Nondeju!

God en geld in de schaduw van het Rijke Roomse Leven

OPGEDRAGEN AAN ONZE BROER AD († 2003)

CHRIS SCHRIKS

Nondeju!

God en geld in de schaduw van het Rijke Roomse Leven

WALBURG PERS

© 1986 Chris Schriks / Uniepers, Amsterdam

© 2004 Chris Schriks / Walburg Pers, Zutphen

© 2010 Chris Schriks / Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, or any other means, without written permission from the publisher.

ISBN: 978.90.5730.680.8

1
Gieren

Vroeg in het voorjaar werden schoppen en batsen aangescherpt. De plee was na de lange winter behoorlijk gevuld; gierton en schepemmer werden tevoorschijn gehaald en het gieren kon beginnen.

De plee bestond uit een doos met een deksel, een klassieke poepdoos met een deur waarin een hartje zat. De deur kon met een haakje worden vastgezet. Het vlondertje voor de doos kon worden verwijderd en dan keek je in de vieze brei. We griezelden van de strontvliegen en de pissebedden en verbaasden ons telkens opnieuw dat de Schepper beesten had geschapen die het plezierig vonden om in zo’n omgeving te leven.

Er gold een streng consigne: alleen bij koel weer mocht gegierd worden. Gieren bij warm weer veroorzaakte onaangename dampen en ziekten en de door vader ingevoerde gewoonte om alleen op koude voorjaarsdagen te gieren was langzamerhand in de hele buurt overgenomen.

Gieren was net zoiets als de jaarlijkse schoonmaak of knikkeren; als er één begon, volgde binnen enkele dagen de hele buurt.

Over de gier werd hoogst ernstig gesproken. Zodra de inhoud van de tonnen over het land werd uitgeschept weerklonk het commentaar. De gier kon te dun zijn of te weinig gemengd. Er kon ook – en dat was het ergste in de ogen van de boerende buren – teveel papier in zitten.

Onze gier stond niet hoog aangeschreven. Wij wisten het, maar leden er niet onder. Wij gebruikten teveel papier, krantenpapier. De stukken waren bovendien te groot.

Wanneer we met vereende krachten de gier op het land hadden gebracht, kwam vader langs om de gedane arbeid te inspecteren. Wij zaten dan verkleumd en bedekt met gier op de burrie van de kruiwagen.

We wisten wat er komen ging.

We haatten de gier, de mensen die het maakten en vooral degenen die hadden uitgevonden dat gier als mest gebruikt kon worden. Het deerde vader niet in het minst. Voor hem was gier verbrandingsstof op welks puinhopen malse sla, sappige bonen en bloemige aardappels groeiden. Fecaliën, noemde hij het. Voor ons bleef het stront.

We haatten ook de inspecties. De fronsende wenkbrauwen toonden dat al die poepbleke stukjes krantenpapier hem niet waren ontgaan. Denk je soms, vroeg hij dan, dat sla of bonen groeien van papier. Wij dachten van niet en kregen opdracht, zodra de gier in de aarde was getrokken, het papier te verzamelen. We baalden van het stinkende werk, we baalden van de kou die door de dunne kleding trok, maar zijn antwoord was steevast hetzelfde. Flink zijn, tanden bijten. Meestal werd eraan toegevoegd: en uit je doppen kijken.

Mij viel de eer te beurt van de prikstok. Met de oudste klompen aan en de grootste tegenzin verzamelde ik de stukjes papier. Een karwei dat elk jaar langer duurde want de verleiding om de nog-net-leesbare-letters te lezen was groot. Doodsberichten, voetbalverslagen, de Nationaal-Socialisten die in Duitsland aan de macht kwamen, de oorlog en de stukken in de Duitse taal, de waarschuwingen, de portretten van de Nazi’s, de Führer, de agressieve adelaar, de advertenties en de veemarkten. Wat kwam je al niet tegen.

Het was met die berichten altijd een merkwaardig weerzien. Ik had ze gelezen op de dag dat de krant uitkwam; ik had ze opnieuw gezien toen ik de w.c.-blaadjes moest scheuren en andermaal las ik de krant op de plee zelf. Leunend op de prikstok spelde ik ze voor de vierde maal alvorens ze werden verzameld. Ik realiseerde me in de oorlogsjaren de betrekkelijkheid der dingen het beste bij het prikken van door de waterige voorjaarszon verbleekte poepblaadjes. Poepvegen in het gezicht van de Führer, maar ook in dat van de paus, recente berichten naast informatie die al bijna een jaar oud was. De snoevende en snorkende taal in de foute krant over de oorlog in Rusland en het volgens plan terugtrekken. De juichtoon in ‘Wir fahren gegen England’ en de terugtocht van Rommel in Noord-Afrika. En met het verstrijken van de tijd ontdekte ik door het steeds opnieuw lezen dat er veel was waaraan Nazi’s een hekel hadden: joden, vrijmetselaars, bolsjewieken en communisten, zigeuners, geallieerden, onderduikers, burgers-die-niet-luisterden, de kerk en de koningin.

Pas na de oorlog werd de plee vervangen door een echte w.c. Toen was het afgelopen met het gieren. De kruiwagen en de haast onhanteerbare ton waarin je naar ons gevoel kon zwemmen, konden weg. De schep, zo groot als een emmer, kon weg – al verdacht ik vader ervan dat het hem speet.

