’s Nachts schrijven, dacht Oblomov, wanneer moet je dan slapen? Maar ja, misschien verdient hij wel iets van vijfduizend per jaar! Een goede boterham! Maar dan moet je ook niets anders doen dan schrijven, je gedachten, je ziel verspillen aan beuzelarijen, voortdurend van mening veranderen, je verstand en verbeeldingskracht verkopen, je natuur geweld aandoen, je opwinden, koken, branden, geen rust kennen en altijd onderweg zijn … En maar schrijven, schrijven, als een rad, als een machine: morgen schrijven, overmorgen schrijven; of het nu een feestdag is of de zomer aanbreekt, hij moet schrijven! Wanneer heeft hij eens tijd om te stoppen en uit te rusten? De ongelukkige!

– Ivan Gontsjarov, Oblomov

VIJF MANIEREN OM DIT BOEK TE GEBRUIKEN

1 Dé zelfstandige bestaat niet, daarom beschrijft hoofdstuk 1 vijf prototypen. Kijk welk type bij je past (dat kunnen er meer zijn, want de typen overlappen deels) en volg de verwijzingen naar de hoofdstukken die voor jou het meest relevant zijn.

2 Liever meteen aan de slag? Hoofdstuk 2 vat de zelfstandige praktijk samen in negen stappen. Je kunt deze stappen gebruiken als handleiding om een nieuwe praktijk op te zetten of een bestaande door te lichten. Bij elke stap staan verwijzingen naar pagina’s van het boek waar uitgebreid op deze onderwerpen wordt ingegaan.

3 De toekomst verkennen? Gebruik de vragen uit hoofdstuk 19 om uit de tredmolen van de dagelijkse praktijk te stappen en je af te vragen wat beter kan.

4 Je praktijk doorrekenen kan ook. In hoofdstuk 20 worden de financiën van een startende ontwerper uitgewerkt. Deze schema’s staan ook op handboekzelfstandigen.nl. Daar kun je je eigen cijfers invullen en downloaden.

5 Maar je kunt natuurlijk ook gewoon de inhoudsopgave gebruiken om die zaken op te zoeken waarover je iets wilt of moet weten.

Handboek zelfstandigen
2015

Voor freelancers, zzp’ers en eigen bazen

TIJS VAN DEN BOOMEN

Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam

Fiscale adviezen: Jeep van Laar, De Bilt

Pensioenadviezen: Claire Houps

Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam

Verzorging e-book: Holland Graphics, Amsterdam

© 2015, Tijs van den Boomen

Dit boek verschijnt jaarlijks in een nieuwe editie

ISBN 978 90 5712 429 7

ISBN e-book 978 90 5712 430 3

NUR 780

www.nieuwezijds.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste oplage, 2015

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Vooraf

‘Mensen die een vrij beroep uitoefenen zijn gelukkiger dan mensen die voor een baas werken. Dat verschil is vrij groot. Het hebben van een vrij beroep heeft meer invloed op je geluk dan een hoog inkomen. Vrijelijk over je eigen tijd beschikken, doen wat je wilt, dat is blijkbaar belangrijk.’ Aldus Ruut Veenhoven, hoogleraar Sociale condities voor menselijk geluk aan de Erasmus Universiteit en al ruim dertig jaar onderzoeker op het gebied van geluk en levenskunst. Er is één maar: ‘Je moet natuurlijk wel tegen de onzekerheid kunnen die erbij hoort.’

Ook volgens onderzoek van Princeton University word je gelukkiger door te investeren in ervaringen dan door het najagen van bezit. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman en econoom Angus Deaton analyseerden 450 duizend enquêtes waarin mensen gevraagd werd hoe ze zich voelen. Net als Veenhoven komen ook deze Amerikaanse onderzoekers met een ontbindende voorwaarde: je jaarinkomen moet minstens 75 duizend dollar bedragen, pas daarboven leidt meer geld niet tot meer geluk.

Dit handboek is een naslagwerk voor startende en ervaren zelfstandigen. Het verschijnt al twintig jaar, aanvankelijk onder de titel Handboek Freelancen, daarna als ZZP – Handboek voor zelfstandigen en sinds vorig jaar is het kort en bondig Handboek zelfstandigen. Elk jaar verschijnt een geactualiseerde editie.

Het is een leidraad om een eigen praktijk op te zetten of om een bestaande praktijk door te lichten. Dit boek maakt je vertrouwd met de basisbegrippen van bedrijfsvoering, want verkoopbare kwaliteiten zijn niet veel waard als je niet over een minimum aan verkoopkwaliteiten beschikt.

Een greep uit de onderwerpen in dit handboek: Hoe ontwikkel je een krachtig netwerk? Welke eisen stelt de fiscus aan het ondernemerschap? Wie bezit het auteursrecht en wanneer wordt dit overgedragen? Welke stappen kun je ondernemen tegen wanbetalers? Aan welke eisen voldoet een goede offerte? Moet je twitteren? Wanneer is een verzekering tegen arbeidsongeschiktheid nodig? Is een auto van de zaak voordeliger?

Laat je niet afschrikken door de omvang en detaillering van dit boek. Kies een van de manieren om het boek effectief te gebruiken (zie hier). En realiseer je dat je niet alles tegelijk hoeft te doen. In de startfase is het meestal niet interessant om te weten hoe je ‘overtollig geld’ het beste kunt beleggen. En omgekeerd is de liquiditeit meestal geen probleem als je een aantal jaren bezig bent.

Sommige zaken hoef je maar één keer uit te zoeken. Of helemaal niet: als je niet btw-plichtig bent, kun je dat deel gewoon overslaan. Ook auteursrecht en samenwerking in een maatschap zijn niet voor iedereen belangrijk. Als je een enorme weerstand hebt tegen boekhouden, kun je de hele financiële administratie uitbesteden. Dat kost geld en belemmert het inzicht in je reilen en zeilen, maar het kan wel.

Tot slot: ondernemen is geen wetenschap. Intuïtie, originaliteit en flair spelen net zo goed een rol als vakkennis, reflectie en financieel inzicht. Een zelfstandige praktijk is geen machine die je van a tot z kunt doorgronden. Het is eerder een levend organisme dat je regelmatig moet voeden, maar dat je tegelijk ook de kans moet geven om zich te ontwikkelen in een richting die je aanvankelijk misschien niet had voorzien.

