WIJS, GRIJS EN PUBER

Omslagafbeelding: Aron Dijkstra

Omslagontwerp: Frisco Ontwerpbureau

Boekverzorging: Peer De Maeyer

Beeld ‘Rechtszaak tegen de dood’ (p. 175):

© Eva Knibbe en Bart van de Woestijne

© 2020 Uitgeverij ASP nv

(Academic and Scientific Publishers nv)

Keizerslaan 34

B-1000 Brussel

Tel. + 32 (0)2 289 26 56

Fax + 32 (0)2 289 26 59

E-mail: info@aspeditions.be

www.aspeditions.be

ISBN 978 90 5718 991 3

NUR 730

Wettelijk depot D/2020/11.161/057

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, op elektronische of welke andere wijze ook zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever.

De uitgever heeft alle mogelijke inspanningen gedaan om rechthebbenden te contacteren. Indien iemand toch denkt dat hij rechten kan doen gelden, wordt die verzocht om contact op te nemen met de uitgever.

INHOUDSTAFEL

Corona-voorwoord

Inleiding

Een onverwachte uitnodiging

Hoe toch alles weer samenkomt

1. Over kennis

Wetenschappelijke kennis: Comte op de wip

Wetenschappelijke kennis: de theorie haalt het

Enkele curieuze gevolgen van het succes van de theorie

Is de praktijk dan echt verdwenen?

2. Over wijsheid

Wat de oude Grieken te zeggen hadden

Kunde, kunst en ambacht

Het handleidingssyndroom

Geval per geval

Waar alles samenkomt: de expert

3. De ontkenning van het ouder worden

Over nuttelozen en voorlopig nuttelozen

De onsterfelijke mens: een contradictio in terminis?

Het brein zegt: ‘Ik ben mijn brein’

Lof van de ruis

4. De tweede puberteit

Wat gebeurt er met mijn lichaam?

Wat gebeurt er met mijn hoofd?

Senior en burgerlijk ongehoorzaam

Besluit

Leven voor de dood en leven na de dood

Mathematische poëtica en coda

Toelichtingen en verwijzingen

CORONA-VOORWOORD

Het is vandaag 6 juni 2020. Onvermijdelijk wordt alles wat verschijnt in deze vreemde tijden door de coronabril bekeken. Voor een tekst die het heeft over senioren, is dat nog meer het geval. En toch wil ik benadrukken dat dit geen ‘coronatekst’ is. Zoals in de inleiding te lezen staat, gaat het eerste idee voor dit boek al verder terug in de tijd en is het dan ook niet geschreven met het virus in het achterhoofd. Ten bewijze: het woord ‘corona’ komt, op dit voorwoord na, welgeteld vier keer voor. Het zou oprecht jammer zijn indien wat ik hier betoog, weggezet zou worden als een actualiteitsgebonden werk, want ik beoog meer met dit essay.

Dat belet evenwel niet dat de coronacrisis een perfecte casestudie is voor de stellingen die ik verdedig in dit boek. Ik was bij momenten zelf verrast te zien hoe verschillende onderwerpen de voorbije maanden ter sprake kwamen die ook in dit boek aan bod komen. Gaande van het statuut van wetenschappelijke kennis, het belang van het interpreteren van de cijfers, het benadrukken van het gezond verstand tot de positie van senioren in dit hele proces. Het is soms ronduit verbijsterend wat er allemaal gezegd en beweerd wordt. Wat te denken van een econoom die suggereert dat het normaal is dat ouderen betalen voor de economische schade, aangezien corona vooral hen raakt maar door de lockdown veel jongeren werkloos worden? Wat te denken van de even straffe beweringen dat het niet noodzakelijk een slechte zaak is dat ‘het dorre hout wordt gesnoeid’ en dat ‘de natuur alleen maar haar werk doet’? En waarom moet ik denken aan olifanten als ik anderen hoor zeggen dat mensen naar een woonzorgcentrum trekken om er te sterven?

Ik wil de lezer uitnodigen om dit boek te lezen met corona ‘in het achterhoofd’. Het heeft mij in ieder geval – en helaas! – gesterkt in mijn overtuiging dat mijn oproep tot burgerlijke ongehoorzaamheid van senioren gefundeerd is. Maar het betekent jammer genoeg ook dat ik er vrij zeker van ben dat er in het post-coronatijdperk niet veel zal veranderen aan de situatie voor de senior. Waarom? Omdat alle aandacht in eerste instantie gericht zal zijn op het economische herstel en daar vallen de ouderen buiten, zoals ik in dit essay aantoon. We zullen dus behoorlijk burgerlijk ongehoorzaam moeten zijn om gehoord te worden!

