Gerben Graddesz Hellinga

Karel V

Bondgenoten en tegenstanders

eBook editie, september 2012

Walburg Pers

© 2012 Gerben Graddesz Hellinga, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen.

Deze digitale editie is gebaseerd op de eerste druk, 2010.

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag:
Karel V op ± 15-jarige leeftijd. Een van de vele kopieën naar een verloren gegaan portret door Bernard van Orley. (Parijs, Musée du Louvre)

Met dank aan:
A Dijkstra-Kruit, R. Goudriaan, L. Panhuysen en H. Warris

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.670.9
NUR 688

Karel V als ridder van de Orde van het Gulden Vlies, anoniem portret uit de verzameling Hertog van Buccleuch en Queensberry. (Northhamptonshire, Boughton House)

Vier heersers over de Nederlanden bij de overgang van Middeleeuwen naar Nieuwe Tijd. Van links naar rechts: Maria van Bourgondië, Maximiliaan I, Filips de Schone en Karel de Vijfde. Houtsnede door Jacob Cornelisz van Oostsanen, 1518. (Amsterdam, Rijksprentenkabinet)

Portret van Karel V, gemaakt omstreeks 1530 door Jan Cornelisz Vermeyen. (Amsterdam, Rijksmuseum)

Inleiding

Het begin van de Nieuwe Tijd wordt vaak gesteld op 1480 en de eerste helft van de 16de eeuw wordt wel de Hoge Renaissance genoemd. De periode 1480-1560 was echter niet alleen een periode van vernieuwing, maar ook van het voortbestaan van meningen, instellingen en opvattingen uit de middeleeuwen. Een overgangsperiode dus, en keizer Karel V, de heerser over het grootste deel van West-Europa, was daarvan een typische vertegenwoordiger. Hij leefde van 1500 tot 1558 en heeft op de ontwikkelingen van zijn tijd niet alleen zelf grote invloed uitgeoefend, maar er zelf ook de invloed van ondervonden. Karel was namelijk als gevolg van de waarden en idealen die hij van zijn opvoeders en adviseurs meekreeg in veel opzichten nog een middeleeuwer. Geconfronteerd met de problemen van de Nieuwe Tijd ging hij daar lang niet altijd verstandig mee om. In dit boek willen wij een overzicht geven van de invloeden die op Karel hebben ingewerkt, de landen die hij moest besturen of waartegen hij ten strijde trok, de vorsten die zijn medestanders of zijn vijanden waren. Het kan de lezer helpen te begrijpen waarom het de machtigste vorst van zijn tijd niet is gelukt zijn idealen, het creëren van één groot samenhangend West-Europa dat een krachtig tegenwicht kon bieden tegen de oprukkende Turken, en het effectief bestrijden van de hervormingsbeweging, te verwezenlijken. Dat was namelijk niet alleen omdat hij intellectueel maar matig begaafd was, maar kwam ook door het feit dat zijn idealen domweg niet realiseerbaar waren in het Europa van zijn tijd.

In dit boek wordt Karels leven niet gedetailleerd behandeld, er zijn immers al zoveel uitgebreide biografieën verschenen over deze tot de verbeelding sprekende figuur. Maar een korte algemene biografie van Karel V is natuurlijk wel aan de orde: dat is hoofdstuk 1 van dit boek. Daarna volgt een introductie van Karels voornaamste opvoeders en adviseurs, en van degenen die hem de financiële middelen verstrekten voor het uitvoeren van zijn beleid. In de hoofdstukken 3, 4 en 5 volgt een beschrijving van de landen die hij regeerde – de Lage Landen, Spanje en Duitsland – en de belangrijkste figuren met wie hij in die landen te maken had. De pausen van Rome, die soms Karels medestanders waren en soms zijn vijanden maar die in beide gevallen een cruciale rol speelden in de politiek van die tijd, worden beschreven in hoofdstuk 6. De reactie op de misstanden van de Rooms-katholieke Kerk, de hervorming, komt in hoofdstuk 7 aan de orde. De hervorming kan gezien worden als het grootste probleem waarmee Karel werd geconfronteerd, maar hij had veel meer problemen. Hij heeft vrijwel zijn hele leven oorlog gevoerd. ‘Moeten voeren’, zou hij later verontschuldigend beweren, maar dat is maar zeer gedeeltelijk het geval. Omdat oorlogen zo’n belangrijk aspect van Karels leven vormden, wordt in hoofdstuk 8 beschreven wat er juist in zijn tijd allemaal veranderde op het gebied van wapens en tactiek. Daarna komen in de hoofdstukken 9 tot en met 12 zijn tegenspelers op het Europese schaakveld aan de orde: Frankrijk, Engeland, de Italiaanse stadstaatjes en het Turkse Rijk. Ten slotte bespreken wij kort de ontwikkelingen in Karels gebieden na zijn troonsafstand ten behoeve van zijn broer Ferdinand en zijn zoon Filips II, vooral wat betreft de Lage Landen.

Voordat wij Europa onderdeel na onderdeel gaan behandelen, zullen wij in deze globaal aangeven wat er allemaal gebeurde in het gebied waar Karel V mee te maken had. Want zelden hebben in een betrekkelijk korte periode van ruim een halve eeuw zoveel indrukwekkende veranderingen op zoveel verschillende gebieden plaatsgevonden als in de periode 1480-1560.

De aan de Europeanen bekende wereld werd binnen enkele jaren vele malen groter nadat Christophorus Columbus (1451-1506) in 1492 de aanzet had gegeven tot de exploitatie van Amerika en Vasco da Gama (1469-1524) in 1499 de zeeweg naar het Verre Oosten had verkend, waardoor handel met Azië niet langer meer hoefde te verlopen via Arabische karavaanleiders. De aanvoer van grote hoeveelheden goud en zilver uit de Amerikaanse wingewesten had bovendien enorme economische gevolgen.