Een goede praktijk past als een tweede huid, zorg dus dat ze meegroeit met je behoeften. Of dat nu het grote geld is, een avontuurlijk leven of inhoudelijke verdieping. Of alle drie.

Inhoud

1 Zelfstandigen in soorten en maten

Zelfstandigen kun je in vijf typen indelen, elk met hun eigen kansen en valkuilen. Bepaal je type om uit te vinden welke hoofdstukken voor jou het belangrijkste zijn.

Jong, flexibel & ondernemend • De klassieke freelancer • Parttime ondernemen • De zilveren zelfstandige • Zelfstandig tegen wil en dank

2 Starten in negen stappen

In negen stappen een nieuwe praktijk opzetten of een bestaande doorlichten. Ideaal voor de ZZT’er, de Zelfstandige Zonder Tijd.

Weet wat je wilt · Verken de markt · Zoek opdrachten · Maak afspraken met je klant · Regel je financiën · Zorg voor zekerheid · Bespaar op belastingen · Timmer je zaak juridisch af · Organiseer je werk

3 Crisis? Welke crisis?

Zelfstandigen profiteren van de flexibilisering van de economie, ook in turbulente tijden. Mits ze goede ondernemers zijn.

Modenamen · Groei zet door · Varkenscyclus · Internationale concurrentie · E-lancers

4 Blik in de spiegel

Ondernemen begint met in de spiegel kijken: wat zijn je sterke en zwakke kanten? If you can’t stand the heat, get out of the kitchen.

Kennis en ervaring • Wat een ondernemer moet kunnen • Concrete doelen • Nadelen van een eigen praktijk • Het klimmen der jaren • Combinatie met een baan

5 De marketingformule

Marketing is de complete communicatie met je markt:
wat kunnen klanten van je verwachten. Alle keuzes monden uit in één zin: je marketingformule.

Aanbod en doelgroepen kiezen · Het alternatieve marktonderzoek · Marketingprincipes · Persoon & presentatie · Specialisatie · Kwaliteit · Tarief · Gratis? · Werkplek · De formule · Bedrijfsnaam of eigen naam · Huisstijl

6 Contact met je klanten

Bij het binnenhalen van opdrachten speelt je netwerk een grote rol. Begin op tijd met je acquisitie, want als je orderportefeuille terugloopt, ben je te laat.

Netwerken · Werving · Bestaande klanten binden · Nieuwe klanten benaderen · Website · Twitteren · Mailen · Schrijven · Bellen · Face to face

7 Offertes en andere contracten

Zonder heldere afspraken heb je binnen de kortste keren conflicten. Door de voorwaarden zelf op papier te zetten, houd je bovendien het initiatief.

Briefing · De offerte · Algemene leveringsvoorwaarden · Onderhandelen · Ondertekende opdracht · Raamovereenkomst · Webwinkel · Auteursrecht · Huwelijkse voorwaarden

8 Wat is winst?

Een investeringsbegroting en een exploitatiebegroting volstaan meestal om te weten waar je financieel staat.
Een korte handleiding.

De grondregel · Investeren · Financieren · Eigen vermogen · Lang vreemd vermogen · Kort vreemd vermogen · Financieringsplan · Winst · Cashflow · Wanbetaling · Declarabele uren

9 Zelfstandigheidsverklaring

Zorg dat je erkend wordt als zelfstandig ondernemer, dan betaal je veel minder belasting. Verdiep je dus in de eisen die de Belastingdienst stelt.

Bewijs van zelfstandigheid (VAR) · Beschikking geen loonheffingen (BGL) · Het urencriterium · Halve ondernemers

10 Btw in binnen- en buitenland

Niet jij bent btw-plichtig, maar je activiteiten. Dat kan betekenen dat je verschillende tarieven moet hanteren. Maar ook dat je werk vrijgesteld kan zijn.

Tarieven • Buitenland • Gemengde praktijk • Btw-aangifte • Kleine ondernemers

11 Hoeveel belasting ga je betalen?

Je hoeft niet te wachten op de blauwe envelop met de belastingaanslag. Maak zelf vooraf een schatting, zodat je weet hoeveel je ongeveer netto zult overhouden.

Het verzamelinkomen · Aftrekposten · Aftrekbare kosten · Heffingskortingen · De aanslag · Netto besteedbaar inkomen

12 Auto, fiets en ov

Voor elke kilometer die je reist, mag je 19 cent aftrekken. Op de fiets en in de trein houd je daar geld aan over, in de auto kom je tekort. Soms brengt de auto van de zaak uitkomst.

Privé-auto • Auto van de zaak • Btw en auto • Bestelauto • Rittenregistratie • Fiets • Openbaar vervoer

13 Verzeker alleen wat nodig is

De meeste verzekeringen zijn onzinnig, maar een paar zijn juist onontbeerlijk. Zorg dat je die twee soorten uit elkaar weet te houden.

Collectieve verzekeringen · Ziekte · Arbeidsongeschiktheid · Zwangerschap · Juridisch conflict · Aansprakelijkheid · Overige verzekeringen

14 Geld voor later

Ook in slechte tijden moet een zelfstandige voor zichzelf zorgen, soms komen die eerder dan je denkt. Zet dus op tijd geld opzij.

AOW en pensioen • Persoonlijke financiële planning • Spaarrekening • Aandelen en obligaties • Eigen huis • Lijfrente • Banksparen · Zelfstandigenpensioen · Vrijval

15 De boekhouding

Een hekel aan papierwerk? Je kunt de boekhouding uitbesteden, maar ook dan is het handig om de principes van de administratie te begrijpen.

Basisopzet · Gemengde kosten · Factuur · Automatiseren · Boekhouder

16 Rechtsvorm in een handomdraai

Voor de meeste zelfstandigen is een eenmanszaak de beste rechtsvorm. Voor samenwerkingsverbanden zijn er meerdere manieren om de aansprakelijkheid te regelen.

Aansprakelijkheid · Vergunningen en diploma’s · Eenmanszaak · Maatschap · Vennootschap onder firma (vof) · Commanditaire Vennootschap (cv) · De natuurlijke personen vergeleken · Besloten Vennootschap (bv) · Stichting · Coöperatieve vereniging

17 Houd het praktisch

Zonder praktische inslag is een eigen praktijk lastig te realiseren. Zet je organisatie goed op poten, dan heb je er zo min mogelijk omkijken naar.

