HET Kopijrecht

16 DE TOT 19 DE EEUW

CHRIS SCHRIKS

HET Kopijrecht

16 DE TOT 19 DE EEUW

Aanleidingen tot en gevolgen van boekprivileges en boekhandelsusanties, kopijrecht, verordeningen, boekenwetten en rechtspraak in het privaat-, publiek- en staatsdomein in de Nederlanden, met globale analoge ontwikkelingen in Frankrijk, Groot-Brittannië en het Heilig Roomse Rijk

Voorzien van uitvoerige Summary
in een vertaling van mr. Claudette van Caubergh

WALBURG PERS

Dissertatie (2004)

Handelseditie (2004)

eBook (2010, gewijzigd)

© 2004 C.F J. Schriks p/a Walburg Pers Zutphen

Behoudens uitzonderingen door de wet gesteld mag, zonder schriftelijke toestemming van de rechthebbende op het auteursrecht, c.q. de uitgever van deze publicatie, door de rechthebbende gemachtigd namens hem op te treden, niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gmaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, scanapparatuur of anderszins, hetgeen ook van toepassing is op de gehele of gedeeltelijke bewerking. De uitgever is met uitsluiting van ieder ander gerechtigd de door derden verschuldigde vergoedingen voor kopiëren, als bedoeld in art. 17 lid 2 van de Auteurswet 1912, het K.B. van 20 juni 1974 (Stbl. 351) ex art. 16b, Auteurswet 1912 en daarop betrekking hebbende AMvB’s en KB’s met betrekking tot reprorechten als bepaald in Stbl. 186 (2002), te innen en/of daartoe in en buiten rechte op te treden.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form by any means, electronic, mechanical, photocopying, scanning, recording or otherwise, except as permitted by the 1912 Netherlands Copyright Act, without either the prior written permission of the publisher or authorization through payment of the appropriate per-copy fee as had been decreed by article 17 sub 2 of the 1912 Netherlands Copyright Act, the Royal Decree of june, 20th, 1974 (Dutch Statute Book 351), ex article 16b of the Netherlands Copyright Act and further reprorights as had been decreed in Dutch Statute Book 186 (2002).

ISBN 978.90.5730.259.6 (Handelseditie)

ISBN 978.90.5730.740.9 (eBook)

Drukkersmerk met spreuk uit Prediker 12:12 van Johannes Naeranus, Rotterdam.

Proloog

Nadat God aarde en mens had geschapen,
twistten zijn schepselen aan wie het auteursrecht toekwam.

WOUTER WYTYNCK

Dit boek beschrijft de handel en wandel van drukkers en boekverkopers over de rechten die zij bijna vier eeuwen lang claimden op het uitgeven van boeken en prenten. Zij vormden een beroepsgroep die ervan overtuigd was dat haar kopijrecht, het recht tot het kopiëren van een manuscript, gelijkwaardig, c.q. verwant was aan de rechten die men op stoffelijke eigendom kon laten gelden.

Het was een notie die zij baseerden op Romeins- of Oudvaderlandsrechtelijke opvattingen en vooral op het in de handelspraktijk ontwikkeld besef dat degene, die inbreuk maakte op het kopijrecht van een ander, een dief was die tegen het zevende gebod handelde. De drukker/boekverkoper immers maakte van een manuscript een handelswaardig product in meervoud, waarvan inhoud en vorm beschermd behoorde te worden tegen nadruk en oneerlijke concurrentie.

Naarmate ik mij verdiepte in de achtergrond van de boekprivileges, van kopijrecht en de usances in de boekhandel die nogal wat anomalieën kenden, ervoer ik dat daaraan ontleende rechten vooral hun wortels hadden in de ontwikkeling die de druk- en boekhandel sinds de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 had doorgemaakt. In gebruiken die gaandeweg ontstonden. Die gebaseerd waren op een combinatie van fatsoen, vertrouwen, praktische handelsopvattingen en op krampachtige rechtsgevoelens die zich rond de eigendom op de inhoud van boeken ontwikkelden.

Het denkbeeld over die vorm van eigendomsrecht, laat staan in de zin van hetgeen veel later als ‘intellectueel eigendomsrecht’ zou worden gekwalificeerd, was niet overal en in elke situatie hetzelfde. In hun ijver om dat recht te verdedigen raakten drukkers en boekverkopers in menig geval het spoor bijster, al hielden zij met deugdelijke en ondeugdelijke argumenten bijna vier eeuwen lang vast aan een idée-fixe, waarvan zij zich slechts met de grootste moeite wisten los te maken.

De beschrijving van dit proces stelde mij voor een dilemma aangezien het onderwerp zich bewoog op het snijvlak van boekwetenschap en rechtsgeschiedenis. Moest nu bij het onderzoek en de uitwerking van de Werdegang van het letterkundig eigendomsrecht de boekwetenschap voorop staan of de rechtsgeschiedenis?

Het gevolg was een constante evenwichtsoefening met toch, naar mijn mening, een werk als resultaat dat zowel vlees als vis is. Enerzijds met concessies aan de rechtshistorische component, bijvoorbeeld ten aanzien van het begrip eigendom. Anderzijds aan de boekwetenschappelijke component, bijvoorbeeld ten aanzien van de groeiende herwaardering van het auteurschap in de voorbije eeuwen, die zich met name in het buitenland aftekent. De afbeeldingen van een aantal titelpagina’s van illustere auteurs beogen daarom de dominante rol van de uitgever in dit boek te relativeren. Immers zonder auteur geen uitgever, boekverkoper, boekhandel of kopijrecht.

Het is aldus een geschiedenis geworden van drukkers en boekverkopers, van gedrukte werken, een geschiedenis die verbonden is met boek- en drukprivileges die in Nederland driehonderd jaar lang het enige wapen tegen nadruk waren, met het kopijrecht als grondslag voor het toenmalige letterkundig eigendomsrecht, met gilden, met verordeningen die de voorwaarden vaststelden voor de verkrijging van privileges en de schending ervan strafbaar stelden, met de klassieken, de bijbel, met kerk- en schoolboeken. Een geschiedenis op het gebied van het diffuse terrein van het publiek-, privaat en staatsdomein, waar men sprak over geoorloofde nadruk die lange tijd méér voorstanders dan tegenstanders kende, over roofdruk die een kwadere vorm van nadruk was, over censuur, over de problemen rond de vertaling van uitheems werk en over de vertalingen zelf. Het ging daarbij ook over materiële en immateriële eigendomsopvattingen, over de inhoud van het boek als rechtsobject en over de ontwikkeling in de nabuurlanden waardoor de Nederlandse ontwikkeling werd beïnvloed en waar men ten slotte ging beseffen dat de oplossing voor de problemen die rond de literaire eigendom bestonden, moest worden gezocht in nieuw recht dat gepaard ging met positieve, bijzondere wetgeving.