Op het gebied van het geestelijk leven vonden zeer uiteenlopende processen plaats. Aan het einde van de 15de eeuw kwam het Italiaanse humanisme tot grote bloei. Lorenzo (‘Il Magnifico’) de’ Medici (1449-1492), Pico della Mirandola (1463-1494) en vele anderen verlegden de aandacht van vrijwel uitsluitend op de godsdienst gerichte intellectuele activiteiten naar de erfenis van de klassieken. Voor de oude Griekse en Romeinse filosofen, geschiedschrijvers, wetenschappers, dichters en toneelschrijvers was ook tijdens de middeleeuwen wel belangstelling gebleven maar lang niet in dezelfde mate.

Ook in de kunst vond een opmerkelijke verandering plaats, want behalve de al eeuwen lang gebruikelijke voorstellingen van bijbelse figuren en scènes, werden nu steeds meer mythologische, allegorische en wereldse voorstellingen gecreëerd. Dat gebeurde vaak in opdracht van de pausen in Rome, de renaissancepausen, dieeen kostbare levensstijl hadden en meer bezig waren met aardse genoegens dan met het leiden van een kerk die voor de gewone man een steun en leidraad moest zijn. En ze hielden zich bezig met het ondersteunen van kunstenaars en het veroveren van naburige stadstaatjes. Daar kwamen van tijd tot tijd ascetische lieden tegen in opstand, die probeerden af te rekenen met de verloedering van de Rooms-katholieke Kerk, zoals Ximenes de Cisneros (1456-1510) en Girolamo Savonarola (1452-1498). Sommigen eindigden op de brandstapel, anderen slaagden erin hun eigen kloosterorde te saneren, maar op grote schaal gebeurde er vooralsnog niet veel, tot Maarten Luther (1483-1546) in 1517 zijn 95 stellingen publiceerde. Vanaf dat moment was de hervorming niet meer te stuiten, ook niet door het toepassen van de gruwelijke wetten van de Spaanse Inquisitie die waren vastgelegd door Tomás de Torquemada (1420-1498), ook zo’n figuur die nog volop een middeleeuwer was.

Ook op het gebied van de internationale politiek vonden ingrijpende veranderingen plaats. De uitvinding van nieuwe wapens en het ontwikkelen van nieuwe gevechtsmethoden en tactieken leidden tot de teloorgang van de ridderstand en de opkomst van krijgsheren met zeer grote legers van goed gedrilde beroepssoldaten. De krachtigste vorsten hadden zulke legers nodig om van de lappendeken van koninkrijkjes, hertogdommen, graafschappen en stadstaatjes op het grondgebied waarop zij aanspraak maakten, gecentraliseerde grote staten te maken. Dat gebeurde in Spanje na het voltooien in 1492 van deReconquista: het heroveren van het deel van het Iberische schiereiland dat in handen van de ‘Moren’ was geweest. Het gevolg van het intolerante beleid van de ‘Katholieke Koningen’ Ferdinand en Isabella was dat de joodse bevolkingsgroep moest uitwijken, wat de handel en de nijverheid van het land veel schade toebracht, en dat de naar Noord-Afrika verdreven moslims onverzoenlijke vijanden van de christenen werden. De ‘Barbarijse zeerovers’ zouden nog eeuwenlang een plaag vormen voor de handel en de zeevaart van de Europeanen. In Frankrijk streefden de koningen ernaar het op de grens van het Iberische schiereiland gelegen Navarra in bezit te krijgen, en het prinsdom Oranje en de hertogdommen Bourgondië en Bretagne in te lijven. Gebieden waarop ook de Habsburgers, Maximiliaan I en zijn kleinzoon Karel V, aanspraken maakten. Ook het enorme gebied van de hertog van Bourbon, middenin Frankrijk gelegen, was een anachronisme en werd door Frans I ingelijfd. In Engeland beroofden Hendrik VII en Hendrik VIII de hoge edelen van hun macht. Zij stelden een ambtenarenapparaat in dat op plaatselijk niveau een min of meer uniform beheer uitvoerde. Dat waren de ‘Justices of the Peace’, terwijl in Spanje de ‘letrados’ die functie kregen. De zwakke Duitse keizers slaagden er niet in de meer dan 200 stadstaatjes en vorstendommen tot één geheel samen te smeden, maar hun voortdurende streven naar een gecentraliseerd bestuur kon toch niet helemaal worden tegengegaan door de zich onafhankelijk gedragende Duitse vorsten. In de Lage Landen was het nog moeilijker om tot een centraal bestuur te komen, want de rijke steden in dat gebied werden bestuurd door burgers, handelaars en vaklieden, die het zowel Maximiliaan als Karel V voortdurend lastig maakten en vaak weigerden belasting te betalen. Uiteindelijk wist Karel V toch af te rekenen met dat zelfstandige en opstandige gedoe (zie hoofdstuk 3).

Alle vorsten gingen er in die tijd vanuit, dat zij hun hoge positie te danken hadden aan de wil van God, en dat zij dus geen verantwoording hoefden af te leggen voor hun gedrag. Geheel volgens de adviezen die Niccolò Machiavelli in 1513 vastlegde in zijn boek ‘De Vorst’ lieten zij het doel de middelen rechtvaardigen. ‘Heilige allianties’ en ‘Eeuwige verbonden’ waren geldig zolang het de ondertekenaars uitkwam. Zodra dat niet meer het geval was, verbrak een vorst zijn plechtig bezworen beloften, en zoals in bijna elk hoofdstuk van dit boek blijkt, leidde dat tot voortdurend wisselende bondgenootschappen. Die waren te ingewikkeld, en ook vaak te tijdelijk van aard om ze allemaal uitgebreid te behandelen.

In deze wereld van zich tot moderne staten ontwikkelende grote landen en voortdurend wisselende bondgenootschappen, intern verdeeld door de hervormingsbeweging van Luther en Calvijn en vanuit het oosten bedreigd door de wrede legers van sultan Suleyman de Grote, probeerde Karel V zijn ver uiteen gelegen gebieden samen te smeden tot één centraal geregeerd land. Dat was een onmogelijke opgave. Het was al heel wat dat hij van de rommelige verzameling Bourgondische gebieden één geheel heeft kunnen maken: de Bourgondische Kreits. Het was vrijwel het enige succes waarop Karel kon terugzien toen hij op 21 september 1558 in een Spaans klooster de laatste adem uitblies.