Bereikbaarheid · Techniek & spullen · Timemanagement · Scheiding werk en privé · Kinderopvang · RSI

18 Combinatie met uitkering

Een uitkering kan een springplank naar zelfstandigheid zijn. En omgekeerd kan de bijstand in tijden van crisis een vangnet zijn.

AOW · Bijstand · Bbz voor starters · Bbz voor gevestigde ondernemers · Studiebeurs · WIA · WW

19 Blik op de toekomst

Een praktijk is altijd in beweging en anders is de buitenwereld dat wel. Houd jezelf en je zaak dus regelmatig tegen het licht en stuur bij waar nodig.

Hoe houd je het leuk? · Inhoudelijke ontwikkeling · Meer omzet. Of juist minder? · Klantenbestand doorlichten · Nieuwe doelgroepen · Orderportefeuille · Uitbesteden · Samenwerken · Stoppen

20 Voorbeeld financieel stappenplan

Het financiële reilen en zeilen van een zelfstandig ontwerper, van de investeringsbegroting tot het netto besteedbaar inkomen. En terug.

Investeren en financieren · Afschrijven · Auto · Exploiteren · Liquiditeit · Bezetting · Vrijstellingen · Kortingen · Netto besteedbaar · Minimaal benodigd · Zelf je praktijk doorrekenen

Adressen

Literatuur

Over de auteur

1 Zelfstandigen in soorten en maten

Zelfstandigen kun je in vijf typen indelen, elk met hun eigen kansen en valkuilen. Bepaal je type om uit te vinden welke hoofdstukken voor jou het belangrijkste zijn.

Jong, flexibel & ondernemend • De klassieke freelancer • Parttime ondernemen • De zilveren zelfstandige • Zelfstandig tegen wil en dank

Het loondienstverband is over zijn hoogtepunt heen en werken als zelfstandige wordt misschien wel weer de meest vanzelfsprekende manier om je capaciteiten aan de man te brengen.

Als je het ruim neemt, begon dat werken in ruil voor een vast loon anderhalve eeuw geleden, toen de industriële revolutie Nederland bereikte. Het hoogtepunt van het loondienstverband – tegelijk het dieptepunt van de zelfstandigheid – lag rond 1985. Sindsdien is het aantal zelfstandigen met de helft toegenomen en de tendens is stijgend, hoewel we voorlopig nog lang niet op het niveau van een eeuw geleden zitten, toen een kwart van de bevolking voor eigen rekening en risico werkte.

Zelfstandigheid wordt al snel gelijkgesteld met ondernemerschap, businessplannen en targets. Al die zaken horen er zeker bij, maar ze verhullen gemakkelijk de grote verschillen tussen zelfstandigen. Want het maakt bijvoorbeeld nogal wat uit of je je aan de onderkant van de arbeidsmarkt staande moet houden in felle concurrentie met Oost-Europese zelfstandigen, of dat je kennis en vaardigheden zo uniek zijn dat er wereldwijd aan je wordt getrokken.

Er zijn veel factoren die de speelruimte van zelfstandigen bepalen, de belangrijkste zijn: leeftijd (jong – oud), de fase waarin de zelfstandige praktijk zich bevindt (beginnend – doorgewinterd), commitment (volledig beschikbaar – beperkte tijd) en branche (werk in overvloed – grote concurrentie).

Op basis van deze contrasten beschrijft dit hoofdstuk vijf typen zelfstandigen. Voor elk type staat, na een korte karakterisering, aangegeven welke vragen het belangrijkst zijn en in welke hoofdstukken de antwoorden daarop te vinden zijn.

De typen overlappen deels, kijk dus goed tot welke groep of groepen je jezelf rekent. Natuurlijk kun je het boek ook gewoon naar eigen inzicht ter hand nemen, daarvoor ben je tenslotte zelfstandig.

Jong, flexibel & ondernemend

Wachten tot je klaar bent met school of universiteit? Steeds meer jongeren beginnen al tijdens hun opleiding voor zichzelf. Ondernemen is deel van hun levensstijl: geen life style in modieuze zin, maar een manier van leven – dingen uitproberen, zijpaden bewandelen, kansen zien.

Het gaat niet om de kortste weg naar succes, eerder om een zoektocht naar wat succes eigenlijk is. En zelfstandig ondernemerschap is daarbij een logische optie, al dan niet naast een wereldreis, een traineeship, een uitwisselingsprogramma of een heuse baan.

Die flexibiliteit zit ook in de gekozen werkplekken: waarom een kantoor met een huurcontract van vijf jaar als het inspirerender en goedkoper is om afwisselend te werken aan de keukentafel, in het café, op een flexplek en in een pop-upkantoor – my office is where my laptop is. Ook de organisatievorm is vaak los-vast: samenwerkingsverbanden komen op, vertakken zich en lossen weer op.

Deze flexibele fase is overigens niet per se leeftijdsgebonden, in de ‘creatieve industrie’ – de bedrijfstak die loopt van beeldende kunst en vormgeving tot gaming en entertainment – is ze steeds meer gemeengoed geworden: forever young.

Flexibiliteit kan ontaarden in stuurloosheid en dus moet je juist in deze fase grip zien te krijgen op wat je wilt en waar je voor staat. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan, je bent immers al werkend aan het onderzoeken en al onderzoekend aan het werken en om het nog ingewikkelder te maken, is dat werken tegelijk ook spelen en omgekeerd (hoofdstuk 4).

Wees je in de eerste plaats bewust van de wereld om je heen, want hoe eerder je je realiseert dat je niet het middelpunt van het universum bent, hoe meer je oppikt en leert (hoofdstuk 3). Een samenhangend verhaal – met een duidelijke afbakening van wat je aan wie te bieden hebt en tegen welke prijs – is sterk aan te bevelen. Maar wie zegt dat het één verhaal moet zijn: soms is het beter de manier waarop je je aan de buitenwereld presenteert in tweeën te delen, of zelfs in drieën (hoofdstuk 5).

Minstens zo belangrijk als je marketing is je netwerk. ‘Je bent wie je kent’ en ‘netwerken als levenskunst’ zijn de clichés die daarbij horen, maar dat maakt ze niet minder waar: zonder netwerk kom je niet aan klanten, ideeën, inspiratie. En netwerken is meer dan 1.768 Facebook-vrienden veroveren en de 500+status van LinkedIn bereiken: zonder persoonlijke contacten wordt het niks, dus je zult eropuit moeten, in real life. Blijf niet hangen in je comfort zone, zorg voor afwisselende contacten (hoofdstuk 6).

