Valsheid in Geschrifte: De Verborgen Agenda van BijbelschrijversValsheid in Geschrifte: De Verborgen Agenda van BijbelschrijversValsheid in Geschrifte: De Verborgen Agenda van BijbelschrijversValsheid in Geschrifte: De Verborgen Agenda van BijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijversValsheid in geschrifte: De verborgen agenda van bijbelschrijvers

Valsheid in geschrifte

Valsheid in geschrifte

De verborgen agenda van bijbelschrijvers

J. SLAVENBURG

WALBURG PERS

© J. Slavenburg, p/a Walburg Pers, Zutphen, 2008

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Walburg Pers bv, Zaadmarkt 86, Zutphen.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Walburg Pers bv, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Omslagontwerp: Jharto Kempink

ISBN 978.90.5730.717.1

Inleiding

“Blinde onwetendheid misleidt ons. O! Miserabele stervelingen, open uw ogen!

Sophie kreeg een koude rilling. ‘Heeft Da Vinci het over de bijbel?’

Teabing knikte…‘En alles wat je over de bijbel moet weten, kan worden samengevat in de woorden van de grote kanunnik, doctor Martyn Percy.’ Teabing schraapte zijn keel en verklaarde: ‘De bijbel is ons niet per fax uit de hemel toegezonden.’

‘Pardon?’

‘De bijbel is een product van de mens, lieve kind. Niet van God. De bijbel is niet op magische wijze uit de wolken komen tuimelen. De mens heeft de bijbel geschreven als historisch verslag van woelige tijden, en hij heeft zich via talloze vertalingen, toevoegingen en herzieningen ontwikkeld tot wat wij kennen. Er is nooit een definitieve versie van het boek geweest…

Constantijn gaf opdracht voor een nieuwe bijbel, waarin de evangeliën werden weggelaten die over de menselijke trekken van Jezus gingen en de evangeliën verfraaid werden die Hem goddelijk maakten. De vroegere evangeliën werden verboden, verzameld en verbrand.’”

Zo eenvoudig als Dan Brown een en ander afschildert in zijn boek De Da Vinci Code (bovenstaand citaat) liggen de zaken niet.* Keizer Constantijn heeft zich niet in die zin met de bijbel beziggehouden. Het proces van schifting werd hooguit versneld toen het christendom, door toedoen van Constantijn, werd gelegaliseerd. Brown scoort wel waar het de inhoud van de bijbel betreft.

Eeuwenlang houdt de kerk christenen voor dat de bijbel Gods woord is. God zou zich daarbij bediend hebben van mensen die inspiratie ontvingen.

Door inspiratie kunnen prachtige geschriften zijn ontstaan, maar het zijn altijd mensen geweest die deze producten klasseerden, beoordeelden, verbeterden, aanpasten, aannamen of verwierpen. Mensen gingen naar menselijke maatstaven ook uitmaken wat geïnspireerd was en wat niet.

Overduidelijk komt dit aan het licht door wetenschappelijk bijbelonderzoek. Dat toont namelijk onomstotelijk aan dat de vele handschriften, waarop de moderne bijbelvertalingen zijn gebaseerd, onderling op tienduizenden plaatsen verschillen. En dat is ook logisch; de belangrijkste handschriften dateren uit de vierde eeuw na Christus. Drie eeuwen bewerking gingen daaraan vooraf…

De bijbelwetenschap ontdekte dat de nieuwtestamentische evangeliën in eerste instantie naamloos zijn overgeleverd. Het waren daarbij ook nog altijd bewerkingen van oudere geschriften.

Buiten wetenschappelijke reconstructies van die oudere bronnen zijn er gedeelten uit zeer vroege evangeliën bekend die de kerkvaders nog citeerden, maar die door de latere kerk als ‘apocrief’ (duister) werden bestempeld.

Een enorme stimulans voor het onderzoek naar oude en authentieke christelijke bronnen vormde een ontdekking in 1945 bij Nag Hammadi. Daar werden ronduit spectaculaire geschriften gevonden, die na vele omwegen in de laatste decennia van de twintigste eeuw bekend raakten. Onder die geschriften bevond zich het complete Evangelie van Thomas. Dit opmerkelijke evangelie bevat 114 uitspraken van Jezus, waarvan de meeste tot nu toe onbekend waren. Gloednieuwe woorden van tweeduizend jaar oud…

Steeds meer bijbelgeleerden situeren het oudste gedeelte van dit evangelie rond de eerste helft van de eerste eeuw; geruime tijd voor de totstandkoming van de bijbelse evangeliën.