Wat een bizar voorwoord, hoor ik de lezer al denken. Beginnen met te beklemtonen waarover het niet zal gaan, het is eens iets anders. Ter compensatie zal ik heel klassiek eindigen en zoals het hoort enkele mensen bedanken. Ik heb een aantal ‘vroege’ lezers gehad – ik noem ze graag ‘voorlezers’, zoals er ook voorproevers bestaan – die mij enorm hebben geholpen en de tekst zeker opgewaardeerd hebben. Dit zijn ze: Anne Nenquin, Filip Standaert, Bart Van Kerkhove, Serge Gutwirth, Jenneke Christiaens, Kurt Defrancq en Patrick Deboosere. Ook dank aan al mijn publieken tot nu toe bij wie ik dit materiaal heb kunnen uitproberen, en aan uitgeefster Nienke Roelants om deze in isolement geschreven tekst een publieke ruimte te geven.

INLEIDING

Op 1 oktober 2018 was het zover: op officiële teksten en brieven mocht ik de twee letters ‘em.’ gebruiken. Daardoor kwam voor mijn naam de uitdrukking ‘prof. dr. em.’ te staan, toch als ik daarvan ge- of misbruik wilde maken. Professor doctor emeritus. De volgorde durft al eens te variëren maar dat is zonder belang. In het Nederlands en met een halfmathematische draai komt dat neer op de volgende vergelijking: emeritus = gepensioneerd. Op het einde van maart in datzelfde jaar was ik 65 geworden. Zoals gebruikelijk in academische middens, mag je nog het academische jaar voltooien, maar hoe je het ook draait of keert, het gaat simpelweg over je pensioen. Er gebeurt wel het één en het ander maar dat, neem ik aan, geldt voor iedereen die deze transitie in het leven heeft meegemaakt. Daar ga je toch geen pamflettair essay over schrijven? Wat zou er te melden vallen? Zagen over de oude dag, doorbomen over het vergeten worden, emmeren over lichaam en geest die het voor bekeken houden… Wie interesseert zich nu in zo’n klaagzang? En dan gebeurt er iets totaal onverwachts in mei, nog steeds 2018. (Zoals zo vaak in mijn leven trouwens. Misschien moet ik daar ook eens iets over schrijven, genre ‘tsja, hoe gaan die dingen?’)

Een onverwachte uitnodiging

Ik krijg de vraag of ik een lezing wil geven op een congres met de mooie, uitdagende titel ‘Seks, drugs en rock-’n-roll? Geneugten en bedreigingen van de oude dag’. De organisatie was in handen van Sana vzw en Werkgroep Klinische Ouderenpsychologie en het congres zou plaatsvinden in centrum De Stroming te Antwerpen. Een spreker had om persoonlijke redenen geannuleerd en de organisatoren waren dringend op zoek naar een invaller. Het gebeurt al eens vaker dat ze dan bij mij terechtkomen, op zich een interessant gegeven om te analyseren! Had ik al veel gepubliceerd over dat onderwerp? Neen. Dus waarover zou ik spreken? Mijn initiële weigering werd op ongeloof onthaald – een filosoof kan toch over alles spreken? – en zo heb ik me toch laten overhalen. Maar waarover dus? In de korte tijd tussen maart en mei maar ook al in het laatste jaar van mijn actieve loopbaan aan de Vrije Universiteit Brussel was mij iets opgevallen. Kreeg tijdens een gesprek iemand te horen dat ik binnenkort met pensioen zou gaan, dan volgden er uiteraard een aantal vragen. Zeer opvallend was (en dat is het nog steeds) dat de meeste vragen veeleer negatief waren: ‘Oei, geen schrik voor het zwarte gat?’, ‘’t Zal wel wennen worden, zeker, alle dagen thuiszitten’, ‘Hoe denkt ge uw tijd opgevuld te krijgen?’, ‘Allez, hopelijk hebt ge nog een aantal jaar voor u’, ‘Ge kunt u toch nog bezighouden?’ … Er waren maar weinigen die vroegen of ik tevreden was dat het allemaal achter mij lag: geen ellenlange vergaderingen meer, geen hopeloze zoektochten meer naar geld voor wetenschappelijk-academisch onderzoek, geen strategieën meer moeten bedenken om de sociale academische omgang mogelijk te maken … En nog minder waren diegenen die eerlijk genoeg waren om te bekennen dat ze wel wat jaloers waren. ‘Zie hem daar genieten! Een regelrechte schande! Waarom ik niet?’, dat soort overpeinzingen. Het daarover hebben, zou dat geen mooie invalshoek zijn?