Flexibel en fuzzy is fijn, maar leg afspraken wel goed vast. Dat hoeft niet in ellenlange contracten, vaak volstaat een schriftelijke bevestiging van de hoofdlijnen in een mailtje of een handtekening van je opdrachtgever onder de offerte die je uitbracht. Werk je samen met partners, dan zijn een of meer A4’tjes handig met de vijf journalistieke w’s – wie, wat, waar, wanneer, waarom – aangevuld met de h van hoeveel tijd en geld en de © van copyright (hoofdstuk 7).

Begroten is niet het belangrijkste in deze fase, maar zorg wel dat je in elk geval de basics van de boekhouding begrijpt, zodat je weet hoe je moet factureren en wat je waar en hoe lang moet bewaren (hoofdstuk 15). Regel ook je zelfstandigheidsverklaring en btw-nummer (hoofdstuk 9 en 10). De rechtsvorm gaat meestal vanzelf, tenzij je de samenwerking met partners een officieel karakter wilt geven (hoofdstuk 16). Je werk organiseren klinkt prozaïsch, maar als alle praktische zaken soepel verlopen, is dat een bron van rust – tips vind je in hoofdstuk 17.

En tja, de toekomst. Zorg dat je er af en toe gestructureerd over nadenkt hoe het verder moet, één keer per jaar is echt het minimum. Bijvoorbeeld aan de hand van de vragen en kanttekeningen in hoofdstuk 19.

De klassieke freelancer

Bijna tweehonderd jaar oud is het woord ‘freelance’. Walter Scott muntte het in zijn boek Ivanhoe, waarin hij de laat-middeleeuwse free lances beschreef: ‘vrije lansen’ die zich aanboden aan eenieder die het kon betalen.

Veel is sindsdien veranderd, maar nog altijd zijn er specialisten die zich verhuren – al dan niet met hun eigen gereedschap. Hooggeleerde strafrechtspecialisten bijvoorbeeld, maar ook profvoetballers, onafhankelijke beleggingsadviseurs, vertalers, dj’s die de wereld rondreizen en ervaren meubelmakers. Afhankelijk van hun branche heten ze tegenwoordig ‘vrije-beroepsbeoefenaar’, ‘zelfstandige zonder personeel’, ‘artiest’, ‘zelfstandig professional’, maar het beste woord is misschien nog steeds wel simpelweg: ‘freelancer’.

Vakmanschap staat bij de klassieke freelancer centraal: hij heeft een beroep waar hij goed in is en waarin hij nog beter wil worden. Geld is niet het belangrijkste doel, hij wordt meer gedreven door autonomie, kunde en het leveren van een, op zijn minst in eigen ogen, zinvolle bijdrage aan de samenleving. Een echte ondernemer is hij eigenlijk niet: een eigen zaak is vooral een middel en daarom ziet hij acquisitie als een min of meer noodzakelijk kwaad.

Natuurlijk moet je je ook als klassieke freelancer rekenschap geven van de wereld om je heen en de plaats die je daarin wilt innemen. Meestal weet je dat na een aantal jaren zelfstandigheid wel, net zoals je weet wat je branche is. Alleen in tijden van een, al dan niet persoonlijke, crisis of een chronisch teruglopende orderportefeuille, moet je opnieuw met die basisvragen aan de slag (hoofdstuk 3 en 4).

Aan je positie in de markt zou je eigenlijk wel minstens een keer per jaar aandacht moeten besteden. Waar sta je? Deugt je specialisatie nog, zowel in je eigen ogen als in die van de buitenwereld? Ben je nog steeds gewild, of moet je er steeds harder aan trekken om een klus te krijgen? En waar ligt dat aan? Hoofdstuk 5 behandelt alle instrumenten waarmee je je marktpositie kunt verbeteren.

Zo mogelijk nog belangrijker dan de marketing is het contact met klanten (hoofdstuk 6). Stilstand bestaat niet, je opsluiten in je eigen klantenkring is even aanlokkelijk als gevaarlijk. Eropuit dus, nieuwe netwerken aanboren. Misschien met behulp van nieuwe media, maar in ieder geval met elan en nieuwsgierigheid. En als je echt een hekel hebt aan acquisitie, waarom besteed je die dan niet uit aan een agent of impresario?

Zelfstandigheidsverklaring, btw, boekhouding, begroting, rechtsvorm – het zal allemaal wel niet veel geheimen voor je hebben. En anders heb je er mensen voor ingehuurd. Waar je wel zelf over na moet denken zijn je verzekeringen, en vooral over de vraag of je onderhand toch niet een arbeidsongeschiktheidsverzekering moet afsluiten (hoofdstuk 13). Hetzelfde geldt voor je oudedag: hoe sta je er financieel voor? Hoeveel heb je opzij gezet en heb je dat veilig en goed gespreid? En hoeveel moet er nog minstens bij, ervan uitgaande dat de AOW er, om het eufemistisch uit te drukken, niet op vooruit zal gaan (hoofdstuk 14)?

Je blik op de toekomst beperkt zich uiteraard niet tot de financiën. Hoofdstuk 19 bevat een hele reeks suggesties aan de hand waarvan je je koers kunt uitzetten, van groeien door samenwerken of werk uitbesteden, tot de afbouw van je praktijk.

Parttime ondernemen

Een eigen praktijk opzetten en je daar met heel je ziel en zaligheid in storten. Bladen als The Optimist en Happinez promoten het als ideaal, maar de realiteit van veel zelfstandigen is anders. Bijvoorbeeld omdat ze er, uit financiële noodzaak, een parttime baan bij hebben, die ze een paar dagen per week letterlijk van de straat houdt en die ze ook in de weekends nog parten speelt omdat de baas permanente bereikbaarheid eist. Een op de zeven zelfstandigen zonder personeel heeft naast de eigen praktijk een baan, dit zijn de zogenaamde hybride ondernemers.

Niet alleen een baan kan de eigen praktijk in de weg zitten, dat geldt ook voor het draaiend houden van een huishouden met drukke kinderen, een hond en driemaal per week fitnessen. En dan dreigt ook nog eens de banvloek van Marianne Zwagerman, die in haar boek Een webshop is geen carrière korte metten maakt met ‘mutsen’ die niet op volle kracht een carrière najagen.