Een ‘antiquarische’ geschiedenis waaruit blijkt dat sinds de 17de eeuw geleerden, daaronder in het bijzonder juristen, zich in een moeizaam emancipatieproces gingen manifesteren als voorstanders van een positiefrechtelijk intellectueel eigendomsrecht voor de schrijver. Daarvoor toonden drukkers en boekverkopers weinig begrip, zoals meermalen bleek uit de opvattingen van individuele boekverkopers en drukkers, uit de opvattingen van de gilden, uit wetsontwerpen van boekverkopers en uit de verslagen van commissies die belast waren met de voorbereiding van wetgeving op het gebied van de letterkundige eigendom. Zoekend naar een fundament onder dat complexe geheel meende men dat te vinden in wat men voor het natuurrecht hield; in het spoor van de ‘ars boni et aequi’ van weleer, de kunde van wat goed en billijk werd geacht. Een spoor dat voornamelijk werd gekenmerkt door eigenbelang.

Dat natuurrecht zag men als een absoluut recht avant la lettre met een nagenoeg onvergankelijke waarde. Het begrip werd opportunistisch gebruikt in decreten, plakkaten, wetten, e.d., ook al besefte men wel dat die door – tijdelijke – mensenhanden gemaakte decreten, plakkaten, enz., door diezelfde handen konden worden veranderd.¹

De bronnen van waaruit de ontwikkelingsgeschiedenis moest worden beschreven, waren meer historisch dan rechtshistorisch van aard, betroffen meer de mens en diens handel en wandel dan een doctrine of een stelsel, hadden meer van doen met de praktijk dan de theorie of, naar de woorden van de Engelse staatsman en schrijver Thomas Macaulay (1800-1859), waren meer ‘a question of expediency’ dan ‘a question of right’. Feather was daarom van mening dat, om antwoorden te vinden op vragen die betrekking hebben op het ontstaan en de vroege ontwikkeling van het kopijrecht, boek- en literatuurhistorici de rechtshistoricus de helpende hand kunnen bieden.² Met name omdat kopij-recht, uitgevers- en auteursrecht – juist en vooral tot 1817 – minder beginselrecht dan case-law betroffen.

Al bleef het gaan om ‘rechten op letteren’, de hiervoor gereleveerde overwegingen verschaften mij niet alleen een ruimer werkterrein, maar ook de gelegenheid een chronologie van relevante feiten te beschrijven, hetgeen sinds 1909 voor het kopijrecht, waaronder te verstaan het boekhandels- of uitgeversrecht, niet meer is gebeurd. Immers, sinds De Beaufort in 1909 in zijn werk ‘Het Auteursrecht in het Nederlandsche en Internationale recht’ daar een honderdtal pagina’s aan wijdde, is het rond de geschiedenis van het kopijrecht stil geworden. Er is weliswaar, met name in de laatste kwart eeuw, een groot aantal monografieën op het gebied van de boekwetenschap verschenen: over de productie, de vormgeving, de aanbieding, de verpreiding en het koop-, leen- en leesgedrag; over het boekhandelsrecht, c.q. het uitgeversrecht, uit de periode van het Ancien Régime is in Nederland weinig gepubliceerd.³ Daarom leek het niet al te brutaal om nu, aan het begin van een nieuw millennium, terug te kijken naar het vorige.

Bij elke stap van drukkers- en uitgeversrechten naar een uniform, nationaal en internationaal geldend auteursrecht, rezen vragen over het hoe en waarom. Met antwoorden die elkaar behoorlijk in de weg zaten. De herhaalde pogingen van de auteurs om iets van de rechten van de uitgevers te bemachtigen, slaagden pas na verloop van enkele eeuwen. Al waren ze op elkaar aangewezen, het ging nimmer van harte.⁴

Door de steeds complexer wordende materie van het auteursrecht is in wijdere kring de behoefte ontstaan om te weten hoe het allemaal is gekomen en hoe het huidige recht zich heeft gevormd. Niet in het minst omdat, door de ontwikkeling die de druk en verspreiding van woord en beeld doormaakt, de nadruk opnieuw op ‘prestatie en investering’ is komen te liggen en het derhalve nuttig is kennis te nemen van een verleden, dat minder van het heden verschilt dan doorgaans wordt aangenomen. Dat verplicht tot het openen van vensters naar een wijdere omgeving, naar wat zich buiten het strikte beschrijvingsgebied heeft afgespeeld. Om de woorden van de Amerikaanse wetenschapshistoricus Mott T. Greene te parafraseren: omdat specialisatie zonder het totaalbeeld voor ogen te hebben een verwrongen beeld geeft van de werkelijkheid.⁵

Als excuus voor de omvang van dit werk moge dan ook gelden dat in de voorbije eeuw geen werk is verschenen op het gebied van de hier beschreven ontwikkelingsgeschiedenis. Sterker nog, er is in Nederland na de uitvinding van de boekdrukkunst daarover nimmer een integraal werk verschenen.⁶ Zeker, de studies van Bodel Nijenhuis – wiens Latijnse dissertatie anno 1819 de wetgeving op drukpers en boekhandel tot aan het begin van de 19de eeuw beschrijft – van Van den Velden (1835), Evertsen de Jonge (1853), Heemskerk (1855) en De Ridder (1875) zijn toonaangevend; zij bestrijken echter een relatief korte periode, behandelen een specifieke wet of besteden veel aandacht aan de censuur. Bovendien dateren zij uit de 19de eeuw en sindsdien zijn nieuwe bronnen toegankelijk geworden. Daarvan getuigen o.m. de werken die tussen 1884 en 1914 in de serie ‘Bijdragen tot de Geschiedenis van den Nederlandschen Boekhandel’ zijn verschenen onder de auspiciën van de Vereeniging ter bevordering van de belangen des Boekhandels. Daarvan getuigen ook de (latere) werken en studies van o.m. Kruseman, De la Fontaine Verwey, Van Eeghen, Kleerkooper & Van Stockum, Briels en Hoftijzer.

Van Eeghen spant de kroon met haar vijfdelige serie ‘De Amsterdamse Boekhandel’ (1960/1978), waarin zij de geschiedenis van de hoofdstedelijke boekhandel tussen 1680 en 1725 minutieus uit de doeken doet. Kruseman schreef over de boekhandel in Noordelijke Nederlanden in 17de en 18de eeuw (Aanteekeningen, 1893) en hij stelde (1886/1887) een tweedelig standaardwerk samen over de periode van 1830 tot 1880. Kleerkooper & Van Stockum (1914/1916) hielden zich bezig met voornamelijk de 17de eeuw. Meer recent behandelde Briels de periode 1570 tot 1630, terwijl Hoftijzer onderzoek deed naar de boekprivileges in de Noordelijke Nederlanden. Rijke bronnen die om compilatie vroegen.

Juist omdat in het laatste kwart van de 20ste eeuw een keur aan boeken die de geschiedenis van het boek tot onderwerp hebben, is verschenen – men behoeft slechts te denken aan de Jaarboeken van de Nederlandse Boekhistorische Vereniging of aan de werken van Baggerman, Van den Braber, Brouwer, Dongelmans, Van Goinga, Gruys, Janssen, Keblusek, De Kruif, Kuitert, Lankhorst, Mathijssen, Salman, Van Selm, Weekhout, e.a. – kan men spreken van een boekhistorische traditie in wording.