Vrij snel kom je zo op een aantal fundamentele vragen uit. Zoals de vraag of men ons, gepensioneerden, eigenlijk al of niet kwijt wil – in een pamflettair essay is het toegestaan om schaamteloos van ‘ik’ naar ‘wij’ over te springen, ik spreek dus nu al in naam van alle gepensioneerden, waarvoor excuses. Lopen we in de weg, zijn we struikelblokken op de hypersnelweg naar de toekomst voor de volgende, uiteraard jongere generaties? Ik kan hier een waslijst van voorbeelden opsommen. De woorden van Ariane De Borger in De Standaard van 4 november 2019 vatten de problematiek mooi én tragisch samen: ‘Ze zeggen weleens: als vrouw word je na je vijftigste onzichtbaar. Dat merk ik niet, behalve op de arbeidsmarkt. Daar heb ik het tot mijn grote frustratie aan den lijve ondervonden. Ik mocht zelfs niet op gesprek komen.’ Voeg daar de bedenking van RTL-journalist Maarten Veeger in De Morgen van 26 oktober 2019 aan toe of het niet zinvol zou zijn om ouderen hun stemrecht af te nemen. Er staat daadwerkelijk te lezen dat ‘net omdat ouderen nog weinig vooruitzichten hebben, kunnen ze beter in het hier en nu genieten van hun oude dag’. Dus kwam ik tot het besluit dat het best wel interessant kon zijn om het onderwerp op die manier te benaderen. Dat zou een publiek – jong en oud – toch moeten aanspreken?

De structuur van dit pamflet stemt in grote lijnen overeen met de lezing die ik toen heb geconcipieerd en uitgewerkt. Aan de ene kant is het uitnodigend om de kwaliteiten van de senior te bezingen: het bezitten van wijsheid, een zekere stoïcijnse levenshouding want heeft men niet het meeste al gezien en meegemaakt, een aanvaarden dat het einde naderbij komt en een generositeit tegenover de anderen omdat men weet dat het hun ook te wachten staat. Aan de andere kant, en dat weten we even goed, kunnen senioren behoorlijk lastig zijn, veel tijd en inspanning vragen, weinig dankbaarheid tonen en een diepe onvrede uitstralen. Zoeken naar dat evenwicht is de leidraad van de lezing geworden, en dus ook van dit essay.

Ik heb op de voorziene dag op de voorziene plaats gesproken en er gebeurde iets heel merkwaardigs, wat ik niet had verwacht. Tot mijn bijzonder aangename verrassing leek mijn aanpak het publiek aan te spreken. Dat gold voor de senioren zelf, die de indruk kregen dat ik hen serieus nam, niet als buitenstaander maar vooral als medestander, maar ook voor de verpleegkundigen en verzorgenden. Sommigen lieten me na afloop weten dat ze dat betuttelen ook beu zijn en liever met de ouderen als volwaardige mensen willen omgaan. Dat betuttelen uit zich bijvoorbeeld in het vrijwel ongestraft binnenstappen van de woonruimte van de oudere, want privacy kan toch geen factor van belang meer zijn, of in de wijze van aanspreken die dichter aanleunt bij (soms heel jonge) kinderen dan bij volwassenen. Tussen haakjes: dat is mij ook al overkomen. Ik was op de trein gestapt zonder ticket – een onvermijdelijke vergissing want de lijn in kwestie, Gent-Brussel, was mijn vroegere abonnementslijn en daarvoor had ik mijn kaart altijd op zak, maar nu heb ik een treinticket nodig. Ik legde dat netjes uit aan de controleur en hoewel hij heel behulpzaam was, sprak zij mij – tot mijn uiterste verbazing – plots luider en trager toe: ‘Het komt allemaal in orde, hoor, meneer, maakt u zich maar geen zorgen.’ Het allereerste dat toen bij mij opkwam, was een gevoel van opstandigheid, net zoals bij een puber. En zo is het specifieke idee ontstaan van de senior als puber. Waarmee de titel van dit pamflet is verklaard: Wijs, grijs en puber.