Laat het duidelijk zijn: ideaal is het niet als je je praktijk niet de volle aandacht kunt geven, maar dat is geen reden om bij de pakken neer te zitten. Wel vereist het een strakke focus op wie je bent en wat je wilt bereiken, wees daarbij tegelijk realistisch en ambitieus (hoofdstuk 4). Ook voor een marketingplan heb je focus nodig: baken je doelgroepen en je diensten af, kies met zorg de combinaties waar je energie in wilt steken en laat de rest voor wat ze zijn (hoofdstuk 5). Netwerken aanboren en onderhouden is voor alle zelfstandigen een heikel punt, maar voor de parttimers geldt nog sterker: zorg dat je niet blijft hangen in je bestaande kringetje, treed naar buiten (hoofdstuk 6).

Een zelfstandigheidsverklaring krijg je niet vanzelf als je naast je praktijk een baan hebt, maar onmogelijk is het niet (hoofdstuk 9). Zorg dat je een VAR-wuo (winst uit onderneming) krijgt, dat maakt het gemakkelijker om opdrachtgevers binnen te halen.

Om niet te veel uit te geven aan de boekhouding, moet je zelf de basisbeginselen onder de knie krijgen (hoofdstuk 10, 11, 12 en 15). Dan kun je je administratie kant-en-klaar aanleveren als je je aangifte laat opstellen (want dat moet je wel uitbesteden aan een professional) en houd je meteen overzicht over je financiële situatie. De hoofdstukken 8 en 20 helpen je begrotingen te maken. Dat is de beste manier om jezelf concrete doelen te stellen en er tijdig achter te komen als je die niet haalt. Als dat het geval is moet je of de begroting bijstellen, of je praktijk. Gerichte vragen voor dat laatste vind je in hoofdstuk 19.

Droom gerust, maar houd altijd minstens één voet op de grond: maak het concreet, houd het praktisch, scheid werk en privé, besteed de kinderen uit, wees strategisch. Tijd is het kostbaarste dat je hebt en of je nu timemanagementtechnieken en lifehacking te hulp roept, of een simpele agenda: investeer je tijd doelgericht (hoofdstuk 17).

Nog twijfels of dat allemaal wel kan naast alle verplichtingen die je al hebt? Houd dan het boek van Timothy Ferriss in je achterhoofd, Een werkweek van 4 uur. Hoe hij dat doet? Met een webwinkel. En een extreme focus.

De zilveren zelfstandige

Zilver zegt bij deze zelfstandige vaak niet alleen iets over leeftijd (en haren), maar ook over zijn portefeuille en kansen. Hij of zij heeft het namelijk goed voor elkaar: geld verdiend met een carrière in loondienst, een huis gekocht in de grauwe jaren tachtig en sindsdien bij elke verhuizing winst gemaakt, vervroegd met pensioen, kinderen het huis uit, kortom: de schaapjes op het droge. Voor het geld hoeft de zilveren zelfstandige het niet meer te doen.

Het klinkt misschien vreemd, maar dat laatste geldt in zekere zin ook voor zijn minder vermogende evenknie die na een leven sappelen als kleine zelfstandige alleen recht heeft op een AOW’tje. Iets meer dan duizend euro in de maand is geen vetpot, maar het is wel een fundament waar je als zelfstandige op kunt bouwen, aangezien die uitkering niet gekort wordt, hoeveel je daarnaast ook verdient.

Sinds 2001 is het aantal zelfstandigen tussen de 55 en 65 jaar ruim verdubbeld. Van de pensioengerechtigde zelfstandigen houdt het CBS geen cijfers bij, maar ook deze groep groeit en het einde daarvan is nog lang niet in zicht.

Als je een financiële basis hebt om op terug te vallen, dan is zelfstandigheid een logische constructie: waarom je binden aan een vast contract als je je slechts incidenteel wilt inzetten? En omgekeerd: waarom als vrijwilliger voor niks werken terwijl het evident om een klus gaat waarmee geld wordt verdiend – is het niet door jou dan toch in ieder geval door een ander?

Zilveren zelfstandigen zijn in de positie hun hart te volgen. Tegelijk schuilt daarin ook het gevaar dat je een beetje gaat bijbeunen en aanrommelen. Wees helder over je motieven en de doelen die je jezelf stelt: wil je bijvoorbeeld vooral geld verdienen, iets om handen hebben, je persoonlijk ontwikkelen of juist beginnende zelfstandigen op weg helpen (hoofdstuk 4)?

Eenzelfde helderheid moet je aan de dag leggen bij je benadering van de markt (hoofdstuk 5). Duik bij de bepaling van je tarieven niet onder de gangbare prijzen in je branche: daarmee doe je niet alleen jezelf tekort, maar bederf je ook de markt.

Contacten lijken geen punt omdat je al een uitgebreid netwerk hebt en het klappen van de zweep kent, maar let erop dat je je netwerk op tijd verjongt (hoofdstuk 6). Maak duidelijke afspraken en leg die vast in een helder contract (hoofdstuk 7).

Als je je ondernemerschap zakelijk benadert, is het ook gemakkelijker om een zelfstandigheidsverklaring van de fiscus te krijgen (hoofdstuk 9) en om te bepalen of je btw-plichtig bent (hoofdstuk 10). De rechtsvorm is meestal eenvoudig geregeld: wie een bv heeft houdt die in stand, voor de meeste anderen volstaat inschrijving van een eenmanszaak bij de Kamer van Koophandel (hoofdstuk 16).

Je financiën zijn doorgaans niet het grootste probleem, besteed die dus uit aan een goede boekhouder of accountant. En voor het geval je wel op de kleintjes moet letten: volg de spoedcursus boekhouden in de hoofdstukken 8, 11, 15 en 20.

Wat je sowieso zelf moet doen, is de grote lijn van je financiën bewaken: welke verzekeringen zijn nodig (hoofdstuk 13) en waar laat je je geld voor nu en straks (hoofdstuk 14)?

Dat je meer verleden hebt dan toekomst is duidelijk, maar dat is juist een extra aansporing om je met die toekomst bezig te houden. Wat wil je bereiken en hoe pak je dat aan? Serieuze vragen, hoofdstuk 19 helpt je bepalen welke vragen je jezelf nog meer moet stellen.