Dat de belangstelling voor de boekwetenschap recentelijk zo sterk is gegroeid, is een verheugende ontwikkeling.Al ligt de strijd over de vraag wie de boekdrukkunst heeft uitgevonden al geruime tijd achter ons, de Historikerstreit over Coster en Gutenberg heeft in elk geval tot gevolg gehad dat de geschiedenis van het boek in Nederland nimmer uit de belangstelling is verdwenen en dat deze heeft geresulteerd in een aantal belangrijke bibliografische publicaties.⁷ Dat men in het buitenland tamelijk weinig tegenkomt over de ontwikkeling van het kopij-, c.q. auteursrecht in de Nederlanden, moet, naast het taalprobleem, het beperkte taalgebied en het geringer aantal bronnen, ook te maken hebben met het feit dat in de discussies over de vraag wat de plaats zou moeten zijn van de auteur in het letterkundig eigendomsrecht, de Noordelijke Nederlanden lange tijd in de achterhoede verbleven, waar zij een weinig inspirerende rol hebben gespeeld.

Een van de pioniers die het boekenvak op het gebied van zijn geschiedenis heeft voortgebracht is Frederik Muller, oprichter van de bibliotheek van de ‘Vereeniging ter bevordering van de belangen des Boekhandels’. Deze bibliotheek bevat een imposante verzameling werken op het gebied van de boekwetenschap in de meest uitgebreide zin van het woord, waaronder een belangrijke verzameling auteursrechtelijke publicaties. Voorts is er de Dr. P. A. Tiele Stichting die, naast wetenschappelijk onderzoek en de organisatie van symposia, ook voorziet in (bijzonder) hoogleraarschappen op het gebied van de boekgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en Universiteit van Leiden.

Ook al staat de boekwetenschap in Nederland nog aan het begin en ontbreekt een groot naslag- resp. overzichtswerk in de geest van de Duitse Lexikon des gesamten Buchwesens of de Franse Histoire l’édition française en Dictionnaire encyclopédique du Livre, de Republiek speelde een belangrijke rol in de boekhandel. Met name in de 17de eeuw was zij het intellectuele entrepot van Europa, wat door Fontaine Verwey wel gekarakteriseerd is als het Hollandse wonder. Amsterdam was zonder twijfel het centrum van de boekhandelsactiviteiten, Leiden met uitgevers als Plantijn, de Elzeviers, Maire, Van der Aa, Luchtmans het centrum van de wetenschappelijke boekproductie.

De ontwikkeling van het kopijrecht in de richting van het auteursrecht heeft zich goeddeels in de praktijk gevormd onder invloed van economische, sociale en meer juridisch geaarde factoren zoals privileges, contracten tussen boekverkopers onderling, usanties en pragmatisch/preventieve verordeningen en, niet te vergeten, onder druk van het buitenland en de hier gevoerde polemieken en discussies, zodat met ‘recht’ gesproken kan worden van law in action.⁸ Dat daarin ontstane ‘rechtsoudheden’⁹ ook nu nog een rol spelen, blijkt uit het sleutelwoord kopijrecht, een begrip dat om en nabij een half millennium oud is, dat nog steeds in de huidige Auteurswet figureert en nogal eens wordt vereenzelvigd met het privilege.¹⁰ Dat door boekhistorici het verschil tussen kopijrecht en privilege niet altijd wordt onderkend toont aan dat deze studie, waarin veelvuldig is teruggegrepen naar boekwetenschappelijke werken waarvan de ontleningen in een meer rechtshistorische context zijn geplaatst, niet overbodig is.¹¹

Terugkijkend naar de voorbije eeuwen ervaart de lezer dat een aantal kleinere stromen opgaat in rivieren die uitmonden in het meer van het auteursrecht. De grote en kleine stromen, onmisbaar om het meer te voeden, waren die van de Renaissance, het Humanisme, de boekdrukkunst, de druk- en boekprivileges, de usances in het handelsverkeer, het kopijrecht, de grenzen daarvan, de morele persoonlijkheidsrechten, de resoluties en verordeningen van gewestelijke overheden, de invloed van de corporatieve gilden, de compagnieën en de organisaties van drukkers/boekverkopers, de auctores classici, de natuurrechtelijke – metafoorlijke – opvattingen over eigendom, de opvattingen over privaat- en publiek eigendom, de verwarring over de toepassing van civielrecht of strafrecht en de scheiding ervan, de preferentierechten op vertalingen, de vormen van staatskopijrecht, de internationale congressen met hun grensoverschrijdende invloed en de verschillende taalgebieden met hun eigen culturen. Dat alles werd vooral beïnvloed en gestimuleerd door de Verlichting die onderwijs en wetenschap wilde bevorderen, door de industrialisering, automatisering en elektronisering van reproductietechnieken, door nationale en Europese wetten en jurisprudentie, door tractaten en mondiale conventies.

Duidelijk is geworden dat het auteursrecht een lange weg moest afleggen alvorens door het boekenvak onpartijdig werd aanvaard, dat het mogelijk was om in juridicis geestelijke, immateriële of intellectuele eigendomsrechten te construeren, zonder dat de drukker of boekverkoper daarin een hoofdrol speelde of het kind van de rekening werd. Het ging erom een stuk van die weg te traceren. Om op het brede terrein van de boekwetenschap ook de rechtsontwikkeling een plaats te geven, in de hoop dat degenen, die zich met de moderne auteurswetgeving bezighouden, daarin iets van hun gading kunnen vinden.Zij het: salvo errore et omissione.

Wat mij rest zijn enkele dankwoorden. In de eerste plaats aan het adres van prof. mr. O. Moorman van Kappen van wiens opmerkingen en aanwijzingen ik dankbaar gebruik heb gemaakt. De door hem gekarakteriseerde ‘meine Wenigkeit’ was voor mij van ‘großer Bedeutung’. Voorts aan (prof.) mr. D.W.F. Verkade die mij wegwijs maakte in het contemporaine auteursrecht en prof. mr. A.A. Quaedvlieg die mij bemoedigde. Dan mr. Claudette van Caubergh die de Engelse vertaling van een uitvoerige summary verzorgde, drs. Tony Foster, die haar begeleidde en in hun voetsporen mijn zwager drs. Peter Daniels.

Mijn dank geldt eveneens mevrouw Marja Keyser, drs. Nico Kool, de heer G. Brouwer en overige medewerkers van de Bibliotheek van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak. Zij maakten mij wegwijs in de mooiste boekwetenschappelijke bibliotheek van Nederland.