De Nederlanden waren een rijk, stedelijk gebied. Het schilderij ‘De goudweger en zijn vrouw’ van de Vlaamse schilder Quinten Matsys uit 1514 illustreert dit bijzonder goed. (Parijs, Musée du Louvre)

Europa ten tijde van Karel V

Hoogte- en dieptepunten uit het leven van Karel V. Links: gebeurtenissen in Karels eigen leven. Rechts: gebeurtenissen in Europa die van invloed waren op zijn leven.

Ruiterportret van Karel V. Karel in actie tijdens de Slag bij Mühlberg (1547 ), geschilderd door Titiaan. (Madrid, Museo del Prado)

Een van de vele portretten van Karel V door Jacob Seisenegger, hofschilder van Ferdinand V in Augsburg. Dit portret in hofkledij (Wenen, Kunsthistorisches Museum), schilderde Seisenegger tijdens Karels verblijf in Bologna in 1532. Het diende als voorbeeld voor het bekendere portret door Titiaan (Madrid, Museo del Prado)

1 De erfgenaam

De vele erfenissen van Karel van Gent

Het liefst had de jongen die later de heerser van het grootste rijk van zijn tijd zou worden, ridder willen worden. Maar hij had niet veel te willen als het erom ging hoe hij zijn toekomst wilde plannen. Toen zijn vader (de hertog van Bourgondië Filips de Schone, heerser over de Nederlanden) al op 28-jarige leeftijd in 1506 overleed, erfde de toen zesjarige Karel automatisch de Lage Landen. Zijn moeder Johanna, dochter van de Spaanse koning Ferdinand van Aragon, werd na de dood van haar man krankzinnig en was dus onbekwaam om te regeren. Johanna’s vader regeerde Castilië, het land van haar in 1504 gestorven moeder, voor haar en toen hij zelf in 1516 stierf was zijn dochter Johanna ‘de Waanzinnige’ nog steeds niet in staat om te regeren. Karel werd koning van ‘Spanje’: een combinatie van Castilië, Aragon en enkele kleinere koninkrijken op het Iberische schiereiland, waarbij ook grote delen van Zuid-Italië hoorden. En toen Karels grootvader van vaders zijde Maximiliaan I, keizer van Duitsland, in 1519 overleed werd hij na een langdurige en zeer kostbare verkiezingsprocedure ook keizer van het Heilige Roomse Rijk (zie stamboom).

Filips de Schone werd in Spanje verwelkomd met uitbundige ontvangsten (boven) en stierengevechten te zijner ere (onder). Dat bleek te veel voor hem te zijn. Hij overleed al drie maanden na zijn aankomst in Spanje, op 25 september 1506. (Ecaussines, Chateau de la Follie)

Of hij daar nu voor koos of niet, de jongen die als Karel van Gent geboren werd, zou de machtigste heerser van zijn tijd worden. Zijn gebieden zouden tijdens zijn regering bovendien sterk worden uitgebreid met grote delen van de Nieuwe Wereld, zodat men wel zei dat de zon in zijn rijk nooit onderging. Dat rijk zou veel te groot blijken voor één vorst, en zeker voor een vorst die altijd met één been in de middeleeuwen zou blijven staan.

Karels geboorte op 24 februari 1500 in Gent werd met buitengewoon veel vreugde begroet en met schitterende feesten gevierd, maar hij had geen zorgeloze jeugd. Na de dood van zijn vader in 1506 werd zijn moeder Johanna in Spanje onder curatele gesteld, zodat haar kinderen min of meer als wezen opgroeiden: Ferdinand en Catharina in Spanje aan het hof van hun grootvader Ferdinand van Aragon, Karel en zijn zusters Eleonora, Isabella en Maria in de Nederlanden waar hun tante Margaretha van Oostenrijks hun voogdes en pleegmoeder werd.

Karel groeide op in Margaretha’s residentie te Mechelen waar hij in contact kwam met kunstenaars en intellectuelen, maar toch vooral conservatieve waarden en normen meekreeg. Hij was niet bijster intelligent en had volstrekt geen gevoel voor talen. Hij schijnt bijvoorbeeld nooit goed Latijn te hebben leren spreken. Hij had bovendien een handicap: alle mannen uit de familie van zijn grootvader Maximiliaan, de Habsburgers, hadden een sterk vooruitstekende onderkaak, maar bij hem was dat zo uitgesproken dat hij zijn mond niet goed kon sluiten. Dat, gecombineerd met een korte, dikke tong, maakte dat hij vaak moeilijk verstaanbaar was. Daarbij kwamen zijn matige prestaties tijdens de lessen, zodat hij weinig zelfvertrouwen ontwikkelde.

Aartshertog Karel op ongeveer vijftienjarige leeftijd. Portret door, vermoedelijk, Bernard van Orley. (Edinburgh, National Gallery of Scotland)

Maximiliaan moet gemerkt hebben dat taal- en wetenschappelijk onderwijs zijn kleinzoon zo slecht lagen dat hij er nog onzekerder van werd. Hemzelf spraken de oude ridderidealen meer aan, en hij had goede reden om te verwachten dat zijn kleinzoon beter tot zijn recht zou komen als iemand hem leerde jagen, vechten in toernooien, schieten, schermen en paardrijden. En al had Karel een zwakke gezondheid, lichamelijke activiteiten trokken hem inderdaad meer aan dan talen en boeken. Als iemand op die voorkeur inspeelde, meende Maximiliaan, zou dat ook als voordeel hebben dat Karels zwakke, ziekelijke lichaam ontwikkeld en gehard werd. In 1509 belastte hij willem van croÿ, heer van chièvres met de opleiding van zijn toen negen jaar oude kleinzoon. De benoeming van die man had inderdaad het gewenste effect op Karel, maar Chièvres doordrong de jongen ook van de oude ridderidealen die in die tijd al achterhaald waren. Bovendien zag Chièvres een grandioze toekomst voor zijn pupil als heerser van een wereldrijk, want na het overlijden van zijn vader in 1506 was al snel duidelijk geworden dat Karel ooit Spanje zou erven van zijn ouders, en zijn grootvader Maximiliaan had al te kennen gegeven dat hij Karel graag als zijn opvolger als keizer van Duitsland zou zien. Als vorst van de rijke Lage Landen én Spanje én Duitsland moest Karel, meende Chièvres, de heerser van heel Europa kunnen worden. Karels latere aspiraties in die richting zijn in belangrijke mate het gevolg geweest van Chièvres’ invloed.