Zelfstandig tegen wil en dank

Ja, natuurlijk zouden de meeste mensen met een nulurencontract liever een vast dienstverband hebben met een riante cao en baangarantie tot hun pensioen. Maar die luxe is voor hen niet weggelegd: het is dit of niks. Dat dilemma geldt ook voor wijkverpleegkundigen die onder druk akkoord gaan met ontslag om vervolgens als zelfstandige hetzelfde werk te doen, of voor pakketbezorgers die hun werk alleen kunnen blijven doen als ze voor eigen risico een bestelauto kopen, of voor bouwvakkers die tegenstribbelend ‘verzelfstandigd’ worden.

‘Schijnzelfstandigen’ worden ze genoemd, ook wel ‘pseudo-ondernemers’ of ‘valse zelfstandigen’. Volgens onderzoek van het ministerie van Economische Zaken gaat het, afhankelijk van de branche, om vijf tot vijftien procent van alle zelfstandigen.

In eerste instantie is het een juridisch vraagstuk: zijn ze wel echt zelfstandig, of zijn ze zo afhankelijk van één opdrachtgever dat ze feitelijk gewoon werknemers zijn, maar dan zonder de bijbehorende rechtsbescherming? Maar het probleem is breder. Neem zelfstandigen die formeel alle contractuele vrijheid hebben, maar in een branche werken waar de concurrentie zo moordend is dat ze alleen maar kunnen slikken als hun belangrijkste opdrachtgever laat weten dat ze vanaf volgende maand twintig procent minder krijgen, ‘niks persoonlijks hoor, dat geldt voor al onze freelancers’. Journalisten kunnen erover meepraten.

Of neem mensen met een uitkering, die in hun branche geen baan kunnen vinden en dan maar voor zichzelf beginnen om ervaring en contacten op te doen of op peil te houden, aangemoedigd door hun uitkeringsinstantie die zoveel ondernemingslust ondersteunt met een gratis cursus.

In een moeilijke markt is het moeilijk om een goede beslissing te nemen. En toch zul je ook dan, of eigenlijk juist dan, hard en eerlijk na moeten denken over je positie. Begin dus met een reality check: heb je een redelijke kans om als zelfstandige te beginnen én door te gaan? Kijk eerst naar de markt en hoeveel speelruimte jij in jouw omstandigheden hebt (hoofdstuk 3). Werp vervolgens de onvermijdelijke blik in de spiegel: schuilt er wel een ondernemer in je of is het alleen maar een noodsprong (hoofdstuk 4)?

Vervolgens komt de vraag wat je precies gaat doen op die moeilijke markt en wat voor tarieven je kunt rekenen (hoofdstuk 5). Zonder goed netwerk lukt het niet, maar vergeet niet dat de mensen voor wie je werkt niet altijd beslissen of jij de opdracht krijgt. De patiënten van een verpleegkundige kunnen heel tevreden zijn, maar als het bemiddelingsbureau niet naar hen luistert, helpt dat niks. Het gaat bij netwerken om de beslissers, bij hen moet je dus een voet tussen de deur krijgen (hoofdstuk 6). Ook de fiscus kijkt naar deze beslissers als hij beoordeelt of je recht hebt op een zelfstandigheidsverklaring (hoofdstuk 9).

De tarieven in je branche bepalen je financiële armslag. Hoe lager de tarieven, hoe meer uren je moet maken. Met de schema’s uit hoofdstuk 20 kun je berekenen hoeveel omzet haalbaar is en hoeveel daarvan overblijft om van te leven.

Dan de verzekeringen (hoofdstuk 13). De essentie is dat je alleen dat verzekert wat echt nodig is. Een arbeidsongeschiktheidsverzekering is duur, daarmee kun je misschien nog een gokje wagen, maar met een ziektekostenverzekering niet. Afsluiten dus. De keuze van de rechtsvorm is eenvoudig: een eenmanszaak voldoet bijna altijd (hoofdstuk 16).

Het lastige is en blijft het geld: kloppen de begrotingen die je gemaakt hebt? Een tijdje sappelen is prima, maar wat zijn je vooruitzichten? Gebruik hoofdstuk 19 om na te denken over de toekomst. Wees eerlijk tegenover jezelf: tijdelijke problemen kun je overbruggen met een uitkering (hoofdstuk 18), bij structurele problemen kun je beter stoppen. Ondernemen is geen heilig moeten.

2 Starten in negen stappen

In negen stappen een nieuwe praktijk opzetten of een bestaande doorlichten. Ideaal voor de ZZT’er, de Zelfstandige Zonder Tijd.

Weet wat je wilt · Verken de markt · Zoek opdrachten · Maak afspraken met je klant · Regel je financiën · Zorg voor zekerheid · Bespaar op belastingen · Timmer je zaak juridisch af · Organiseer je werk

Of je hem nu zelfstandige, freelancer of eigen baas noemt, hij is een ondernemer, net als een slager, een fabrikant en een aannemer. Het verschil met andere ondernemers is dat de zelfstandige meestal diensten verkoopt in plaats van producten. Specialistische kennis en ervaring staan centraal, de investeringen in machines, voorraden en gebouwen zijn vaak laag en de start is relatief gemakkelijk omdat weinig of geen vergunningen nodig zijn.

Spiegel

Als er al een onderscheid te maken is tussen freelancers en mensen met een eigen praktijk, dan is het misschien dat een freelancer naar zijn klanten toe gaat en dat iemand met een eigen praktijk zijn klanten ontvangt. De freelancer is dan degene die ’s morgens in de spiegel kijkt of hij er professioneel genoeg uitziet, de man of vrouw met een praktijk aan huis kijkt of er geen kinderfietsjes of lege flessen in de gang staan waarover de klant, letterlijk of figuurlijk, zou kunnen vallen.

De grens tussen een eigen praktijk en een eigen bedrijf is evenmin duidelijk te trekken: een videoproducent met een studio en vijftigduizend euro aan apparatuur wordt meestal een zelfstandige genoemd, een kleine boekhouder met een kantoor heeft een bedrijf. De fiscus hanteert het begrip zelfstandige overigens niet, maar kent alleen ondernemers.

Is het ingewikkeld om een eigen praktijk op te zetten? Het lijkt er wel op als je de dikte van dit boek in aanmerking neemt. Of als je bij een bank of bij de Kamer van Koophandel een model-ondernemingsplan haalt. Maar laat je niet intimideren: het is helemaal niet nodig om je praktijk vast te leggen in een lijvig plan. Meestal is het voldoende om de hoofdlijnen voor jezelf kort op papier te zetten. Een gestructureerde aanpak is belangrijker dan een plan dat in de praktijk toch niet uitkomt.