Pas in 367 na Christus werd een lijst gepubliceerd van ‘geïnspireerde’ teksten. Die lijst komt nauwkeurig overeen met ons Nieuwe Testament. Het betrof echter een zeer beperkte keuze uit enkele honderden geschriften uit de vroegchristelijke literatuur. Inmiddels waren er zeer oude en oorspronkelijke evangeliën (zoals het Evangelie van Thomas) verketterd, omdat ze vanuit de theologische inzichten van die tijd als ‘niet zuiver in de leer’ werden beschouwd. De in de loop der tijd gevormde godsleer blijkt dan ook niet gebouwd te zijn op de intrinsieke leringen van Jezus van Nazareth; de leringen van Jezus werden omgevormd en aangepast aan het zich ontwikkelende leergezag.

Voorbeelden van de verborgen agenda van de bijbelschrijvers zijn er te over. Een agenda die steeds meer in dienst werd gesteld van een wordende godsleer, een theologie; en van een kerk als (machts)instituut. Daaraan werden oorspronkelijke leringen van Jezus opgeofferd; daaraan werd authenticiteit opgeofferd.

Valsheid in geschrifte was hiertoe een geëigend middel. Dat geldt niet alleen voor de evangeliën, maar bijvoorbeeld ook voor de brieven. Praktisch alle hedendaagse bijbelgeleerden zijn het erover eens dat minstens de helft van de aan apostel Paulus toegedichte brieven niet door hemzelf geschreven zijn. Het zijn producten uit latere tijd. Van de zogenaamde katholieke brieven in ons Nieuwe Testament, brieven die op naam gesteld werden van een apostel, blijkt zelfs geen enkele apostel de schrijver te zijn geweest.

Onthutsend bij dit alles is de kloof tussen de bijbelwetenschap en de geïnteresseerde leek of gelovige. Het verhaal vanaf de kansel is een volslagen ander dan dat van de bijbelwetenschappers. Van de laatste stand van het wetenschappelijk onderzoek klinkt via kansel of preekstoel maar zeer weinig door.

Dit boek probeert deze kloof enigszins te overbruggen. De conclusies kunnen voor sommigen zeer schokkend zijn. Dit boek is dan ook niet geschreven voor mensen die zich nog in een schijn-veiligheid willen blijven koesteren. Zij doen er beter aan dit boek niet te lezen. Het is geschreven als een eye-opener voor mensen die dit soort ‘veiligheid’ diep van binnen al lang niet meer voelen.

Het boek bestaat uit drie delen.

Deel I van dit boek handelt over de evangeliën die in de bijbel zijn opgenomen. In het eerste hoofdstuk wordt iets verteld over het op gang komen van het bijbelonderzoek in vorige eeuwen. En over de spannende speurtocht naar oude handschriften in afgelegen kloosters in het Midden-Oosten. De ontdekking van enige van die zeer belangrijke bijbelhandschriften betekende een belangrijke stimulans voor het bijbelonderzoek, maar toonde ook genadeloos aan dat er sprake was van tienduizenden correcties. Wat was nu de goede lezing en welke was vals?

Met het vorderen van het bijbelonderzoek kreeg men steeds meer oog voor de vroegste overlevering van mondelinge Jezus-woorden. Tussen deze overlevering en de bijbelse evangeliën gaapt een omvangrijke tijdskloof. Met hypothetische bronnen probeert men in de bijbelwetenschap dit gat op te vullen. Een verslag daarover staat in hoofdstuk 2.

In de negentiende eeuw kwam ook het onderzoek naar de ‘historische Jezus’ op gang. De (wetenschappelijke) term ‘historische Jezus’ wordt gebruikt voor het geschiedkundige onderzoek naar het leven van Jezus en naar diens daden en woorden; waarbij ook het ‘klimaat’ van zijn tijd sterk betrokken wordt.

In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op de historische onwaarschijnlijkheid van Bethlehem als geboorteplaats van Jezus en op de mythe van de maagdelijke geboorte. Tevens zijn in dit hoofdstuk kritische notities te vinden over het auteurschap van de aan apostelen toegeschreven brieven.