Weg met die troep. Jarenlang hadden we, voorzichtig manoeuvrerend over het pad dat ons erf scheidde van dat van de buurman, de gier van de plee naar het land gebracht. Onze buren hadden het onwijs en afkeurenswaardig gevonden dat zulke snotapen op zo’n grote ton op een kruiwagen werden losgelaten. Dat besef was onze enige troost.

Dikke Jan, onze naaste buur, stond dan immer op de uitkijk. Hij spoog het inktzwarte pruimesap in de zoei en waarschuwde. Dikke Jan waarschuwde altijd, terecht trouwens, want minstens een keer per karwei ging de ton ook om. Meestal omdat we er te vlug vanaf wilden zijn en de ton te ver vulden; soms omdat we àl te moe waren. Vaker omdat we ruzie kregen. Het gieren gaf altijd gedonder. Dikke Jan stoof dan naar ons huis, naar binnen. We konden het sjamfoeteren buiten horen en het slot van het lied was altijd eender. Jan boos, moeder boos, wij boos. Nondeju!

We bezwoeren elkaar dat we later in onze eigen plee een gat zouden graven waardoor de drek zou weglopen in de plee van anderen. Stinkend en vies voelden we ons na zo’n middag gieren en zittend op de rand van de kruiwagen overhoorden we elkaar schamper op catechismusvragen die leerden dat de mens geschapen was naar Gods beeld en gelijkenis.

Onze geest was opstandig en vroeg zich af hoe dikke Jan in een broek waarvan altijd de gulp openstond, geschapen kon zijn naar Gods beeld en gelijkenis. We waren in de verkeerde wereld beland. De wereld van God bestond alleen maar in boeken, kerken en pastorieën. In de jongensboeken die we lazen, kwam je nooit gier tegen. Nog sterker, in al die boeken, we zijn het secuur nagegaan, werd nooit gepoept of gepist.

Natuurlijk niet, hoe vielen gier en drek te rijmen met het hemels erfgoed. Hoe zouden ze het in de hemel opnemen als je daar het zwarte sap van pruimtabak tegen de gevel kitste. Voor ons was in de hemel geen plaats voor dikke Jan.

Ik herinner me onze monologen in de vroege voorjaarsochtenden en op de zaterdagmiddagen – zittend op de rand van de schuilkelder. Wat de pastoor er ook van zei, wij vonden dat er nogal wat mensen niet in de hemel thuis hoorden. Toen het leerstuk van het laatste oordeel onze hersens bereikte, gold onze eerste zorg de vraag aan de kapelaan of er kwispedoors waren, of al die verheerlijkte lichamen zich niet behoefden te wassen. En of je dan nooit meer behoefde te poepen. En hoe het zat met ongedierte, dat toch ook tot de schepselen Gods behoorde.

Bij zulke vragen glimlachte de kapelaan toegevend. Hij stelde ons wel op ons gemak maar we waren er niet gerust op. Werd er dan wel gegeten? Nou ja, misschien wel, maar dat was een mysterie.

Daarmee was het eerste conflict geboren. Als je nou wel kon eten en drinken en niet poepen en plassen, was die hemel dan wel groot genoeg, want dan bleven al die mensen eeuwig groeien. Dat leek ons niet erg aannemelijk.

Daar zat wat in, vond onze kapelaan, maar dat was juist het mysterie. Werden de nieuwe doden niet onder de voet gelopen door de tot reuzen gegroeide ouwe engelen vroegen we. De kapelaan begreep het niet. Neem Abraham bijvoorbeeld of Mozes of Maria, dat moesten toch mensen zijn waar de reus van klein duimpje een babytje bij was. En als mijnheer kapelaan, die 1.70 m mat, in de hemel kwam, werd ie toch vermorzeld.

De kapelaan besliste daarop dat er in de hemel niet gegeten werd. Dat vonden wij weer een saaie bedoening. We vertrouwden het niet want we zagen het dagelijks: lichamen moesten voedsel hebben anders gingen ze dood.

Een week later verklaarde de kapelaan op ons verzoek dat er in de hemel ook niet gezweet werd – zelfs niet na een eeuwigdurende dag van zingen en aanbidden, hetgeen, wij wisten het uit ervaring, nogal eens zweetdruppels op de voorhoofden van de kerkkoorzangers bracht. Na enkele maanden was er niets menselijks meer in de hemel en de kapelaan vond dat hij wat te ver gegaan was en herstelde de mysteries.

Ondertussen vonden we dat dikke Jan en zijn soortgenoten nog steeds niet in de hemel hoorden. Daarom vonden we het vagevuur een uitkomst. In het vagevuur daar hoorden de meeste mensen. Op de schuilkelder gezeten, hebben we ontdekt wat het vagevuur eigenlijk was. Het was een oord dat gelijk was aan de beemd achter ons erf wanneer de ochtendmist er boven hing. Je kon erin ronddolen totdat je elkaar niet meer zag en alleen roepend elkaar niet kwijtraakte. In zo’n vagevuur zouden ze terechtkomen. Het deed geen pijn, je zag ze niet meer en wij waren ze kwijt. Daar ging het om. Alles wat vies en lelijk was en stank veroorzaakte, we wilden het kwijt.

Als we een tocht door de velden en het moerassig veen achter de rug hadden en we vochtig en wasemend daaruit tevoorschijn kwamen, ontdekten we de opkomende zon die in korte tijd de mist absorbeerde. Het gras ging ruiken, de lucht werd weer blauw en de mist week, met dikke Jan en zijn volk, naar de einder.

De hemel had het vagevuur verdreven. Zo was het goed.