Ondernemingsplan niet heilig

Dat een ondernemingsplan niet heilig is, blijkt ook uit onderzoek van het onderzoeksinstituut EIM. Slechts veertig procent van de tweeduizend onderzochte bedrijven had zo’n plan bij aanvang. Hun winst was niet hoger dan die van de ondernemers zonder plan, wel hadden ze een hogere omzet.

In negen stappen leidt dit hoofdstuk je langs alle aspecten van een zelfstandige praktijk. Je kunt de stappen gebruiken als handleiding, je kunt er ook een officieel ondernemingsplan mee schrijven. Beperk je tot de punten die voor jou essentieel zijn. Actualiteit is belangrijker dan omvang: stel een plan regelmatig bij, liefst één keer per jaar (zie hier).

Rekenschema’s

Elk van de stappen verwijst naar een of meer paragrafen of passages in het boek. Daarmee is dit hoofdstuk tevens een alternatieve inhoudsopgave, die je op een doelgerichte manier door het boek loodst.

Het is onmogelijk om op alles voorbereid te zijn. Als je op alle fronten zekerheid wilt, blijf je jaren bezig met uitzoeken, plannen schrijven en herschrijven. Op die manier blijf je dus op je plaats. Absolute zekerheid en een eigen praktijk gaan niet samen. Elke zelfstandige leert door vallen. En door daarna weer op te staan. En zo verder.

Actieonderzoek

Door te beginnen, door naar buiten te treden verken je langzaam je markt en ontdek je wellicht geheel nieuwe markten. Geen papieren marktonderzoek dus, maar actieonderzoek. Zo verken je je grenzen. Forceer jezelf niet, het is belangrijk om lol in je praktijk te houden en enthousiasme uit te blijven stralen. Geloof in jezelf, maar neem geen opdrachten aan die te groot of te complex zijn. Want met een verknalde klus verspeel je je naam.

Actie dus, maar wel gericht. Welke doelen stel je je? Welke stappen ga je ondernemen om meer betalende opdrachtgevers te krijgen? Hoeveel tijd en geld ga je daarin steken? In een actieplan neem je de essentie van je praktijk op. Van tijd tot tijd loop je het actieplan na. Heb je de doelen gehaald? En waren de begrote kosten reëel? Zo kun je beoordelen of je nog op schema ligt, of dat het nodig is om je plannen bij te stellen.

Mission statement

In plaats van een actieplan kun je ook een mission statement schrijven: een korte samenvatting van de doelen die je wilt bereiken. Zo’n statement moet SMART zijn: Short, Measurable, Achievable, Realistic en Time-bound.

Strategie formuleren

Een derde mogelijkheid is een strategie uitstippelen. In dat geval staan niet je doelen centraal, maar de manier waarop je te werk wilt gaan. Als je bijvoorbeeld nieuwe doelgroepen voor kunst wilt interesseren, kunnen artistieke tupperware parties een verrassende ingang zijn.

Het uitwerken van plannen is geen rechtlijnig proces waar automatisch de enig juiste oplossing uit rolt. Plannen uitwerken is kiezen. Als je bijvoorbeeld kiest voor een lagere uurprijs dan je concurrenten, beïnvloedt dat de winstverwachting en het aantal klanten dat je moet werven.

Soms kom je niet onder een ondernemingsplan uit, bijvoorbeeld als je een lening van de bank wilt. Er zijn veel modelplannen in omloop – onder andere van de Kamer van Koophandel – maar deze zijn niet toegespitst op zelfstandigen. Bovendien komt een invuloefening slecht over.

Persoonlijk plan

Een ondernemingsplan is een presentatie van je bedrijf en is dus altijd een persoonlijk document. Het is een uitgebreide versie van het actieplan, aangevuld met je persoonlijke gegevens. Laat voorgedrukte standaardwerkjes dus voor wat ze zijn.

1. Weet wat je wilt

• Kies een branche die past bij je kennis en ervaring en waar je hart naar uitgaat. Dat is belangrijker dan een branche die op dit moment in de mode is. Maar overdrijf niet: de vraag naar hoefsmeden en loodzetters is beperkt. Zie hier, hier en hier.

• Ken je kwaliteiten als ondernemer. En je tekortkomingen. Geboren ondernemers zijn zeldzaam, leg dus vast welke zwakke punten je wilt verbeteren en welke je ondervangt door taken uit te besteden. Zie hier en hier.

• Leg je doelen vast voor de korte termijn (1 tot 2 jaar) en de lange termijn (3 tot 5 jaar). Een goed hulpmiddel zijn de drie p’s: poen, pret en prestige. Durf te groeien, of het nu in de breedte is of in de diepte. Zie hier, hier, hier en hier.

• Bepaal hoeveel tijd je aan je praktijk wilt besteden. Dat is afhankelijk van je privéleven, maar ook van de vraag of je je ziel en zaligheid kwijt kunt in je werk of dat het vooral een manier is om geld te verdienen. Zie pagina hier en hier.

• Bedenk of je fulltime ondernemer wilt zijn of een ‘hybride ondernemer’ die zijn praktijk uitoefent naast een vaste baan. Bedenk ook of zo’n baan door positieve motieven wordt ingegeven (contacten, verdieping) of door negatieve (angst, status). Zie hier en hier.

• Beslis hoeveel je wilt verdienen, en vooral hoeveel je minimaal moet verdienen gezien je financiële verplichtingen. Zie hier en hier.

• Bedenk of je alleen wilt werken of samen met anderen. En of die anderen bij voorkeur ondergeschikten zijn of gelijkwaardige partners. Zie hier.

• Organiseer steun en feedback. Zorg dat iemand je regelmatig een spiegel voorhoudt. Dat kan een ervaren adviseur zijn, een vriend, je partner of een collega-zelfstandige. Zie hier, hier en hier.

2. Verken de markt

• Formuleer het aanbod vanuit het perspectief van je klanten. Niet jouw kennis staat centraal, maar wat je voor de klant kunt betekenen. Een goed hulpmiddel is de elevator pitch. Zie hier, hier en hier.

• Kies de doelgroepen die je wilt bedienen. Zoek bij voorkeur een niche waar je min of meer vrij spel hebt. Zie hier en hier.

• Bepaal welke diensten je aan welke doelgroepen wilt aanbieden. Spreid je risico’s en zorg dat er minstens één cash cow bij zit. En liefst ook een star. Zie hier, hier en hier.