De rijke vondst bij Nag Hammadi laat ons kennismaken met een indringende spiritualiteit uit de eerste eeuwen van onze jaartelling. Een spiritualiteit die in de gangbare geschiedenis steeds verder uitgefilterd werd, naar een zijspoor werd verwezen en ten slotte werd verketterd. Een aantal christelijke teksten uit de kruik van Nag Hammadi legt een wortelstelsel van onze westerse cultuur bloot dat door de latere christelijke kerk steeds meer overwoekerd en ten slotte uitgerukt werd. De gevonden teksten werpen door hun aanvullend karakter een nieuw perspectief op de ontstaansgeschiedenis van het christendom en tonen onder andere een beeld van Jezus van Nazareth dat door de latere kerkelijke traditie om allerlei redenen is aangetast en vervormd.

Naast de Nag Hammadi-geschriften zijn er nog vele andere apocriefe christelijke teksten. De meeste daarvan kennen we hooguit bij naam omdat de latere kerk ze vernietigde. Van sommige zeer oude evangeliën kennen we niet meer dan de fragmenten die door de oude kerkvaders werden geciteerd.

Over al deze evangeliën, die niet in de bijbel terechtkwamen, gaat deel II van dit boek (de hoofdstukken 4 tot en met 7).

In hoofdstuk 8, dat het derde deel van dit boek opent, wordt aandacht besteed aan de samenstelling van het Nieuwe Testament. Toen Athanasius, aartsbisschop van Alexandrië, in 367 na Christus een opsomming gaf van geschriften die ‘geïnspireerd’ zijn, bestond er namelijk nog niet zoiets als een Nieuw Testament. De teksten van de bijbel lagen nog niet vast.

Athanasius maakte een onderscheid tussen ‘door God geïnspireerde’ geschriften en apocriefe geschriften die niet door God zouden zijn geïnspireerd. Volgens Athanasius tenminste en volgens de kerk. De onthullende geschiedenis die hier volgt, brengt in dat onderscheid de nodige nuances aan.

Jezus zei: ‘Als jullie het mannelijke en vrouwelijke tot één maakt… dan zullen jullie binnengaan in het Koninkrijk (van de geest).’

Drieënhalve eeuw later stelt kerkvader Augustinus dat ‘niets de mannelijke geest zo van zijn hoogten naar beneden haalt als het liefkozen van een vrouw…’

De uitspraak van Augustinus is bewaard gebleven (Soliloquia 1.10), die van Jezus niet. Deze werd pas onlangs ontdekt bij het vinden van het Evangelie van Thomas.

In de laatste twee hoofdstukken wordt dieper ingegaan op de gevolgen van de eenzijdige selectie en op de verkettering van zo vele prachtige, zeer oude geschriften. De selectie blijkt het christendom eerder verarmd te hebben dan verrijkt. De seksualiteit werd weggedrukt, de vrouw werd haar (gelijk)waardigheid ontnomen en de wapens werden gezegend.

DEEL I
DE EVANGELIËN DIE IN DE BIJBEL TERECHT KWAMEN

1
Barsten in de kruik

Een knuppel in het hoenderhok

De Nederlandse filosoof van Portugees-joodse afkomst, Baruch de Spinoza, vond dat de bijbel bestudeerd moest worden als ieder ander boek. Dat lijkt heel legitiem; maar daar waar men doorgaans de bijbel louter zag als de getuigenis van het spreken en handelen van God, dat ook nog eens voor alle tijden geldig zou zijn, gruwde men van zo’n opvatting. Geleerden na hem die, in de humanistische traditie, nadruk legden op tekstkritiek, taalstudie en vergelijkingsonderzoek, konden dan ook bepaald niet op de warme steun van de kerken rekenen. Spinoza zelf werd overigens om dergelijke vrijzinnige opvattingen uit de synagoge gestoten.

De eerste wetenschapper die systematisch de geschriften van het Nieuwe Testament aan een historisch-kritische methode onderwierp was de Duitse geleerde Ferdinand Christian Baur.* Voor velen was het zeer schokkend dat hij de historische betrouwbaarheid van de vier evangeliën in twijfel trok. Ook kwam hij na intensief onderzoek tot de ontdekking dat lang niet alle brieven op naam van Paulus ook door deze apostel zelf geschreven konden zijn. De meeste zouden afkomstig zijn van zogenaamde ‘paulinisten’ die in veel latere perioden in de geschiedenis van het christendom invloed wilden uitoefenen op de theologische ontwikkelingen.