Vervolgens dank ik de medewerkers van Universiteitsbibliotheek en de Bibliotheek van de Juridische Faculteit van de Universiteit van Amsterdam, van de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag, de Universiteitsbibliotheek te Leiden en de Bibliotheek van het Vredespaleis te Den Haag. Verder mr. Germaine Gerritsen-Kortenbach, die behulpzaam was met het ordenen van documenten, knipsels, correspondentie, artikelen, wetteksten, enz.; drs. Marijke Wesly die enkele vertalingen verzorgde; drs. Richard Hermans, oud-archivaris van het Gemeentearchief te Zutphen, waar ik menigmaal documenten uit de K. B. mocht raadplegen; mr. K. Glaser die het manuscript doorlas en mij opmerkzaam maakte op onvolkomenheden; mr. R. L. M. Mattheussens die behulpzaam was bij het vertalen van enkele Latijnse teksten; Christiaan Schriks die zijn vader hielp bij het vinden van de weg in de doolhof van elektronische hulpmiddelen; Herma Aalpol, verbonden aan de bibliotheek van de Arrondissementsrechtbank te Zutphen, die mij van recente arresten voorzag; dr. P. P. J. L. van Peteghem, die in de beginfase interessante gegevens toezond; de Studiecommissie Rechtsgeschiedenis van de Vereniging voor Auteursrecht die mij bemoedigend stimuleerde en mr. J.C.F. Raming, een collega die mij vanaf het begin volgde.

De Leidse gewoonte verbiedt mij mijn promotoren te bedanken. Dat is mij wel vergund ten aanzien van referent prof. mr. H. Cohen Jehoram, die als gebiedsdeskundige mij weerhield van enkele te boude uitspraken.Aan de leden van de leescommissie: mr. D.W.F. Verkade die mij trakteerde op een aantal waardevolle glossen; prof. dr. L. Simons en prof. dr. M. Keblusek die mij op zekere tekortkomingen wezen en dr. B.P.M. Dongelmans, die waardevolle opmerkingen gepaard liet gaan met suggesties om een aantal oneffenheden in taal en stijl te slechten.

Ten slotte aan zoon mr. Pieter Schriks, directeur van Uitgeversmij Walburg Pers, die de vormgeving van het boek begeleidde; dochter Marieke wier kinderen voor vreugde en ontspanning zorgden en mijn vrouw Tonneke die, bezorgd over mijn welzijn, mij steeds trachtte weg te halen achter het scherm in mijn werkkamer.

Waarmee een boek is ontstaan dat ‘van ons allen’ is, maar waarvoor de verantwoordelijkheid uiteraard bij mij berust.

Warnsveld/Goingarijp, de warme zomer van 2003.

DEEL I
DE INHOUD VAN HET BOEK RECHTSOBJECT IN WORDING
(16de-eind 18de eeuw)

HOOFDSTUK 1
Contouren: nadruk, pro en contra, onderscheidene soorten, bestrijding gecompliceerd

§ 1. Interpretaties

Drukkunst. Algemeen wordt aangenomen dat de boekdrukkunst die, behalve van een drukpers, afhankelijk was van voldoende letters, een bruikbare legering, van gietapparatuur, inkt en voldoende bedrukbaar papier, tussen 1445 en 1450 operationeel werd.¹² Rond diezelfde tijd werden in Europa door magistraten en kerkelijke overheden scholen gesticht waarvoor lees- en leerboeken nodig waren en weldra werd in de belangrijkste Europese steden de bedrijfsmatige vermenigvuldiging van handschriften door middel van de drukpers ter hand genomen als de humanistische kunst bij uitstek.¹³ Reeds in 1473 werden in de Nederlanden boeken gedrukt, al duurde het tot 1516 voordat het eerste privilege tegen ongeoorloofde nadruk in de Noordelijke Nederlanden werd verleend.¹⁴

Kopijrecht. Onder kopijrecht werd verstaan, door zowel overheden als auteurs, drukkers en boekverkopers, een rechtmatig verkregen, gekocht of geschonken usantieel recht om een werk te drukken, uit te geven, te verkopen of te verspreiden. Een recht dat de drukker of boekverkoper aan de auteur ontleende, doch zich ook wel toeeigende. Het nadrukken van kopijrechtdragende werken werd afgekeurd. Kopijrechten konden worden vervreemd. Het kopijrecht behoorde in beginsel aan de auteur. Het was voor hem een passief recht omdat hij voor de druk en verspreiding was aangewezen op een gepatenteerde beroepsgroep. Tenzij hijzelf als uitgever optrad, maar dan moest hij beschikken over een patent, het lidmaatschap van het gilde, over een drukkerij en distributiemogelijkheden. De drukker of boekverkoper beschouwde het rechtmatig verkregen kopijrecht als zijn eigendom.

Al leek het kopijrecht overeen te komen met een koopovereenkomst, door het bijzondere karakter van het publicatierecht gaven de drukkers en boekverkopers de voorkeur aan het begrip copyright, droit de copie en kopijrecht. Niet een manuscript behoefde te worden beschermd, doch het gedrukte boek. Het kopijrecht werd daardoor een recht dat meer bij de uitgever dan bij de auteur hoorde. Vanaf 1803 werd de opsteller, c.q. de auteur, in formele zin gezien als kopijrechtdrager. Wetten en besluiten beschermden echter ook toen nog het reeds gedrukte werk tegen nadruk. Soms wordt het kopijrecht ten onrechte vereenzelvigd met het boekprivilege.¹⁵

Natuurrecht. Vanaf de Middeleeuwen waren het Romeinse en het kerkelijk recht de basis van het juridisch onderwijs geweest. Later ging het inheemse recht een rol spelen. In de 18de eeuw werd het natuurrecht een eigen filosofisch-juridische discipline.

Het begrip natuurrecht treft men vanaf de Oudheid aan in verschillende opvattingen. De 18de eeuwse zogenaamde School van het Natuurrecht (of ook wel: Recht van de Rede, Vernunftrecht) vulde het begrip in met een eigen universeel-rationalistische visie, die een blauwdruk moest zijn voor alle positieve rechtssystemen. De School van het Natuurrecht, mede beïnvloed door politieke en politiek-economische theorieën, lag ook ten grondslag aan een vernieuwde eigendomsopvatting. In het lang aan Henry de Bracton toegeschreven tractaat werd al in de 13de eeuw een poging gedaan tot codificatie van de wetten en het gewoonterecht in Engeland, waarvoor de auteur circa 2000 vonnissen verzamelde en deze van commentaar voorzag. Hij verdedigde de Engelse openbare rechtspraak in combinatie met het Common Law en het natuurrecht omdat, naar zijn mening, dit stelsel dat gericht was op rechtvaardigheid, superieur was aan het Romeinse recht, dat teveel geënt was op het belang van de gevestigde orde.¹⁶

In de 18de eeuw ging men de eigendom zien als een ‘droit inviolable et sacré’. Al deed het fenomeen van de eigendom zich voor in verschillende verschijningsvormen, deze werden, vaak uit opportunistische overwegingen, ook vóór de 18de eeuw, onder de noemer van het traditionele natuurrecht gebracht. Dat deden ook de drukkers en boekverkopers die hun recht tot het drukken van een manuscript gingen zien als een vorm van private eigendom. Zij trachtten voor dit nieuwe species – het kopijrecht – dezelfde volheid te claimen als voor lichamelijke zaken. Daarbij beriepen zij zich tot medio 19de eeuw op het natuurrecht, de bijbel, de decaloog, het Romeinse recht en op uitlatingen van klassieke en moderne filosofen en juristen (Aristoteles, Thomas van Aquino, Bartolus, Daneau, Hugo de Groot, Hobbes, Locke, Rousseau, Dalloz, Tydeman, Pestel, e.a.) waarbij zij zich in hun rekwesten, publicaties, toespraken en andere uitlatingen weinig bekommerden of hun argumenten historisch houdbaar waren of contextueel juist. Daarin werden zij vaak gesterkt door juristen die werden ingehuurd om hun belangen te verdedigen.