Op intellectueel gebied was adriaan boeyens, de latere paus Adrianus VI), tijdens Karels jeugd de belangrijkste opvoeder. Diens invloed leidde bij Karel tot een onverzoenlijke houding ten aanzien van de hervorming, met alle gevolgen van dien (zie hoofdstuk 7). Later speelde een derde belangrijke opvoeder en adviseur een rol. Dat was desiderius erasmus, die in de jaren 1515 tot 1521 als adviseur aan Karels hof was verbonden. Hij heeft weliswaar grote invloed gehad op veel van Karels vertrouwelingen, maar zijn nadruk op tolerantie en zijn afkeer van oorlog als middel om meningsverschillen op te lossen waren niet aan Karel zelf besteed.

In het buitengewoon onrustige Europa van de 16de eeuw moest de jonge vorst zich niet slechts staande zien te houden, hij kreeg er zelf een hoofdrol in te spelen. En daarbij heeft hij zich in latere jaren veel sterker laten beïnvloeden door de adviezen van mercurino di gattinara dan door de wijze lessen van Erasmus. Gattinara was als typische vertegenwoordiger van de Renaissance zeer gecharmeerd van de macht van het vroegere Romeinse Rijk. Hij meende dat Karel de Grote na het uiteenvallen van dat rijk de oude grootsheid weer in ere had hersteld door zelf heerser van heel Europa te worden. Hij vond dat Karel daar ook naar moest streven, en dat sloot dus naadloos aan op wat Karel al van Chièvres had gehoord. Na Gattinara’s dood in 1530 heeft Karel zich niet veel meer aangetrokken van de adviezen van de mensen in zijn omgeving.

Koning Carlos I van Spanje

Karel werd kort voor zijn vijftiende verjaardag officieel meerderjarig verklaard. Veertien dagen eerder was Frans I, die gedurende de volgende halve eeuw zijn aartsvijand zou worden, koning van Frankrijk geworden. Op 2 april 1515 werden bij het verdrag van Parijs plechtige afspraken gemaakt over de invloedssferen van de twee vorsten. Intussen wilde Ferdinand van Aragon bij testament regelen dat na zijn dood zijn kleinzoon Ferdinand (Karels jongere broer) op zijn minst het voorlopige regentschap zou krijgen tot aan de dood van Johanna ‘de Waanzinnige’. Om dat te voorkomen stuurde Maximiliaan in 1515 Karels mentor Adriaan Boeyens naar Spanje. Die wist Ferdinand op andere gedachten te brengen en dat was maar net op tijd. Begin 1516 overleed Ferdinand van Aragon en werd Karel uitgeroepen tot koning van Spanje, naast (en in zekere zin voor) zijn handelingsonbekwame moeder Johanna. Vanaf toen waren de Nederlanden niet meer dan een klein stukje van het enorme rijk dat Karel ging regeren. Zijn tante Margaretha van Oostenrijk werd landvoogdes en zou de belangen van de Lage Landen voortreffelijk behartigen.

Karel als vijftienjarige nadat hij Heer der Nederlanden was geworden na de regeringsoverdracht door Margaretha van Oostenrijk. Kopie van een verloren gegaan portret door Bernhard van Orley. (Brugge, Kathedraal)

Het duurde lang voordat Karel in zijn nieuwe land arriveerde. Hij bleef aanvankelijk in de Nederlanden omdat daar voortdurend onrust heerste. Verschillende gebieden wilden zich losmaken van het Bourgondische Rijk en werden bij dat streven gesteund door de Franse koning. En er waren internationale problemen. Door de overwinning van Frans I in september 1515 bij Marignano op een Zwitsers huurlingenleger dat vocht voor de hertog van Milaan en paus Leo X, kreeg Frankrijk de stadstaten Milaan en Genua in handen. Frans I werd daardoor plotseling veel machtiger dan de bondgenoten en sympathisanten van de Habsburgers lief was. Karels adviseurs probeerden op allerlei manieren het Bourgondische Rijk en Spanje een goede plaats te garanderen in het nieuwe machtsevenwicht. Dat lukte wel, maar het hield in dat Karels Bourgondische regering zich veel vriendelijker tegenover Frankrijk opstelde dan de Spanjaarden, eeuwige vijanden van Frankrijk, welgevallig was. Dat nam hen niet voor hun nieuwe koning in.

Karel benoemde zijn oude mentor Adriaan Boeyens, die al in Spanje was, tot regent voor de tijd die hij nodig had om daar naar toe te gaan. Dat creëerde een ingewikkelde situatie voor Adriaan want er waren talloze problemen. Ten eerste kon men onrust en protest verwachten bij een bevolking die zich zag opgescheept met een volslagen onbekende buitenlandse nieuwe heerser. Daarbij kwam het feit dat het onduidelijk was wíé er nu eigenlijk regeerde: kardinaal Ximenes de Cisneros was regent voor Castilië en volgens het testament van Ferdinand was diens bastaardzoon Alonzo, de aartsbisschop van Zaragoza, regent voor Aragon. Volgens de wens van de nieuwe koning was Adriaan regent over het hele gebied. Adriaan was tactvol genoeg om met beide heren op goede voet te blijven, maar het drietal maakte een aantal fouten bij het benoemen van mensen op hoge posten, wat aanleiding gaf tot nog meer onrust. Het werd er niet beter op toen vanuit Brussel het bericht kwam dat Karel al het goud en zilver dat vanuit de Nieuwe Wereld naar Spanje werd vervoerd, doorgestuurd wilde hebben naar het noorden. Er was niet veel meer nodig om het hele land te laten ontploffen, en dat zou in 1520 ook gebeuren: toen braken de opstanden van de Comuneros en de Germania uit.