Zoals het hoort voor een dergelijke tekst, moet de structuur helder en duidelijk zijn. Wil ik de titel getrouw zijn, dan dienen drie thema’s aan bod te komen: wijs, grijs en puber. Dat zal gebeuren in hoofdstukken 2, 3 en 4. Maar om op een ernstige manier te kunnen spreken over wijsheid heb ik een wat lange maar onvermijdelijke aanloop nodig die ook zijn nut zal bewijzen voor de andere hoofdstukken, waarin ik moet spreken over kennis in een algemenere setting en meer bepaald over wetenschappelijke kennis. Dat dominante kennismodel – als je iets wilt weten over de wereld, vraag het aan de wetenschappelijke expert want die heeft de beste kennis ter beschikking – heeft een ongemakkelijke verhouding tot wijsheid, en dat wil ik proberen te verduidelijken. In het besluit behandel ik kort de kwestie van de dood – dat lijkt een meer dan toepasselijke plaats. En dan nog dit: om de tekst niet nodeloos te verzwaren door uitweidingen, toelichtingen en literatuurverwijzingen – het is immers bedoeld als een essay en dat vraagt een zekere vlotheid in het lezen – zijn die samengebracht in een apart hoofdstuk op het einde van dit boek.

Hoe toch alles weer samenkomt

Dit pamflet is niet bedoeld om handige, leuke en gemakkelijk op te volgen tips, do’s-and-don’ts en praktische raadgevingen mee te geven. De reden is eenvoudig: ik heb er geen. Bovendien heb ik altijd weinig vertrouwen gehad in dergelijke informatie. Men richt zich dan doorgaans tot een veel te grote groep die men moet ‘homogeniseren’, want het advies wordt verondersteld voor iedereen te gelden. ‘Elke dag een stevige wandeling verlengt het leven met vele jaren.’ Op voorwaarde dat je niet in een rolstoel zit, met een chronische longinfectie af te rekenen hebt, niet meer voldoende je evenwicht beheerst, of … Al te vaak is er amper een verschil te merken met de horoscooppagina in een of ander tijdschrift waarin je aangeraden wordt om vandaag geen snelle beslissingen te nemen en meer aandacht te hebben voor de mensen rondom jou. En al te kenmerkend voor dergelijke informatie is dat ze zich onvermijdelijk richt tot het individu, namelijk de lezer op dat ogenblik. Daardoor verdwijnt bijna integraal de sociaaleconomisch-politieke context uit het zicht. Wat betekent het om in een hoogtechnologische, ultrasnelle en supergecontroleerde maatschappij ouder te worden? Die vraag kan je alleen maar behandelen als je de vermelde context een volwaardige rol laat spelen. Want eender welk antwoord op die vraag zal rekening moeten houden met kennis. Dat leidt onvermijdelijk tot de kwestie wie toegang heeft tot die kennis – door school, door opvoeding, door sociaal milieu, door te beschikken over voldoende economische en financiële middelen – en dan kan je niet buiten het sociale kader. Of laat ik een ander acuter voorbeeld nemen waar vandaag al te licht overheen wordt gegaan: de impact van de klimaatverandering op – onder andere – senioren.