Dat het verband tussen een ‘eeuwig’ geldend theologisch of niet-theologisch natuurrecht en het daarop steunende kopijrecht onbestaanbaar was zonder een door mensen in het leven geroepen instrumentele structuur – de staat, het gezag, wetten, privileges, usances – werd weerlegd met het argument dat de vorst, de staat, de overheid, van godswege geroepen waren daarvoor zorg te dragen. Hun zwaarste argument was en bleef dat zij – drukkers/boekverkopers – investeerden en risico namen. Om te tonen dat hun natuurrechtelijke benadering een ‘verlichte’ kant kende, erkenden zij dat hun kopijrechten ‘ooit’ weer in het publiek domein terecht kwamen, waardoor deze weer gemeenschappelijk bezit werden.¹⁷

In de nasleep van de Franse Revolutie verloor het natuurrecht zijn legitimiteit ten gunste van het positieve recht, uitgevaardigd door de souvereine natie of haar vertegenwoordiger(s).

Eigendom/bezit. Juist omdat er – juridisch en filosofisch – verband bestond tussen begrippen als eigendom en bezit, dominium en dominus, tussen usus, pos-sessio en proprietas, brachten de drukkers en boekverkopers alle aanduidingen onder de noemer van één woord dat bij uitstek hun rechtsgevoel weergaf: eigendom, het ius utendi, fruendi, disponendi. De feitelijke macht (possessio) die een ongestoorde heerschappij veronderstelde, ontleenden de drukkers en boekverkopers aan het te goeder trouw verkregen bezit van een manuscript, tekening of boek en het daarmee verkregen kopijrecht, danwel aan een kopijrecht met preferentierecht op een vertaling, bewerking, verkorting, uitbreiding of nadruk van een uitheems werk.

In de juridische verschillen verdiepten zij zich niet. Zij redeneerden vanuit hun commerciële positie en deden dat zonder veel nuance. Evenmin stonden zij stil bij de vraag of hun opvattingen strijdig konden zijn met een ethische taakopvatting. Wel wezen zij op het sociale aspect dat aan hun verkregen ‘eigendom’ vastzat, waarvan het doel niet alleen was gelegen in de zaak zelf – het manuscript – maar in de aanwending en het gebruik van de zaak: het kopiëren door de drukpers.¹⁸ Eenmaal gedrukt, betrof de eigendom het boek als fysiek object dat de gehele oplage omvatte. Het corpus mechanicum belichaamde het corpus mysticum, dat slechts voor een enkele morele usantie, b.v. de Urheberehre en Textreinheit, danwel het droit á la paternité of de naamsvermelding van de auteur, als autonoom werd erkend.¹⁹

Sprak men over letterkundige of intellectuele eigendom dan was deze in zakelijk opzicht louter een zaak van drukkers en boekverkopers. Natuurlijk beseften zij dat hun rechten niet alle ebenbürtig waren. Niettemin waren de directe rechtsgevolgen van een preferentierecht grotendeels dezelfde als die van een kopijrecht, al waren overheden en gildenbesturen daar niet altijd gelukkig mee. De auteurs evenmin. Zij gingen, met name in het Franse taalgebied, vanaf de 18de eeuw in de ‘intellectuele eigendom’ een eigendomsrecht zien op door hun geschapen werk.

Hoe ingewikkeld de materie was, bleek nog bij de behandeling van de wet van 1881 toen de regering in de MvA II te kennen gaf de ‘zoogenaamde intellectueelen eigendom’ niet als theoretische grondslag van het auteursrecht te erkennen, al achtte zij zich wel verplicht en bevoegd om, niet alleen op gronden van utiliteit maar ook van recht, een tijdelijk uitsluitend recht in de vorm van een absoluut vermogensrecht te scheppen.²⁰

Privilege. Omdat de drukker/boekverkoper, die in het bezit was van een rechtmatig verkregen kopijrecht, niet in staat was de feitelijke macht uit te oefenen op de door hem gedrukte en verspreide boeken, moest hij voor de bescherming van zijn eigendom een beroep doen op zijn overheden. Deze verleenden hem vervolgens een boekprivilege dat globaal tot het einde van de 18de eeuw als een gunst, een grâce, een Gnaden der Obrigkeit werd beschouwd, al werd in sommige landen een auteursprivilege anders getaxeerd dan een boekverkopersprivilege.Hoewel een privilege kon worden gevraagd door uitvinders, kunstenaars, houtsnijders, graveurs, officiële personen, instellingen, steden, e.d., waren het vooral drukkers en boekverkopers die er gebruik van maakten.

Voor zover het om censuur ging verleende een boekprivilege toestemming tot publicatie. Ging het om bescherming van het kopijrecht dan was een privilege een garantie voor een tijdelijke bescherming tegen de nadruk van orginair werk, waaronder zowel oorspronkelijk werk werd verstaan als werk dat niet eerder in de stad, het gewest of de staat was gepubliceerd, ergo dat ook een vertaling, bewerking, verkorting of uitbreiding van een uitheems werk kon zijn.

Oudst bekende afbeelding van Gutenberg. Kopergravure van Theret, Parijs, 1584.

De tijdelijkheid legde het accent op een onbedoeld gevolg omdat, na expiratie van het privilege, aan de rechtmatige bezitter of verkrijger een waarborg werd ontnomen die deze primair aan het kopijrecht ontleende en dat sui generis bezat. Dat was ook het geval bij ongeprivilegieerd werk dat het zonder waarborg moest doen.

Kopijrecht/privilege. Er dient onderscheid te worden gemaakt tussen kopijrecht op oorspronkelijk, origineel werk en kopijrecht op originair werk dat in een jurisdictie niet eerder was verschenen. Bij oorspronkelijk werk kon men spreken van een zuiver kopijrecht. Bij originair werk, hieronder te verstaan derivatief werk dat van uitheems werk was afgeleid en dat betrekking kon hebben op vertalingen, bewerkingen (die als zodanig niet in rekwesten of verordeningen werden genoemd), verkortingen en uitbreidingen en zelfs op nadrukken, was sprake van een corrupt kopijrecht. Ook voor dergelijk originair werk met een onzuiver kopijrecht konden privileges worden bemachtigd.²¹

Auteur. De auteur ging in rechtspositionele zin eeuwenlang schuil achter zijn drukker of boekverkoper. Met de auteur wordt bedoeld de maker van een werk van wetenschap, kunst of letterkunde. De opsteller, schrijver, dichter, tekenaar, kunstenaar, vinder, wetenschapper. De schepper die zijn bevindingen en gedachten op papier zette en deze wilde publiceren. Die uit zichzelf schreef of op bestelling, die vrij kon zijn of gebonden aan zijn drukker, boekverkoper of mecenas. Degene die het manuscript bezat als voorwerp van eigendom en het recht bezat om dat te laten te vermenigvuldigen doch dat recht kwijtraakte zodra hij zijn manuscript voor publicatie had overgedragen.