Toen Karel eind 1517 eindelijk zover was dat hij naar Spanje kon afreizen duurde het weken voordat de wind gunstig was voor de tocht overzee naar het zuiden. Eenmaal bij de Spaanse kust aangekomen bleek men de haven voorbij gezeild te zijn. Karel en zijn gevolg moesten op een woeste kust aan land gaan en een lange tocht over land maken tot zij eindelijk contact konden leggen met de plaatselijke overheid. Het gebruik eiste dat Karel, voordat hij iets officieels deed, eerst een bezoek bracht aan zijn moeder die nog steeds formeel de vorstin was. Zij had nooit officieel afstand gedaan van de kroon, maar ze werd niet in staat geacht tot welke officiële handeling dan ook. Het is niet zeker of Johanna werkelijk zo ernstig geestesziek geweest is als lange tijd is aangenomen. Zij heeft tot haar dood in 1555 bijna een halve eeuw als een gevangene doorgebracht in een kasteel in Tordesillas, maar er zijn historici die beweren dat dat vooral was omdat zowel Ferdinand van Aragon als Karel haar buiten de macht wilden houden. Bij zijn bezoek aan zijn moeder ontmoette Karel voor het eerst zijn jongste zuster Catharina, die net als haar moeder min of meer als gevangene behandeld werd.

In Mojados ontmoette Karel zijn vijftienjarige broer Ferdinand, die hij ook nog nooit eerder had gezien. Het werd een ijzige begroeting, want Karel zag in zijn jongere broer een concurrent. Hij nam zijn broer op in de prestigieuze Orde van het Gulden Vlies waarvan hij de souverein was, maar daarna moest Ferdinand het land verlaten om nog meer onrust over de troonsopvolging te voorkomen. Dát was niet onredelijk, maar Karel had Ferdinand op zijn minst een eervolle positie in de noordelijke gebiedsdelen kunnen aanbieden om hem in zijn waarde te laten. Het zou jaren duren voordat dat gebeurde. Ook later, toen Ferdinand eerst Karels landvoogd over de Duitse landen werd en daarna gekozen werd tot Rooms-koning Ferdinand I van Duitsland, heeft Karel zijn broer vaak onredelijk behandeld. Ferdinand schijnt dat alles echter geduldig geaccepteerd te hebben en hij heeft zijn broer altijd trouw gediend.

Koning Karel I van Spanje, met koningsscepter, anoniem schilderij. (Madrid, Galeria Caylus)

Karel was zeventien toen hij in Spanje arriveerde. Zijn uiterlijk (een tamelijk dom gezicht en een veel te lange onderkaak), zijn gesloten en kille opstelling, de ongeremde manier waarop hij en zijn Bourgondische gezelschap zich aan drank en voedsel te buiten gingen en de weinig serieuze manier waarop al die buitenlanders zich opstelden ten aanzien van geloof en etiquette, stonden de Spanjaarden tegen. Karel sprak geen woord Spaans en benoemde, sterk onder de invloed van Chièvres, een groot aantal Vlamingen op hoge posten in de regering en in de kerk. Die waren dermate inhalig en corrupt dat de Spanjaarden, die toch zelf ook niet vies waren van corruptie, er schande van spraken. Het meest werd Karel de benoeming kwalijk genomen van een neef van Chièvres, die toen nog niet eens was meegereisd naar Spanje, tot aartsbisschop van Toledo. Die ‘prebende’ was de best betaalde en aanzienlijkste kerkelijke functie op het pausdom na. De post was vrijgekomen omdat kardinaal De Cisneros kort na de aankomst van Karel in Spanje was overleden. Heel veel steekpenningen moesten betaald worden en geheime beloften gedaan, voordat de Cortes van Castilië ermee akkoord ging Karel als koning te accepteren.

De Spanjaarden leerden hun nieuwe koning kennen op de manier die in Bourgondië heel gebruikelijk was: er werden schitterende feesten en toernooien georganiseerd. Maar weer werden daarbij fouten gemaakt. Karel bleef in de ene belangrijke plaats te lang, in de andere te kort en al dat uiterlijk vertoon riep ook weerstanden op. Hier wreekte zich het feit dat de levensstijlen van Spanje en Bourgondië zo verschillend waren. Karel zou later leren zich meer in te stellen op de regionale verschillen binnen zijn rijk, maar zover was hij nog niet. Toch verliepen de onderhandelingen met de overheden van de gebieden die hij bezocht lang niet altijd onbevredigend. Vaak ging het over misstanden die nu eindelijk eens aangepakt moesten worden – wat Karels adviseurs zelf ook wel wilden – of over internationale zaken zoals Frankrijks aanspraken op Navarra, waarover Karels adviseurs net zo dachten als de Spaanse vertegenwoordigers.

Karel bracht weinig in bij deze beleidsbeslissingen. Hij was in deze fase van zijn leven nog steeds een slome jongeman die deed wat Chièvres en andere raadslieden, onder wie Mercurino di Gattinara een belangrijke plaats innam, hem adviseerden. De kritiek en de regen van klachten die de Spanjaarden tot de nieuwe regering richtten, kwamen dan ook voornamelijk terecht op de schouders van die adviseurs. Voor de toekomstige relatie tussen koning Karel I en zijn volk was dat een goede zaak. Men nam hem de corruptie van zijn adviseurs en hovelingen niet persoonlijk kwalijk.