Niemand twijfelt eraan dat de klimaatverandering de komende generaties voor vele en moeilijke uitdagingen zal stellen. Maar wie zo spreekt, lijkt te suggereren dat de huidige generatie zich niet al te veel zorgen hoeft te maken. ‘Het zal niet meer voor hen zijn’, zoals de uitdrukking gaat, verwant met ‘tegen dan ben ik er allang niet meer’ of ‘après nous le déluge’. Dat is evenwel volledig fout, want de berichten over ‘klimaatdoden’, om de gruwelijke maar wel correcte term te gebruiken, nemen alleen maar toe. En even leek het, althans in mijn ogen, wel vrij cynisch te worden omdat zowel senioren als piepjonge mensjes in de klappen delen.¹ Dat senioren sneuvelen, kan men zich best voorstellen. De klimaatveranderingen uiten zich vaak in een toenemende frequentie van bijvoorbeeld hittegolven en droogteperiodes en in een toename van de extremen. De kwestie, om het toch nog eens te herhalen, is niet dat er hittegolven zijn, maar dat het aantal toeneemt en de temperaturen extremer worden. De zomer van 2019 heeft temperaturen gehaald van meer dan 40 graden Celsius. De cijfers lopen, zoals gewoonlijk, sterk uiteen, maar dat we in duizenden slachtoffers mogen denken, lijkt wel duidelijk. Dat is niet gering. (Wordt het niet helemaal cynisch toen de vroegere Minister van Verkeer Ben Weyts pleitte voor nul verkeersdoden als streefdoel, wat uiteraard heel nobel is, maar niemand tot nu toe heeft gesuggereerd om onder senioren te streven naar nul klimaat- of warmtedoden?) Met de piepjonge mensjes wil ik verwijzen naar de toename van vroeggeboortes met een licht dalende overlevingskans, die aan klimaatomstandigheden gekoppeld kan worden. Leg die berichten samen en je zou tot de conclusie kunnen komen dat de klimaatverandering ingrijpt op de twee cruciale momenten in een mensenleven: het begin, de geboorte, en het einde, de dood. Aangezien het leven zich situeert tussen die twee momenten, komt het daarmee zelf ook in het gedrang. En het wordt een beetje beledigend om dan een advies mee te geven zoals ‘zorg ervoor dat je voldoende drinkt om uitdroging tegen te gaan’. Je kan evengoed op de Titanic de passagiers tijdens het zinken de raad meegeven om hun dure schoenen uit te doen zodat ze niet nat zouden worden.

Aan de voorgaande beschouwingen wil ik graag toevoegen dat deze tekst geschreven is door een filosoof. En dat zal ook blijken. Naast de sociale context is er onvermijdelijk de culturele context. Neem een begrip zoals wijsheid. Dat is geen recent idee, onnodig om het neer te schrijven, maar het gaat wel een flinke tweeduizend jaar terug (als ik mij bewust beperk tot de westerse cultuur). Dan is het toch goed om even te kijken naar de ontwikkeling van het begrip, hoe zijn positie gewijzigd is met de tijd, om te begrijpen waarom de discussies en debatten vandaag worden gevoerd zoals ze worden gevoerd. Anders gezegd, graag wil ik laten zien dat problemen die zich aandienen als ogenschijnlijk enkel aan de oppervlakte, na analyse wel degelijk een grote diepte vertonen. Dit lijkt mij de taak van de filosoof te zijn: de discussie en het debat verrijken door het bieden van een andere blik – onder het motto ‘zo heb ik het nog nooit bekeken’ – en het toevoegen van een nieuw perspectief zonder de andere perspectieven zonder meer te verwerpen. Want hier gaat het toch om: een rijkere wereld is aangenamer dan een arme wereld (en dat mag en moet ook socio-economisch gelezen worden, het gaat zowel om het materiële als het ideële).

Tot slot nog dit. Hierboven heb ik – wanneer het gaat om de gehele maatschappij – de sociale en culturele context benadrukt om de ruimere verbanden te begrijpen, maar ook in mijn persoonlijke leven probeer ik – zoals iedereen, durf ik aan te nemen – een zekere samenhang na te streven. Hoewel, zoals aangehaald, het thema van ouder worden tot nu toe niet mijn aandacht heeft gehad, is het wel zo dat wat ik hier neerschrijf, verband houdt met vroegere geschriften. De term ‘pamflettair essay’ heb ik al gebruikt voor Hamlet en entropie. De twee culturen, een halve eeuw later, gepubliceerd in 2009 bij deze uitgever. Om wat kort door de bocht te gaan, stonden daar twee vraagstukken voorop: ten eerste, hoe verhouden de natuurwetenschappen zich tot de sociale en humane wetenschappen, en ten tweede, hoe verhoudt de wetenschappelijke productie van kennis zich tot de gehele maatschappij? Met andere woorden, het vraagstuk van de wetenschapscommunicatie. De verwantschap met Wijs, grijs en puber moge duidelijk zijn: schrijven over wijsheid en ouder worden kan niet zonder daarin wetenschap te betrekken in relatie tot de maatschappij, waarin de senior-puber thuishoort.