Boekverkoper. Aanvankelijk was de drukker ook boekverkoper/uitgever of andersom, reden waarom de aanduidingen door elkaar werden gebruikt. Als in dit werk de boekverkoper wordt genoemd, wordt daaronder niet alleen verstaan degene die een boekhandel of boekwinkel dreef doch ook degene die zelfstandig of in samenwerking met collegae boeken uitgaf, importeerde of doorverkocht. Die opdrachten verstrekte aan auteurs doch ook manuscripten verwierf van vrije auteurs. Die interessante werken in het buitenland opspoorde, deze nadrukte of liet vertalen, al of niet bewerkt, ingekort danwel uitgebreid.

Correspondent. Een correspondent was een collega met wie handelsbetrekkingen werden onderhouden.

Debitant. Een debitant was een boekverkoper die overwegend aan particulieren leverde, doch niet zelf uitgaf.

Boekhandelaar. Na verloop van tijd ging menig boekverkoper zich ook bezighouden met de handel in oude boeken, met veilingen van plano(boeken), met de verkoop van papier, schrijfbenodigdheden, vaak ook met de handel in kunst, munten, penningen en andere branchevreemde artikelen. In een poging om destand van de boekverkopers te verhogen, kwam in de tweede helft van de 18de eeuw de aanduiding boekhandelaar in zwang, omdat onder de benaming boekverkoper veel activiteiten waren gaan vallen die afbreuk deden aan de handel in ‘echte boeken’.²²

Boekhandel. Waar sprake is van boekhandel wordt zowel gedoeld op de handel in boeken tussen boekverkopers en de verkoop van boeken aan particulieren, als op de uitgeverij waar boeken werden uitgegeven en verkocht aan collega-uitgevers, boekverkopers, grossiers, e.d. Uit de context blijkt van welke activiteit sprake is. Buiten de gevestigde boekhandel werden boeken verkocht door colporteurs, venters, marskramers, leurders en dergelijke, al mochten deze ambulante boekverkopers niet allen over één kam geschoren worden.

Grossier. Degene die er geen winkel op na hield doch zijn handel dreef vanuit ‘besloten huyse’, ontwikkelde zich tot grossier.

Drukker. Een drukker was later voornamelijk iemand die voor eigen rekening of in opdracht van boekverkopers drukte, al traden loondrukkers als het te pas kwam ook op als boekverkoper en uitgever.²³ Sommige boekverkopers noemden zichzelf ook drukker om aan te geven dat zij ‘uitgever’ van een bepaald werk waren.

Uitgever. De benaming uitgever, utegever of uutgever wordt, sinds deze door Sasbout in 1576 is gebruikt, in de meeste woordenboeken aangetroffen. De aanduiding kan aanleiding tot verwarring geven. In 1568 wordt hij aangeduid als iemand die publiceert, een schrijver, de opsteller van geschriften of van een prijsvraag, de tekstbezorger, selecteur, annotator, enz.In 1678 wordt een uitgever ook gezien als iemand die geschriften van anderen uitgeeft.²⁴ De Staten van Holland gebruikten de aanduiding uytgever in 1728 bij de voorbereiding van de resolutie, waarin bepaalde rechten voor de Leidse professoren werden opgenomen. Later wordt de aanduiding uitgeever o.m. gebruikt in de Publicatie van 1796, in het verworpen Ontwerp van Constitutie van 1796 en in de Constitutie van 1798.

In het ‘Nederduitsch Letterkundig Woordenboek’ wordt een uitgever gezien als iemand die zich bezig houdt met het ‘in druk uitgeven, en zoo onder zijne evenmenschen verspreiden’ van boeken.²⁵ In het ‘Naamregister Of verzaamling van Nederduytsche Boeken, Die zedert de Jaaren 1640, tot 1741, zyn uytgekomen’ staat op de titelpagina de zinsnede ‘Alles gebragt op order van het Alphabet, op de bynaamen van den Uytgever’, waaronder drukkers, boekverkopers, boekhandelaren doch ook binders konden worden verstaan.²⁶ De eerste druk verscheen in 1743.

Nadat de drukkunst operationeel was geworden duurde het een eeuw voordat men, eind 16de eeuw, in de Republiek kon spreken van een netwerk van drukkers en boekverkopers ofwel uitgevers. Rond 1600 waren circa 150 drukkers en boekverkopers in grotere of kleine bedrijven werkzaam in 30 steden. Weer honderd jaar later was dat aantal gegroeid tot 526 in 48 steden, waarvan velen zich bezighielden met het nadrukken van eerder uitgegeven werk.²⁷

Commissionair is een boekhandelaar of uitgever die het fonds van collega’s in commissie had om daaruit te verkopen.

Boek. Een boek uit de oudheid was een rol – de boekrol – die aan één zijde was beschreven. Later kwam men ertoe om het perkament in kleine vellen te snijden, deze te vouwen en in katerntjes samen te voegen, waardoor het boek, de codex, de huidige vorm kreeg. Het Latijnse liber duidde niet alleen op een boek, doch ook op een geschrift, register, lijst of catalogus, brief en een antwoord op een rekwest. Een librarius was een afschrijver van geschriften of boeken, later ook de bibliothecaris.

Wat onder een boek werd verstaan kon trouwens per land verschillen. Over de vraag wat wel en niet meer tot het begrip boek hoorde is uitgebreid gediscussieerd. Zolang men het boek zag als een technisch begrip kon men er ook een technische specificatie op toepassen. Dat was in de kopijrechtperiode vaak het geval en dat gaf aanleiding tot misverstanden en strubbelingen. Onder een boek in kopijrechtelijke zin werd doorgaans verstaan een verzameling gedrukte vellen die bijeengehouden werden in een band, waarbij de bijbel, het Boek der Boeken, toonaangevend was.

In Groot-Brittannië kon de aanduiding book gebruikt worden voor any writing. Het Horn Book bestond aanvankelijk uit slechts één pagina. In de Engelse rechtspraak werd het woord book gebruikt voor een geschreven vel of voor een perkamenten rol. Toen men de aandacht meer ging richten op de inhoud en de schepping die in een ‘boek’ was vervat, ging men ook boekverwante druksels onder het begrip brengen. In Engeland specificeerde b.v. art. XVI in de Act of 1838 dat onder een boek kon worden verstaan een ‘volume, pamphlet, sheet of letterpress, sheet of music, map, chart, plan’.²⁸

Fonds. Het gehele uitgeefprogramma van de boekverkoper/uitgever, zowel de voorraad, plano of gebonden, de lopende aanbieding, als de (slapende) kopijrechten op prenten, boeken, tijdschriften en overige druksels, waarop hij het recht van uitgave bezat.

