertijd werden ook de ideeën over de inrichting van de samenleving opnieuw bekeken. Sommige oude ideeën bleken weer actueel, andere werden nieuw geformuleerd. Dit zijn de ideeën die wij nu met de Verlichting associëren. De geschiedenis van die omslag is het onderwerp van hoofdstuk drie.

‘Omslag’ is een pretentieuze term. Ik bedoel zeker niet dat met één klap iedereen een andere mening kreeg, of dat alle landen van Europa nu opeens anders werden ingericht, want dat was zeker niet zo. Het is wel zo dat er vanaf deze periode een duidelijk alternatief was voor de confessionele staatsstructuur van daarvoor. Wat ook bijdroeg aan de kracht en groeiende populariteit van de nieuwe ideeën was dat zij werden gedragen door een nieuw soort intellectuelen en inspiratie kregen uit nieuwe bronnen. Cruciaal daarbij was het steeds efficiëntere gebruik van de drukpers, waardoor steeds meer mensen bij de discussie over maatschappelijke vraagstukken betrokken raakten. Een andere factor was de opkomst van het natuuronderzoek en de nieuwe wetenschappelijke stijl van denken. Daardoor werd vanaf het einde van de zeventiende eeuw op een andere manier over de maatschappelijke problemen nagedacht dan daarvoor. Het belang van deze factoren wordt uiteengezet in hoofdstuk vier.

Hoofdstuk vijf behandelt de cultuur van kritiek en discussie die in de achttiende eeuw ontstond. Hierin wordt nader uit de doeken gedaan wat we ons moeten voorstellen bij het nieuwe soort intellectuelen dat voor het voetlicht trad, en op welke wijze zij hun ideeën presenteerden. Omdat de boodschap niet los te zien is van de verpakking, is een wat uitvoeriger behandeling gerechtvaardigd. Hoofdstuk zes laat zien hoe de verlichtingsdenkers zich de nieuwe manier van denken eigen maakten en toepasten op gebieden als filosofie, geschiedschrijving en wetenschap. Een volledige geschiedenis van de wetenschap of het wetenschappelijke denken valt uiteraard buiten het bestek van dit boek. Hier gaat het vooral om de vraag hoe het werk van deze auteurs samenhing met hun algemene programma. Ik heb hun werk niet kritiekloos samengevat, maar geprobeerd hun prestaties te vergelijken met die van hun voorgangers en tijdgenoten die over soortgelijke thema’s schreven.

De volgende drie hoofdstukken behandelen thema’s die zo centraal staan in de Verlichting dat zij een apart hoofdstuk verdienen. Dat zijn in de eerste plaats de secularisering en versterking van het staatsgezag; in de tweede plaats, nauw met het vorige verbonden, de ontwikkelingen in de verhouding tussen kerk en staat; en in de derde plaats de hiermee samenhangende ontwikkelingen binnen de kerken en het godsdienstige denken zelf. De ontwikkelingen op deze terreinen deden zich overigens niet onmiddellijk na de omslag rond het einde van de zeventiende eeuw voor, maar kregen voor een groot deel pas in de tweede helft van de achttiende eeuw hun beslag. In mijn beschrijving gaat het niet alleen om de ideeën van vooraanstaande en ook minder vooraanstaande denkers, maar ook om de feitelijke ontwikkelingen. Meer filosofisch georiënteerde boeken over de Verlichting hebben nog wel eens de neiging om zich uitsluitend bezig te houden met dingen die aantoonbaar uit de nieuwe filosofische ideeën voortvloeien en zaken die ‘enkel politiek’ zijn als onbelangrijk terzijde te schuiven. Ik ben echter van mening dat deze dingen niet los van elkaar kunnen worden gezien.

Eind achttiende eeuw wordt ook de verhouding van de staat tot zijn onderdanen een belangrijk thema. Een kleine elite gaat actief deelnemen aan de hervormingsprogramma’s van de staat. Nieuwe ideeën over burgerschap legitimeren deze activiteit. Ook dit onderwerp krijgt een apart hoofdstuk. Hier worden ook de ontwikkelingen in het onderwijs besproken en het denken daarover. Een ander belangrijk thema is de economie. Dit onderwerp heeft geen apart hoofdstuk, omdat het moeilijk te scheiden is van het denken over staat en burgerschap in het algemeen. Het komt aan de orde in de hoofdstukken over het staatsgezag en de burger.

Hoewel ik als gezegd een lange aanloop neem met in hoofdstuk twee een beschrijving van de situatie in de zestiende en zeventiende eeuw, heb ik mij wat het slot van de geschiedenis betreft strikte grenzen gesteld. De Franse Revolutie, die aan het einde van de eeuw uitbrak, schiep een nieuwe situatie in het Europese politieke en intellectuele landschap. Hoewel veel achttiende-eeuwse ontwikkelingen op een of andere manier doorliepen tot in de negentiende eeuw, waren het heel andere vragen die zich nu op de voorgrond drongen. De meeste historici beschouwen de periode van de Verlichting met de Franse Revolutie als beëindigd. Op een enkele uitzondering na verwijs ik in deze geschiedenis van de Verlichting daarom niet naar gebeurtenissen of ideeën van na 1789.

Ook om andere redenen is dit een logische keuze. Zoals ik in het laatste hoofdstuk laat zien, kende het verlichte politieke programma in de late achttiende eeuw een fenomenaal succes, maar dit succes riep zijn eigen tegenkrachten op waaraan het uiteindelijk ten onder ging. De Franse Revolutie speelde daarbij een cruciale rol omdat zij de ideeën van de verlichtingsfilosofen ernstig in diskrediet bracht. Want ook al had Groen van Prinsterer geen gelijk toen hij stelde dat de Franse Revolutie een rechtstreeks gevolg was van de ideeën van de Verlichting, toch was die voor velen het ultieme bewijs dat de Verlichting had gefaald.

De hierboven aangehaalde discussies onder historici en filosofen maken duidelijk dat dat falen betrekkelijk was. Tot in onze tijd werken de waarden en ideeën van de Verlichting door. Hoewel dit boek over de achttiende eeuw gaat en niet pretendeert de problemen van onze eigen tijd te kunnen oplossen, wil ik de vraag in hoeverre de Verlichting onze huidige samenleving en identiteit mede heeft vormgegeven niet uit de weg gaan. In een slotconclusie zal ik proberen om aan te geven wat vandaag de dag de relevantie van het denken van de Verlichting nog is. Want net zoals we kunnen proberen de betekenis van de Verlichting te beschrijven in de Europese geschiedenis van de Reformatie tot de Franse Revolutie, kunnen we ook proberen die betekenis te beschrijven in een geschiedenis die doorloopt tot in onze eigen tijd – mits we ons realiseren dat de denkers van de Verlichting zich bezighielden met hun eigen problemen, en niet met de onze.