Daarmee was de toon gezet.

Eerder had de historicus Edward Gibbon in zijn baanbrekende meesterwerk Decline and Fall of the Roman Empire (Herfsttij en ondergang van het Romeinse rijk) al aangetoond dat in de Eerste brief van Johannes in latere tijden een passage over de triniteit was toegevoegd. Dit om te willen doen voorkomen dat het leerstuk van de drie-eenheid al vanaf de begintijd bestaan zou hebben.* Hoewel dit in academische kringen al langer bekend was, wekten zijn ontboezemingen grote ophef. In dezelfde tijd publiceerde de filosoof Gotthold Ephraim Lessing postuum een geschrift van Samuël Reimarus (1694-1768) waarin deze stelde dat de ‘historische Jezus’ totaal anders moet zijn geweest dan de evangeliën ons willen doen geloven.

De klap op de vuurpijl was echter de publicatie in 1835 van de revolutionaire studie Das Leben Jesu kritisch bearbeitet van David Friedrich Strauss. Systematisch ontmantelde Strauss in deze studie de mythen die in latere tijden rond Jezus zijn ontstaan en de evangeliën hebben ingekleurd. De evangeliën hebben weinig betrouwbare historische grond en de scheidslijnen tussen historisch en niet-historisch zijn daarin uitermate vaag, stelde hij.

De studie kostte Strauss een wetenschappelijke carrière. Ze vormde echter een uitdaging voor geschokte theologen.

Was er al veel geschreven over Jezus – in de vierde eeuw circuleerden er naar schatting ruim honderd levensbeschrijvingen over hem – in de negentiende eeuw waren er dat niet minder dan zestigduizend.* De bijna legendarische Duitse arts en theoloog Albert Schweitzer had ruim zeshonderdvijftig pagina’s nodig om de geschiedenis van het onderzoek naar het leven van Jezus in de tijd tussen het einde van de achttiende eeuw en 1906 (het jaar waarin zijn studie verscheen) te beschrijven.* En dan te bedenken dat de vier bijbelse evangeliën zo weinig feiten over Jezus’ leven bevatten, dat dit, zoals de Engelse nieuwtestamenticus Streeter ooit heeft uitgerekend, hooguit drie weken van zijn leven in beslag genomen zou hebben.*

Een woestijnganger

Een man die zich uitermate stoorde aan de in zijn ogen tendentieuze onderzoeken naar de ‘historische Jezus’ was Konstantin von Tischendorf (1815-1874). Als jong en ambitieus docent aan de theologische faculteit van de universiteit van Leipzig zag hij het als zijn taak de groeiende kritiek te weerleggen door met een goede tekstuitgave van het Nieuwe Testament te komen. Want daarmee was het niet best gesteld. De eerste gepubliceerde uitgave van het Nieuwe Testament in het Grieks van de hand van Erasmus in 1516, de editio princeps, was ronduit slordig. In de haast om de concurrentie voor te zijn, werden slechts enkele late handschriften geraadpleegd. Ontbrekende stukken werden door Erasmus uit de Vulgata terugvertaald in het Grieks. De Vulgata is de zeer gebrekkige redactie van het Nieuwe Testament in het Latijn door Hiëronymus in de vijfde eeuw (tot voor enkele jaren de enig toegelaten katholieke standaardbijbel). Hoewel Erasmus’ tweede editie beter was bleef deze toch nog zeer beperkt. En het was uit deze editie dat Luther in 1520 de Duitse vertaling maakte. Mede op het werk van Erasmus en de hiervan niet sterk afwijkende tekstuitgaven van Beza (Théodore de Bèze) en vooral Stefanus is de algemeen in het Westen aanvaarde tekst, de zogenaamde Textus Receptus, gebaseerd, waar onze Statenvertaling weer uit is voortgevloeid.*

Tischendorf publiceerde in 1840 een Nieuw Testament in het Grieks waarvoor hij een groot aantal handschriften raadpleegde. In de loop van zijn leven zou hij een bibliotheek opbouwen van meer dan drieduizend zeldzame boeken, waaronder een exemplaar van de hier genoemde editio princeps van het Nieuwe Testament door de Nederlander Erasmus.