Boekenmis. Een boekenmis of boekenmes was een beurs of markt waar drukkers en boekverkopers elkaar ontmoetten om boeken te kopen en te verkopen, kopijrechten te bemachtigen, compagnonschappen te sluiten voor de uitgave van duurdere uitgaven of serieuitgaven en op de hoogte te komen van wat er in de wereld van het boek verscheen. Het waren ontmoetingsplaatsen waar ook informatie werd uitgewisseld over boek- en drukprivileges, maatregelen van overheden tegen nadruk, censuur, invoerrechten, transportmogelijkheden, e.d.

Belangrijke messen waren in Frankfurt en Leipzig gevestigd. Aanvankelijk was Frankfurt de belangrijkste, door de gunstige ligging ook voor de Nederlandse drukkers/boekverkopers. Later weken de boekverkopers uit naar Leipzig, daartoe genoopt door de censuur van de katholieke keizerlijke boekencommissarissen. Door de invoering van de commissie- en depothandel boetten beide messen in de 18de eeuw aan betekenis in.

Compagnie. Voor de uitgave van kostbare werken of seriewerken, maar ook om hun markt te beschermen, verenigden drukkers en boekverkopers zich, nationaal en internationaal, in kleinere of grotere compagnieën. De hier bedoelde rechtsfiguur, die ook gezien kan worden als een sociëteit, deelgenootschap of maatschap, kwam neer op een gelegenheidsvennootschap die betrekking had op een bepaald deel van de handelsactiviteiten waartoe de vennoten een overeenkomst sloten. Deze liet echter de autonomie van het eigen bedrijf intact.²⁹

Gutenbergbijbel, Mainz, 1454/1456. Tekstpagina uit de Proloog.

Eeuwigdurend. Het begrip ‘eeuwigdurend’ heeft de ontwikkeling van het uitgevers- en auteursrecht goed dwars gezeten. Pas laat ging men inzien dat de effectiviteit van een letterkundig eigendomsrecht ook afhing van een begrenzing in tijd. De nadruk die de drukkers en boekverkopers legden op het eeuwigdurend karakter versluierde de grenzen van het kopijrecht. Dat bleek al in de 16de eeuw toen men zich afvroeg waar de grens lag tussen privaat en publiek domein.

De oorzaak was dat men nog niet in staat was juridisch onderscheid te maken tussen lichamelijke en onlichamelijke zaken. Een onlichamelijke zaak was immers materieel niet of nauwelijks deelbaar en na één of twee generaties lastig traceerbaar. Zeker als na verloop van tijd de onlichamelijke zaak door een groot aantal ‘eigenaars’, die wellicht nauwelijks weet hadden van het werk van hun voorouder, moest worden gedeeld. De drukker of boekverkoper die een herdruk wilde uitgeven wist dan ook niet tot wie hij zich moest wenden, waardoor goede boeken uit de circulatie verdwenen, hetgeen weer tot gevolg had dat er een diffuus circuit ontstond waarvan het twijfelachtig was of dit tot het privaat of publiek domein behoorde. De auteur had trouwens minder voordeel van het perpetuele karakter van het kopijrecht dan de drukker/boekverkoper die zijn rechten kon bewaren in zijn bedrijf, dat bij overdracht weer overging op een nieuwe eigenaar.

§ 2. Zegen en vloek

Eeuwenlang was de mens opgevoed in het besef dat kennis gedeelde kennis was. Vóór de uitvinding van het schrift was mondelinge overlevering de enige weg om kennis over te dragen. Toen het schrift ingang had gevonden bleef dat uitgangspunt bestaan. Kennis kon en mocht men niet voor zich houden. Hoe over overleveringskennis werd gedacht, blijkt uit een gechargeerde uitspraak van de Malinese filosoof Amadou Hampate Ba:‘Als in Afrika een oude man overlijdt, gaat een hele bibliotheek in vlammen op.’ Of Confucius die zei: ‘Beschouw mij meer als overleveraar dan als schepper; ik heb geloof in de voorvaderen en respecteer hen.’³⁰

Alle kennis kwam van God en wilde men een recht laten gelden op in schrift vastgelegde kennis dan moest daarvoor een aantoonbare legitimatie zijn. Die was in de bijbel niet te vinden, al bood Mattheus 25:24/29 misschien een aanknopingspunt. Van enige legitimatie door de overheid was evenmin sprake, immers nergens ter wereld was daarvan gebleken. Een onderzoek in Romeinsrechtelijke bronnen c.a. leverde weinig of geen aanknopingspunten op, al zag Frohne, die zich op de Digesten beroept, in ‘die in das Manuscript verkörperte geistige Leistung’ een res extra commercium.³¹

Het enige dat met letterdiefstal, kwade trouw en nadruk in verband kon worden gebracht was het verschijnsel plagiaat. Het schijnt dat Martialis het woord plagiaat zijn actuele betekenis heeft gegeven, tegelijk vaststellend dat ‘victurus genium debet habere liber’: om de tand des tijds te doorstaan moet een boek ‘geest’ hebben.³² Plagiaat werd door de Romeinen gezien als een vorm van ‘kleine diefstal’ waarover alleen literatoren zich druk maakten. Bij Rénouard vindt men namen van plagiaristen, die er niet in slaagden om in het Romeinse rechtsstelsel concrete aanknopingspunten te vinden voor de strafbaarheid van plagiaat c.q. het afschrijven en verkopen van andermans werk.³³ Maar plagiaat schond wel de eer van de auteur, aangezien de plagiator het werk van een ander als het zijne deed voorkomen.³⁴

Met de uitvinding van de ars artium omnium conservatrix, de kunst die alle andere bewaart, deed een nieuw fenomeen zijn intrede: het nadrukken van eerder verschenen handschriften. Het kopiëren daarvan was in de commerciële scriptoria zelden een probleem geweest. De oplagen waren meestal beperkt, het risico gering, de investeringen overzienbaar.³⁵ Nu het ging om het ‘schrijven met vele pennen’ maakte dat een fundamenteel verschil. De interesse voor de wetenschap, die om commerciële redenen vooral werd bevorderd door de boekdrukkers en cartografen, noodzaakte een drukker tot het doen van aanzienlijke investeringen in een drukpers, in letter, lood, papier en arbeid.³⁶ Dat was alleen verantwoord bij een redelijk grote oplage. Voor een boekverkoper gold hetzelfde. Hij was gedwongen een bepaalde oplage af te nemen wilde hij voor zijn afnemers met een redelijke prijs komen. Naarmate het aantal drukkerijen toenam ging de concurrentie een grotere rol bij de prijsvorming spelen.