Hoewel elementen uit De vrolijke atheïst (Houtekiet, 2012) op de achtergrond aanwezig zullen zijn, heb ik proberen te vermijden dat een specifieke levensbeschouwing mijn discours in dit pamflet zou bepalen. Het is dus zeker geen atheïstisch manifest over het senior-zijn. Het richt zich wel degelijk tot alle ouderen. De maatschappij lijkt weinig rekening te houden met iemands kijk op de wereld zodra die de 60 is gepasseerd. Men is geneigd te denken dat niet alleen in de dood iedereen gelijk is, maar ook al in de periode ervoor, tenminste vanuit het perspectief van de niet-senior. Vanuit het seniorenperspectief zelf is het een intrigerend onderdeel van het leven met eigen accenten en complexiteiten. Ergens zie ik een verband met seksuele voorlichting. De meesten onder ons – ik spreek over mijn generatie – hebben die nauwelijks gekregen en wat er te vinden was, zoals die beruchte ‘vieze boekskes’, was niet veel waard als leidraad. Niet of slecht geïnformeerd, dat was de werkelijkheid. Als het gaat over ouder worden, lijkt de situatie vergelijkbaar. We worden echt niet voorgelicht over wat er ons te wachten staat, en wat er ons wel wordt verteld, is weinig bruikbaar of onzinnig. Dan doet het toch wel deugd om in Knack van 23 oktober 2019 de reportage van Dirk Draulans te lezen over ouderen en seks met de schitterende titel ‘De seks is anders, maar doorgaans beter’. Ik wil er alleen maar aan toevoegen: niet alleen de seks.

1

OVER KENNIS

Waarin de auteur uitzoekt wat de kenmerken

van wetenschappelijke kennis zijn en waarin

hij overdreven lang doorzaagt over een

doodordinaire wip. Evenwel is het zijn

bedoeling te laten zien hoe wetenschappelijke

kennis theorie boven praktijk verkiest met alle

noodlottige gevolgen van dien. Daaruit volgt

dat wetenschappelijke kennis zeer specifiek is

en dus dat andere vormen van kennis mogelijk

zijn. Deze lang aanvoelende uiteenzetting laat

hem toe in het volgende hoofdstuk wijsheid

als zo’n andere bron van kennis te benaderen.¹

Om te kunnen handelen heeft de mens kennis nodig. Voilà, eenvoudiger kan het niet uitgedrukt worden en ik durf te vermoeden dat iedereen het met die uitspraak volmondig eens. Ah ja, want als je zou handelen zonder enige kennis, dan doe je maar lukraak iets, en welke garantie heb je dan dat je zou bereiken wat je voor ogen had? Geen enkele toch? In het huis is in de eetkamer een lamp stuk. Wat doe je? Je vervangt de lamp en klaar is Kees. Hoewel… Ben je voorzichtig genoeg, dan heb je de juiste zekering uitgeschakeld om zeker niet geëlektrocuteerd te worden. Bovendien heb je even gekeken of de nieuwe lamp van hetzelfde type is. Tenzij natuurlijk die lamp niet meer te vinden is en een ander exemplaar dient gezocht te worden. Je schroeft de oude lamp los – laten we aannemen dat je met hetzelfde type fitting te maken hebt, en indien niet, begin dan maar uit te zoeken hoe je die verdomde dode lamp eruit krijgt – en draait de nieuwe lamp erin. Zekering terug op ‘on’ en nu maar hopen dat de lamp brandt. Indien niet, dan is er een nieuw scenario, maar daar ga ik nu niet op in. Even samenvatten. De handeling is eenvoudig te omschrijven: een kapotte lamp vervangen door een nieuwe lamp. Daar zit niet meteen een probleem. (Ik zeg wel ‘niet meteen’ omdat bij complexere handelingen de omschrijving vrijwel onmogelijk wordt, bijvoorbeeld: het huis verbouwen, een langdurige relatie hebben, het klimaat redden, alle naasten liefhebben …) Maar indien gevraagd wordt welke kennis nodig was om die handeling te kunnen uitvoeren, dan is de zaak niet zo eenvoudig. Laat ons een poging wagen.