Het siert Tischendorf dat hij, ondanks de lovende kritiek, niet bijster tevreden was over zijn eerste uitgave. Het moest mogelijk zijn een nog veel nauwkeuriger reconstructie van de grondtekst van het Nieuwe Testament te bezorgen. Daarvoor trachtte hij de vier grootste oude manuscripten uit die tijd te raadplegen. Een vijfde, de Codex Bezae Cantabrigensis, die vroeger in het bezit was van de bovengenoemde Beza, door hem nauwelijks gebruikt vanwege de vele afwijkingen, zal door Tischendorf om dezelfde reden grotendeels niet gebruikt zijn. Deze voornaamste representant van de zogenaamde ‘Westelijke tekst’ wordt echter de laatste decennia volledig gerehabiliteerd als een betrouwbare getuige.* Tischendorfs belangstelling ging uit naar de Codex Alexandrinus, die in het British Museum in Londen berustte, naar de Codex Claromontanus, die in de Nationale Bibliotheek van Parijs te vinden was, naar de Codex Ephraemi, ook in Parijs bewaard, en naar de Codex Vaticanus die, naar de naam al zegt, door het Vaticaan werd beheerd.

Van de Codex Ephraemi uit de vijfde eeuw was nog nooit een tekstuitgave verzorgd om de simpele reden dat hij praktisch onleesbaar was. Het was een zogenaamde palimpsest. Als perkament in een bepaalde tijd te duur was gebruikte men wel oude manuscripten waarvan men de tekst verwijderde door deze weg te krabben en glad te wassen, waarna er een nieuwe tekst op gepenseeld kon worden. Het lukte Tischendorf echter om de praktisch onleesbare tekst onder de nieuw aangebrachte te ontcijferen en deze in 1843 te publiceren.

Zijn reputatie in de wetenschappelijke wereld was hiermee definitief gevestigd. Helaas gaf hem dit niet de gewenste toegang tot het Vaticaan, dat voorgaf zelf een uitgave voor te bereiden. Het werd hem slechts voor zes uur vergund de uiterst belangrijke vierde eeuwse Codex Vaticanus in te kijken. Daarna ging de deur weer achter hem op slot.

In 1844 ondernam Konstantin Tischendorf een niet van gevaar ontblote reis naar de Sinaï-woestijn waar zich het Catharina-klooster bevindt. Daar, in het toen dertienhonderdjaar oude klooster, zouden zich volgens verhalen van sommige eerdere bezoekers nog zeer oude manuscripten bevinden. De monniken van het klooster echter, wijs geworden door eerdere ‘plundertochten’ van westerse gegadigden, waren op hun hoede. Toch mocht Tischendorf drieënveertig perkamenten meenemen van een Grieks Oud Testament. De overige ruim tachtig perkamenten, die in het klooster achterbleven werden door Tischendorf ter plaatste getranscribeerd.

Weer terug in Leipzig publiceerde hij de door hem meegenomen drieënveertig perkamenten, zonder overigens te vermelden waar ze vandaan kwamen. Via tussenpersonen probeerde hij de overige perkamenten aan te kopen, maar de monniken, die mede door zijn publicatie de waarde hiervan hadden leren kennen, deden er geen afstand van.

Opnieuw trok Tischendorf naar de berg Sinaï om zijn persoonlijk gewicht in de schaal te gooien. Eind 1852 ging hij op weg. Maar het bezoek leverde vrijwel niets op. De monniken deden alsof ze niet wisten wat hij bedoelde. Daarin kon best meespelen dat de heer Tischendorf een hooghartige en vrij arrogante houding aan de dag legde. Hij beschouwde de monniken als minderwaardig en bekritiseerde in artikelen openlijk hun manier van leven midden in de woestenij.

Gelukkig voor de geleerde kon hij op andere plaatsen, onder andere op de berg Athos, een aantal zeldzame manuscripten bemachtigen, zodat zijn reis niet geheel tevergeefs was.

Tischendorf was een wilskrachtig mens. Hij rustte niet voordat hij ook de andere perkamenten in zijn bezit had, en dus trok hij voor de derde keer naar het Catharina-klooster op de berg Sinaï. Dit keer werd de expeditie bekostigd door de tsaar van Rusland, Alexander II, wat nog de nodige moeilijkheden met zich mee zou brengen.