Keizer Karel V van Duitsland

In januari 1519 bereikte Karel het bericht van het overlijden van zijn grootvader, de Duitse keizer Maximiliaan I. Hij kwam in aanmerking voor de opvolging, maar ook Frans I van Frankrijk gaf blijk van belangstelling voor het keizerschap. Karel moest temidden van de onrust die nog steeds in Spanje heerste weer vertrekken om zijn rechten te doen gelden bij de keizerverkiezing. En dat, terwijl in Spanje waar men al zo lang in onzekerheid verkeerde over wíe nu eigenlijk regeerde, nog niet eens voor een troonopvolger was gezorgd, want Karel was nog niet getrouwd. Vooral in Valencia zette zijn snelle vertrek kwaad bloed, want daar was hij nog niet eens voor de Cortes verschenen om de eed af te leggen dat hij een goede vorst zou zijn. De onrust nam toe, rellen en plaatselijke opstandjes kwamen steeds vaker voor, maar toch verliet Karel Spanje op 20 mei 1520. In tegenstelling tot zijn belofte in het vervolg geen buitenlanders meer op hoge posten te benoemen, liet hij Adriaan Boeyens achter als landvoogd: wéér een bron van ongenoegen. Op 29 juni 1520 verenigden de burgers van verschillende steden zich tot een heilige ‘Junta’ en korte tijd later woedde in Spanje een grootschalige burgeroorlog tussen de steden, de adel en de koninklijke ambtenaren. De door Karel achtergelaten regent Adriaan Boeyens stond daar machteloos tegenover.

Europa rond 1520

Het is de vraag of Karel er goed aan heeft gedaan te streven naar het keizerschap. Door op dit ongelukkige ogenblik naar Duitsland af te reizen maakte hij een veel slechtere start als koning van Spanje dan wanneer hij daar persoonlijk orde op zaken had gesteld. Bovendien werd hij, toen hij keizer van Duitsland werd, heerser over een dermate uitgestrekt rijk dat uit zoveel verschillende volkeren bestond dat het bijna onmogelijk was om het te laten regeren door één vorst. En zeker niet door een vorst die nog te veel middeleeuwer was om een centraal gezag te kunnen organiseren. Aan de andere kant: Frans I, zijn grote concurrent, streefde er ook naar om keizer van Duitsland te worden. Als die daarin geslaagd zou zijn zouden Karels noordelijke en zuidelijke gebieden van elkaar gescheiden zijn door een zeer groot, machtig en vijandelijk land. Frans I had dan bijna zeker grote delen van de rijke Lage Landen in zijn rijk opgenomen. Ook zou hij dan zonder veel moeite Noord-Italië in bezit hebben kunnen nemen. Daarna zouden misschien ook het koninkrijk Napels inclusief Sicilië en Sardinië, allemaal bezittingen van het Spaanse koningshuis, door hem veroverd zijn.

Behalve staatkundige redenen zullen voor Karel ongetwijfeld ook persoonlijke hebben meegespeeld: het keizerschap was de meest eervolle positie buiten de kerk, ook al had de Duitse keizer niet veel macht meer in het Heilige Roomse Rijk. Bovendien had de keizerskroon al generaties lang op het hoofd van een Habsburger gerust; het keizerschap was min of meer een dynastiek recht geworden. En hij kreeg nu de kans het voorbeeld te evenaren van zijn beroemde middeleeuwse voorganger Karel de Grote (742-814). Die man had orde in de chaos van het middeleeuwse Europa geschapen – zijn reputatie had haast mythologische vormen aangenomen. Karel de Grote had weliswaar over bijna heel Europa geregeerd terwijl Karel zelf het zou moeten doen met wat nog over was van dat oude rijk, maar híj had daar de wingewesten van de Nieuwe Wereld bij. Plus Ultra! werd zijn lijfspreuk. Nog meer, nog verder!

Karel verkeek zich bij deze droom op het feit dat de onderdelen van zijn rijk onafhankelijk van elkaar een lange ontwikkeling hadden doorgemaakt. Die konden bijna niet meer tot één geheel worden samengesmeed. Bovendien had hij te maken met twee grote landen, geregeerd door krachtige koningen: Frans I en Hendrik VIII, die zich steeds tegen hem zouden keren als hij te succesvol dreigde te worden en het machtsevenwicht in Europa te veel aan zijn kant dreigde te komen liggen. Doordrongen van de oude middeleeuwse idealen van Chièvres en het orthodoxe geloof van Adriaan Boeyens droomde hij ervan om met een verenigd Europa de oprukkende Turken terug te drijven naar het oosten. Later zou de droom van een wereldrijk ook nog eens sterk gestimuleerd worden door zijn raadsman Mercurino di Gattinara, die na het overlijden van Chièvres in 1521 Karels voornaamste adviseur werd.

De verkiezing tot keizer had nog heel wat voeten in de aarde, maar ten slotte werd Karel toch door de keurvorsten gekozen en op 23 oktober 1520 werd hij gekroond als Karel de Vijfde. Zijn officiële titel was overigens alleen maar Rooms-koning, want de keizerskroon zou door de paus op zijn hoofd gezet moeten worden. Karels grootvader Maximiliaan had zich echter al keizer laten noemen voordat de paus eraan te pas kwam en Karel volgde zijn voorbeeld. Hij zou zich pas in 1530 tot keizer laten kronen en na hem zou geen enkele keizer van Duitsland zelfs meer de moeite nemen zich door een paus te laten kronen.

Karel werd vrijwel meteen geconfronteerd met een crisis van de eerste orde: het ongelooflijke succes van MaartenLuther. Tijdens de Rijksdag te Worms (1521) werden Karel en de vertegenwoordigers van de Duitse Standen het in grote lijnen eens over het feit dat Karel bepaalde wat er gebeurde en dat de Paltsgraaf aan de Rijn of Karels jongere broer Ferdinand de leiding zou hebbenals hij niet in het land was. In dat opzicht stelde hij zich al heel wat zelfverzekerder op dan tijdens de besprekingen in de Cortes. Maar bij het overleg over Luther werd hij heen en weer geslingerd tussen de orthodoxe ideeën over kerk en ketterij die hem in het verleden door Adriaan Boeyens waren bijgebracht, en de wens om zijn onderdanen niet tegen zich in het harnas te jagen. Velen, van wie keurvorst Frederik de Wijze van Saksen de belangrijkste was, verwachtten van hem dat hij Luther een eerlijker kans gaf om zijn stellingen te verdedigen dan de vertegenwoordigers van de kerk hem wilden toestaan. Ten slotte ontbood hij Luther naar de Rijksdag te Worms, met de uitdrukkelijke belofte van een vrijgeleide.