In een eerste benadering lijkt die kennis een combinatie te zijn van heel praktische zaken en eerder theoretische af- en overwegingen. Het is zeker een vorm van praktische kennis dat je weet (of schrijf ik beter ‘weet’ met aanhalingstekens?) dat je de lamp niet te hard mag vastnemen om te vermijden dat ze zou barsten en versplinteren. Maar het is ook een vorm van impliciete theoretische kennis die bepaalt hoeveel druk een oppervlak van een bepaalde stevigheid kan weerstaan. Het is niet voor niets een ware uitdaging voor de artificial intelligence (AI) of kunstmatige intelligentie (KI) om een robothand op basis van het zien van een voorwerp te leren uitmaken hoe hard die dat voorwerp mag vastpakken. Het uitschakelen van de juiste zekering is ook een vorm van praktische kennis waarbij een element van theoretische kennis meespeelt. Je weet dat, als het circuit onderbroken is, er geen stroom meer kan vloeien en een elektrische schok uitgesloten is. Dat je controleert of de nieuwe lamp zo identiek mogelijk is aan de oude lamp, heeft natuurlijk te maken met het feit dat je weet dat je een risico neemt door een heel andere lamp te nemen. Klopt het voltage wel? Of moet er een transformator tussen? En zo ja, van welk type? Die korte analyse, die ik niet nodeloos zal uitbreiden, laat zien dat de ingeschakelde kennis een hybride gegeven is, een mengeling van praktische en theoretische kennis. In het volgende hoofdstuk wil ik daar de nodige vraagtekens bij plaatsen, maar laat ik die hybride kijk hier wat verder uitwerken. Het heeft immers geleid tot een van de merkwaardigste producten die een maatschappij ooit heeft weten te bedenken, en dat is wetenschappelijke kennis.

Wetenschappelijke kennis: Comte op de wip²

Het mag misschien grappig klinken, maar er is een mooie overeenkomst tussen wetenschappelijke kennis en biologie. Zoals algemeen bekend, is de evolutionaire biologie tot volle ontplooiing gekomen met de publicatie van The Origin of Species van Charles Darwin in 1859. (Laat even opzij of dat een correcte weergave is van de historische ontwikkeling, dat is hier niet aan de orde.) Het schitterende werk van Darwin heeft het wel degelijk over de oorsprong van de soorten, niet van het leven zelf. The Origin of Life is een nog lang niet voltooid boek waaraan een schare van wetenschappers allerhande naarstig werkt, gaande van fysici, scheikundigen, biochemici, bioingenieurs tot fysiologen en biologen. Op dezelfde wijze wordt het ontstaan van wetenschappelijke kennis bijna altijd verteld vanuit bestaande andersoortige theoretische kennis. Een uitermate klassiek voorbeeld is het standaardverhaal, gebaseerd op de oude comtiaanse versie. De negentiende-eeuwse Franse filosoof Auguste Comte (1798-1857) wordt omschreven als de vader van het positivisme als filosofische denkstroming. Een van de kernideeën in zijn opvattingen is de ontwikkeling, gekenmerkt door de drie stadia die de mensheid zal/heeft/moet doorlopen. Eerst is er het theologische of mythische stadium: als een fenomeen verklaard moet worden, grijpt men naar goddelijke of bovennatuurlijke krachten. Dan komt het metafysische stadium: de bovennatuurlijke of goddelijke krachten worden vervangen door theoretische of meer abstracte entiteiten, zoals een fysische kracht, maar ook wiskundige begrippen krijgen een veel groter belang, bij uitbreiding ook de ‘zuivere’ menselijke rede. Ten slotte volgt het positieve of wetenschappelijke stadium: de wetenschap neemt over en feiten worden verklaard door te steunen op wetmatigheden en de toepassingen ervan.

Het altijd weerkerende voorbeeld is de bliksem. In ‘primitieve’ – ik plaats de term heel bewust tussen aanhalingstekens want de misvatting kan niet groter zijn; maar hier past het zeer goed in het positivistische verhaal³ – samenlevingen was de bliksem een straf van de goden of van God. Denk aan Zeus met een bliksem in de hand, of aan de God van het christendom die, voor de ontwikkeling van de bliksemafleider, menig godshuis in de vlammen heeft laten opgaan. In meer ‘ontwikkelde’ – zelfde opmerking als hierboven – samenlevingen kan de bliksem zonder probleem een miraculeus en wonderbaarlijk fenomeen blijven. Maar het is pas in het positieve stadium dat de bliksem herleid wordt tot een ‘simpel’ elektrisch fenomeen. Dat laatste moet ook met de nodige voorzichtigheid gelezen worden, want bliksems blijken veel complexer te zijn dan voordien gedacht. Wat zoveel betekent als vaststellen dat we nog lang niet alles weten over dit – jawel – curieuze fenomeen.