• Leg je formule vast in één zin. Zo’n verbaal visitekaartje legt je Unique Selling Point (USP) vast. Geef klanten de tijd om aan je formule te wennen, een jaar is de minimale termijn om je eraan te verbinden. Zie hier.

• Breng je concurrenten in kaart en leer van ze. Benchmarking is daarvoor een goed instrument. Wees concurrenten te slim af, of werk juist met ze samen. Zie hier.

• Bepaal op welke specifieke klanten je je gaat richten. Actieonderzoek is een goede methode: al onderzoekend ben je aan het werk, al werkend onderzoek je de markt. Zie hier, hier en hier.

• Bepaal je uurprijs. Soms is een prijs per woord gebruikelijk, of per patiënt, foto, rechtszaak, consult. Maar maak ook in die gevallen een koppeling naar het tarief dat je per uur verdient, want uren zijn het belangrijkste kapitaal van een zelfstandige. Ook als hij iets gratis aanbiedt. Zie hier, hier en hier.

• Differentieer je tarieven, bijvoorbeeld naar de aard en spoedeisendheid van de opdracht, de status van de opdrachtgever en je persoonlijke motivatie. Als ondernemer mag je namelijk zelf bepalen wie je hoeveel vraagt. Zie hier.

3. Zoek opdrachten

• Voorkom afhankelijkheid van één of enkele grote opdrachtgevers, en niet alleen omdat de fiscus dat eist. Bepaal hoeveel opdrachtgevers je minimaal wilt hebben en hoe groot de grootste mag zijn. Zie hier en hier.

• Geef je praktijk een herkenbare, aansprekende naam, bijvoorbeeld je eigen naam. Check of de domeinnaam nog vrij is, zodat je de naam van je praktijk consequent kunt gebruiken in al je uitingen. Zie hier.

• Zorg dat je vindbaar bent. Met een traditioneel visitekaartje of via sociale media. Liefst op allebei de manieren. Zie hier en hier.

• Begin op tijd met acquisitie. Welke opdrachten wil je binnenhalen? Bij welke opdrachtgevers? Op welke manier benader je ze? Hoeveel geld en tijd kost dat? Welke actie onderneem je, uitgesplitst naar kwartalen? Zie hier en hier.

• Koester je huidige netwerk, want bij bestaande klanten kom je veel makkelijker binnen dan bij nieuwe. Welke personen en bedrijven maken er deel van uit? In welke branche zitten ze? Hoe wil je met ze verder? Zie hier en hier.

• Vergroot je netwerk. Wie wil je aan je netwerk toevoegen en hoe pak je dat aan? Je kunt een agent of bemiddelingsbureau inschakelen, maar ook dan zul je nog zelf nieuwe contacten moeten leggen. Zie hier en hier.

• Let op je uiterlijke presentatie, niet alleen bij je kleding, maar ook bij je brieven, mails, telefoontjes en andere communicatie. Want je krijgt nooit een tweede kans voor de eerste indruk. Zie hier en hier.

• Leer goed schrijven, of laat je anders helpen. Een goed hulpmiddel bij het schrijven van een brief of folder is AIDA: Attention, Interest, Desire, Action. Zie hier en hier.

• Zeg vaker ‘nee’, dat kan heel goed zijn voor je profiel. Je kunt een opdracht doorspelen aan iemand in je netwerk. Behalve als het om een slechte opdrachtgever gaat: die geef je de bons. Zie hier en hier.

4. Maak afspraken met je klant

• Bepaal waar je gaat werken: bij je klanten, thuis of op een apart kantoor. Een kantoor buiten de deur is door de fiscale aftrekbaarheid goedkoper dan je denkt. Bovendien zorgt het voor een scheiding tussen werk en privé. Zie hier en hier.

• Zorg voor een goede briefing en offerte. Zeker als je de eerste keer voor een klant werkt, zijn heldere, schriftelijke afspraken onontbeerlijk. Door ze zelf op papier te zetten houd je bovendien het initiatief in handen. Zie hier, hier, hier en hier.

• Hang geen smoesjes op als je een deadline niet gaat halen of een klus dreigt te verknallen. Betrouwbaarheid is een essentiële eigenschap van zelfstandigen en een slechte reputatie spreekt zich snel rond. Zie hier en hier.

• Oefen in onderhandelen, want voor niks gaat de zon op. Bepaal van te voren je ondergrens en houd je daaraan. En durf stiltes te laten vallen. Zie hier en hier.

• Breng meerwerk in rekening. De term stamt uit de bouw, maar is bruikbaar in alle situaties waarin sprake is van extra werk dat niet te voorzien was, of van aanvullende eisen die de opdrachtgever achteraf stelde. Zie hier.

• Regel bij samenwerking wie waarvoor verantwoordelijk is. Dat is vooral belangrijk als je bemiddelt bij het inschakelen van derden. Zorg dat je niet aansprakelijk bent als de klant niet betaalt, of bereken voor dat risico extra geld. Zie hier en hier.

• Verdiep je in de leveringsvoorwaarden van je opdrachtgever, want vaak is hij in staat die eenzijdig op te leggen. Concentreer je op bepalingen die voor jou onaanvaardbaar zijn en laat die doorstrepen. Zie hier.

• Bewaak je auteursrecht, want het kan tot zeventig jaar na je dood een inkomstenbron zijn. Om het auteursrecht te verkrijgen hoef je niets te doen, om het je niet te laten afnemen door uitgevers of producenten des te meer. Zie hier, hier, hier, hier en hier.

• Houd je ideeën voor je, want ze zijn niet beschermd. Tegelijk moet je ideeën delen om ze aan de man te kunnen brengen. Laat eventueel vooraf een geheimhoudingsverplichting ondertekenen, maar wees niet te angstvallig. Zie hier, hier en hier.

• Laat conflicten niet uit de hand lopen. Houd je hoofd erbij en bijt je niet vast in je emotionele gelijk: soms is het verstandiger om je verlies te nemen. Zie hier.

• Schakel op tijd een incassobureau in, want sommige klanten zijn alleen gevoelig voor dreigementen. Wees vooral alert bij bedrijven met financiële problemen: bij een faillissement vis je meestal achter het net. Zie hier.

• Bewaak je kwaliteit, want dat is je belangrijkste troef. Misschien ben je zelf erg tevreden over de kwaliteit van je werk, maar je opdrachtgevers niet. Ook als het gelijk aan jouw kant zou liggen, heb je toch een probleem. Zie hier, hier, hier en hier.