Eind januari van het jaar 1859 kwam Tischendorf op de berg Sinaï aan. Maar bij het doorkijken van de vele manuscripten van het klooster was van de ontbrekende perkamenten niets meer te vinden. Teleurgesteld gaf hij zijn personeel opdracht om alles gereed te maken voor de terugreis. En toen gebeurde het wonder.

In het klooster was een jonge Athener ingetreden die de functie van rentmeester had gekregen. Deze vertelde de geleerde op een avond dat hij de Griekse versie van het Oude Testament had gelezen (minus de ontbrekende perkamenten die Tischendorf al in zijn bezit had). Vervolgens haalde hij een dik pak te voorschijn dat veiligheidshalve gewikkeld was in een doek.

Toen Tischendorf de stapel later op de avond in zijn gastenverblijf onderzocht, werd hij gek van vreugde. Want buiten de ontbrekende perkamenten waarnaar hij nu al zo lang op zoek was, bevatte de stapel bijna drie honderd andere perkamenten, alle in hetzelfde handschrift afgeschreven.

Naast het volledige Oude Testament lag daar in zijn vertrek ook het complete Nieuwe Testament in een van de oudste en compleetste handschriften ooit gevonden. Later onderzoek bevestigde dat het handschrift uit de eerste helft van de vierde eeuw stamde en dus met de Codex Vaticanus tot de oudste perkamenten behoorde.

Ontbrak in de Codex Vaticanus het laatste deel van het Nieuwe Testament, dat op de een of andere manier verloren was geraakt, de pas ontdekte schat kende een volledig Oude Testament, een volledig Nieuwe Testament en daarenboven nog de (apocriefe) Brief van Barnabas en een groot gedeelte van de Pastor van Hermas, een apocalyptisch werk uit de tweede eeuw dat lange tijd tot de uitgelezen ‘geïnspireerde’ geschriften werd gerekend.*

Pogingen van de opgetogen geleerde om de jonge rentmeester om te kopen teneinde met het pak perkament het klooster te verlaten, liepen op niets uit. Uiteindelijk mocht hij, na interventie van een aantal invloedrijke mensen, het manuscript tijdelijk onder zijn hoede houden om voor een facsimileuitgave te zorgen. Tischendorf kwam deze belofte niet na en overhandigde het manuscript, dat tot Codex Sinaïticus omgedoopt werd, aan de tsaar van Rusland als dank voor de hem betuigde steun. De diplomatieke moeilijkheden die daaruit voortvloeiden, zijn weer een verhaal apart, door James Bentley uiterst boeiend beschreven in Het geheim van de berg Sinaï (Weesp 1985). Overigens dwong geldgebrek de Russische regering de codex in 1933 te verkopen aan het British Museum waar hij zich nog steeds bevindt.

De roem van Tischendorf was door dit alles tot ongekende hoogten gestegen. Hij had zijn belofte waargemaakt: het bezorgen van een nieuwe grondtekst van het Griekse Nieuwe Testament. Aan het eind van zijn leven had hij niet minder dan twintig edities daarvan verzorgd, daartoe rijkelijk in staat gesteld door zijn diverse handschriftenvondsten. Van deze publiceerde hij er niet minder dan zeventien.

Opmerkelijk daarbij is zijn publicatie van de Codex Vaticanus. Stuitte hij, zoals beschreven, eerder op tegenstand, bij een hernieuwde poging ging het nauwelijks beter. Het Vaticaan had enige rooms-katholieke geleerden aan het werk gezet om een uitgave voor te bereiden. Niettemin werd het hem toegestaan enige gedeelten te bestuderen die interessant waren in verband met zijn eigen tekstuitgaven. Tegen de afspraak in poogde Tischendorf de codex te kopiëren. Toen dat na acht dagen werd doorzien, sloot ten tweede male de deur van het Vaticaan achter hem. Dit keer definitief. Dank zij de welwillendheid van de door het Vaticaan aangestelde uitgever van de codex, Carlo Vercellone, kon hij in zes dagen een aanvullend privé-onderzoek plegen bij deze geleerde thuis. Dankbaar was de hooghartige Tischendorf daar echter niet voor. Nog voor de officiële uitgave van zijn gastheer publiceerde de Duitser zijn eigen uitgave. En toen een jaar later, in 1868, de rooms-katholieke uitgave verscheen, zorgde de steile protestant Tischendorf voor een vernietigende kritiek.