Luthers indrukwekkende verdediging van zijn stellingen heeft het moeten afleggen tegen de opvoeding van de jonge keizer. ‘Gij weet dat ik afstam van de allerchristelijkste keizers der edele Duitse natie,’ zei Karel. ‘Het staat het vast,’ vervolgde hij, ‘dat één monnik dwaalt wanneer hij tegenover de mening van de gehele christenheid staat, daar anders de christenheid langer dan duizend jaren gedwaald zou moeten hebben.’ Karel liet Luther in vrijheid gaan, maar waarschuwde dat hij hem in het vervolg zou behandelen als een notoire ketter. Luther trok zich onder bescherming van de keurvorst Frederik de Wijze van Saksen terug voor een adempauze. Intussen vroegen wereldse zaken de aandacht van Karel V, want hij moest zich gaan bezig houden met zijn eerste oorlogen.

Het dynastieke beleid van de Habsburgers

Voor de vorsten en despoten van grote en kleine landen was het vaak nuttig om kinderen, kleinkinderen en soms zelfs zusters en broers uit te huwelijken aan familieleden van bevriende of potentieel gevaarlijke collega’s. De een ging minder ver met dit beleid dan de ander. Vooral Maximilaan I van Duitsland ging er heel ver in, en ook de volgende Habsburgers probeerden via familiebanden een vinger in de pap te krijgen bij zoveel mogelijk landen in Europa. (Zie de stamboom op voor een indruk van al die ingewikkelde dynastieke verbintenissen.)

Maximiliaan, fantast die hij was, wilde via huwelijken alle Europese landen verenigen tegen zijn eeuwige vijand Frankrijk en daarvoor zette hij zijn twee kinderen en zes kleinkinderen allemaal in. Dochter margaretha moest trouwen met Johan, de oudste zoon van Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië. Toen die in 1497 overleed huwelijkte Maximiliaan haar uit aan de hertog van het strategisch gelegen Savoye. Zoon filips (de Schone) moest trouwen met Johans zuster Johanna, die als ‘de Waanzinnige’ de geschiedenis zou ingaan. Uit de twee huwelijken van Margaretha werden geen kinderen geboren, maar Filips en Johanna kregen zes kinderen: Eleonora, Karel V, Isabella, Ferdinand, Maria en Catharina. eleonora werd in 1518 door Maximilaan uitgehuwelijkt aan Manuel I van Portugal, die al eerder getrouwd geweest was met twee dochters van Ferdinand van Aragon. Na diens overlijden huwelijkte haar broer Karel haar uit aan Frans I van Frankrijk. Maximiliaan verloofde zijn kleinzoontje karel in 1513 uit met een zuster van Hendrik VIII, Maria Tudor, die echter een jaar later trouwde met de Franse koning Lodewijk XII. In 1521 beloofde Hendrik VIII dat Karel mocht trouwen met een van zijn kleindochters, die ook Maria Tudor heette. Maar uiteindelijk koos Karel zelf voor het verstevigen van de banden met Portugal door met de dochter van koning Manuel I, Isabella te trouwen. Maximiliaans kleindochter isabella werd de echtgenote van Christiaan II van Denemarken; kleinzoon ferdinand werd door Maximiliaan uitgehuwelijkt aan een Hongaarse prinses; maria werd ‘verloofd’ met Lodewijk II van Hongarije, die toen nog niet eens geboren was; en catharina moest trouwen met Jan II van Portugal. Zelf trouwde Maximiliaan met een dochter van de heerser van Milaan, Lodovico Sforza, die hij tegen forse betaling hertog had gemaakt, om zijn invloed op die stad en dus zijn overwicht in Noord-Italië veilig te stellen.

Keizer Maximiliaan I van Duitsland en een aantal van zijn familieleden. Zijn zoon Filips de Schone kijkt op de achtergrond naar Maximiliaan, zijn kleinzoon Karel zit in het midden. Door Bernhard Strigel, vroege 16de eeuw. (Wenen, Gemäldegalerie, Kunsthistorisches Museum)

Karels andere grootvader, Ferdinand van Aragon, zette zijn kinderen eveneens in voor politieke doeleinden. Het dubbel-huwelijk van zijn zoon Johan met Maximiliaans dochter Maria, en zijn dochter Johanna met Maximiliaans zoon Filips de Schone werd hierboven al vermeld. Van Ferdinands andere kinderen is dat van zijn dochter Catharina van Aragon met Hendrik VIII van groot politiek belang geweest. Zijn andere twee dochters huwelijkte Ferdinand allebei uit aan koning Manuel van Portugal: Isabella in 1497 en na Isabella’s dood Maria in 1500.

Karels broer Ferdinand kreeg vijftien kinderen die bijna allemaal door Karel op strategische posten in Europa werden uitgezet. En ook Karels kinderen werden ingezet op het politieke schaakbord. Zijn zoon Filips II trouwde achtereenvolgens met prinses Maria van Portugal, Maria Tudor, Isabella van Frankrijk en Anna van Oostenrijk. Zijn dochter Maria werd de echtgenote van Maximiliaan II van Oostenrijk, en dochter Johanna trouwde met Jan van Portugal.

Het was lang niet altijd de bedoeling dat door zo’n politiek huwelijk verschillende landen of gebieden via erfelijkheid verenigd zouden worden tot één land. Dat gebeurde wel in Spanje toen de koninkrijken van Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië verenigd werden in het Spanje dat Karel V erfde, maar dat was niet eens de bedoeling geweest. Omdat verschillende erfgenamen die eerder in lijn waren dan Karel vroegtijdig overleden, kreeg Karel alles en via hem was er dus eigenlijk pas sprake van één Spanje. De bedoeling van al die dynastieke huwelijken was veeleer om bondgenootschappen en vredesverdragen veilig te stellen. Dat werkte echter niet altijd. Karel huwelijkte zijn zuster Eleonora, weduwe van de Portugese koning Manuel I, uit aan Frans I, maar dat weerhield Frans er niet van om later nog herhaaldelijk oorlogen tegen zijn zwager te beginnen. En op deze manier kwamen weliswaar Hongarije en Bohemen, het stamland van de Habsburgers, op een vreedzame manier tijdelijk en maar ten dele (weer) in het bezit van de Habsburgers, maar de soms wel erg vergezochte (schoon-) familierelaties leidden even vaak tot ‘aanspraken’ die excuses voor nieuwe oorlogen vormden, vooral vanaf 1494 in Noord-Italië.

Sommige politieke huwelijken leidden tot gelukkige relaties, zoals het huwelijk tussen Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk, de ouders van Filips de Schone. Hun dochter Margaretha van Oostenrijk was zowel met haar eerste als met haar tweede echtgenoot gelukkig. Maar voor Karels zuster Isabella werd het huwelijk met koning Christiaan II van Denemarken een ramp.

De wereldpolitiek

Nadat Karels uitverkiezing tot keizer van Duitsland een voldongen feit was, was paus Leo X er alles aan gelegen om Karel als bondgenoot en niet als potentiële vijand te hebben. Daarbij speelden ook andere motieven een rol. Dankzij Spaanse hulp hadden de De’ Medici’s (Leo’s familie, weer in Florence kunnen terugkeren na een periode van ballingschap. Bovendien vormden de Turken een reëel gevaar. Een bond-genoot die Sicilië en Napels bezat, zou van meer nut zijn bij de bestrijding van de Turken dan de koning van Frankrijk. Zo speelden internationale, nationale en persoonlijke motieven een rol voor Leo X bij het sluiten van een verdrag mét Karel tégen zijn vroegere bondgenoot Frankrijk.

In december 1521 overleed paus Leo X. Hij werd opgevolgd door Karels vroegere mentor Adriaan Boeyens. Karel hoopte dat hij nu in alle opzichten door de paus gesteund zou worden. Een paus als bondgenoot; de opstanden in Spanje neergeslagen; Engeland als bondgenoot: alles zat mee. Chièvres en Gattinara hadden zo vaak tegen hem gezegd dat hij voorbestemd was om de heerser van het grootste deel van Europa te worden, en dat leek nu te zullen uitkomen.

Karel liet het stadhouderschap voor het Duitse Rijk over aan zijn broer aartshertog Ferdinand en ging in de zomer van 1522 terug naar Spanje, waar hij tot de herfst van 1529 zou blijven. Hij voelde zich meer op zijn plaats in het katholieke Spanje dan in Duitsland, dat op godsdienstig gebied steeds onrustiger werd. Bovendien begon in Spanje de invloed van de Italiaanse renaissance door te dringen, zodat aan zijn hof de Bourgondische stijl geleidelijk aan overging in de meer statige pracht van een renaissancehof. Karel ontwikkelde ook meer en meer de voor de renaissancevorsten typerende liefde voor kunst en cultuur. Hij was dol op muziek, gaf opdrachten aan Benvenuto Cellini, benoemde Titiaan tot hofschilder en genoot, bijvoorbeeld, van de sfeer aan het hof van de Gonzaga’s in Mantuawaar hij de dichter Ariosto leerde kennen. Pas in zijn latere jaren kreeg hij ook meer belangstelling voor het humanisme.

Karel had intussen ook de moeite genomen om Spaans te leren en zorgde ervoor dat op meer belangrijke posten Spanjaarden benoemd werden. Hij gaf de uitvoerende macht in handen van de vroegere groep van hoge ambtenaren (de letrados) en vulde die aan met lagere edelen. Van hen verwachtte hij minder koppigheid of verzet dan van de grandes (de hoge edelen) aan wie het overigens wél werd toegestaan zijn hof op te luisteren. Spanje begon zich te koesteren in de glans van het keizerschap. Dankzij Gattinara’s adviezen werd de band tussen Karel en zijn Spaanse onderdanen geleidelijk steeds hechter. Hij ging zich in deze periode ook steeds meer als een vorst gedragen in plaats van als een op jagen, vrijen en overdadige feesten ingestelde edelman, al hield hij wel vast aan het luxueuze hofleven van een Bourgondische hertog.

Zowel in Spanje als in Portugal was men gebrand op een verbinding tussen de twee Iberische koningshuizen, want dynastieke huwelijken werden in die tijd gezien als hét bindmiddel tussen vorsten van verschillende landen. Daarom trouwde Karel in 1526 met Isabella, dochter van koning Manuel I van Portugal. Hij had overigens al in 1518 zijn zuster Eleonora uitgehuwelijkt aan een Portugese prins, maar die was in 1521 gestorven. Zijn huwelijk met Isabella zou tot haar dood een morele last voor hem blijken te zijn. Hij moest vaak van huis om persoonlijk in te grijpen bij de vele problemen in zijn uitgestrekte rijk en Isabella drong er steeds op aan dat hij vaker bij haar was, of dat hij haar ten minste met zich mee liet reizen. Dat laatste weigerde hij. Hij had Isabella nodig als vertegenwoordiger in Spanje, reizen was in die tijd zeer ongemakkelijk en vol gevaren en Isabella was nogal eens zwanger. Bovendien voelde hij er niets voor zijn vrijheid op te geven om kortstondige relaties met andere vrouwen aan te gaan. Toch was hun huwelijk zeker in het begin ook voor hem wel gelukkig. Tijdens de wittebroodsweken zouden ze volkomen in elkaar zijn opgegaan en alleen oog voor elkaar gehad hebben. Isabella was een statige, sociaal vaardige vrouw en een perfecte keizerin. Ze viel voor Karel in tijdens diens langdurige afwezigheden, al liet ze het feitelijke regeren over aan zijn staatssecretaris De los Cobos.