De ars artificialiter scribendi werd in de eerste plaats als een zegen gezien: het nadrukken van de bijbel in het Latijn, maar ook in de volkstalen, het nadrukken van oude beroemde handschriften, klassieke werken, befaamde prenten. Dat de nadruk ook een vloek kon zijn ging men ervaren toen de drukkunst zich als een olievlek over Europa verspreidde en men elkaars werk ging nadrukken. Van vertaalde en van commentaar voorziene klassieken tot en met gewild contemporain werk waarvoor de eerste drukker of boekverkoper het risico had genomen.³⁷ Dat was unfair omdat dergelijke nadruk schending was van een oorlof. Oorlof in de betekenis van toestemming of vergunning die de eerste drukker van de auteur had verkregen. Het nadrukken van ‘andermans werk’ was een bezigheid die al spoedig door vooraanstaande drukkers en boekverkopers werd afgekeurd, al zondigden ook zij menigmaal tegen hun eigen principes. Onder andermans werk ging men werk verstaan dat door die ander was opgespoord of vertaald, danwel werk dat door hem van een auteur was gekocht.³⁸

In een brief die Christoffel Plantijn in 1579 aan Aldus Manutius en Manassi schreef, berichtte hij dat hij niet in de eerste plaats op eigen gewin uit was, maar ook op de vriendschap met geleerden, hetgeen hem had weerhouden om voortdurend werken na te drukken zonder toestemming van de auteurs. Ook al waren er lieden die zich met niets anders dan met spionage bezighielden om te achterhalen waar iets nieuws werd gedrukt om dat vervolgens na te drukken. Vaak onzorgvuldig, onvolledig, ontsierd door vele zetfouten, waarmee zowel de auteur als de eerste drukker te schande werden gemaakt.³⁹

Tegen deze vorm van nadruk, die in toenemende mate als onbehoorlijk, unfair en oncollegiaal werden ervaren, viel niet veel te beginnen, al bestempelde het ius commune, waaronder te verstaan het gemene recht met het Oud-Vaderlandse recht, het vigerende Romeinse recht, de privileges en costumiere gebruiken, de nadrukker wel als een stellionatus, iemand die van arglist of een ‘schurkenstreek’ werd beticht, een daad die volgens het laat-Romeinse recht vervolgd kon worden als een concrete benaming voor het misdrijf ontbrak.⁴⁰ Anderzijds kon het Reichskammergericht geen gronden vinden om nadrukgeschillen onder te brengen bij het begrip vervalsing, zoals dat in de Constitutio Criminalis Carolina van 1532 werd verstaan.⁴¹

Nadruk bleef een gemakkelijke manier om geld te verdienen, hetgeen Erasmus in 1525 de opmerking ontlokte dat de welstand van een drukker of boekverkoper ook gepaard kon gaan met een cultureel geweten dat niet gehinderd werd door oneerlijke nadruk.⁴² Al ergerde hij zich in de eerste plaats aan fouten in nadrukken van geleerde werken, hij kapittelde louche drukkers die misbruik maakten van de aantrekkingskracht van de vestigingsplaats van een beroemd drukker als Manutius, aangezien boeken, die ogenschijnlijk uit Venetië kwamen, beter verkoopbaar waren. Met als gevolg dat er nauwelijks een stad was van waaruit in naam zoveel schandalig verknoeide teksten verschenen.⁴³

§ 3. Argumenten pro nadruk

Naarmate de nadruk meer weerstand ondervond kon men proberen om binnen de beroepsgroep daarover afspraken te maken. Men kon nadruk met nadruk vergelden of – en dat zou drie eeuwen lang het enige redelijk effectieve middel blijken – men kon de landsheer, of in de Republiek de Staten-Generaal, de Staten der gewesten of de magistraten der steden, vragen een verbod uit te vaardigen tegen het nadrukken van een bepaald werk. Daarvoor kreeg de aanvrager dan een privilege op naam en op titel waarmee de eerste drukker gedurende een bepaalde periode binnen een bepaald gebied tegen nadruk werd beschermd. Omdat aan de verkrijging van een privilege kosten waren verbonden, vroeg men in het algemeen statelijke bescherming voor die werken waarin nogal wat arbeid en geld was geïnvesteerd of voor kleinere werken zoals schoolboekjes, die men gedurende een langere tijd in grote oplagen hoopte te kunnen verspreiden, en stedelijke bescherming voor lokale uitgaafjes zoals almanakken, e.d.⁴⁴

Naast ideële en culturele waren het vooral economische oorzaken die nadruk in de hand werkten. De nadruk kreeg kansen daar waar het aanbod niet aan de vraag kon voldoen, daar waar gewiekste drukkers en boekverkopers de hand konden leggen op werken waarvoor belangstelling bestond, doch die óf moeilijk te krijgen óf te duur waren. Nadruk was daarom ook een antwoord op monopolievormen die zich hier en elders voordeden, op te hoge prijzen, de ‘unchristlichen’ winsten die daarvan het gevolg waren en op de gebrekkige distributiestructuur die door nadrukkers werd aangevuld door marskramers, venters, leurders naar alle hoeken en gaten te sturen om daar de goedkopere nadrukken af te zetten.⁴⁵ Om al die redenen kwam nadruk in geheel Europa voor, het meest nog in de Duits sprekende steden en staten. Nog in 1785 werd in Frankfurt am Main een omvangrijke ‘Almanach des contre-facteurs’ aangekondigd met de namen, adressen en activiteiten van de nadrukkers.⁴⁶

Om zijn daden te rechtvaardigen behoefde een nadrukker niet ver te zoeken.⁴⁷ Hij betoogde dat er sinds Salomo niets nieuws onder de zon was, aangezien elke auteur de gedachten die hij neerschreef, had ontleend aan anderen.⁴⁸ De eigenaar van een handschrift of een boek waarin die gedachten waren neergelegd, kon daarmee doen wat hij wilde. Tot afschrijven en nadrukken toe.

De eerste drukkers hadden trouwens nimmer gehoord van een recht van de auteur. In feite volgden zij het spoor van de kopiisten die eeuwenlang, zonder toestemming van de auteur, boeken hadden afgeschreven zonder zich daarover bezwaard te voelen. Ook al gebeurde dat soms in behoorlijke oplagen. Bij de essentiële verschillen die bestonden tussen enerzijds het afschrijven – qua tijd, qua uitvoering, veelal door één kopiist, dikwijls bestemd voor één opdrachtgever, die vaak bijzondere eisen stelde aan het afschrift dat hij verlangde – en anderzijds het stelselmatig op identieke wijze in serie vermenigvuldigen van een manuscript, stond men nauwelijks stil. De nadrukkers beargumenteerden het recht om een werk na te drukken ook door erop te wijzen dat door schrift en druk geopenbaarde gedachten publiek domein werden. Het was juist een goede daad om deze verder te verspreiden. Dat was immers de bedoeling van de schrijver geweest. Zo zag de nadrukker zichzelf als een Robin Hood die zijn stiel op ridderlijke wijze beoefende.⁴⁹

Zodra een werk ‘publiek’ was – en daarvan was al sprake als enkele exemplaren waren afgeschreven en verspreid – was het vogelvrij. Of zoals Quintus Aurelius Symmachus het aan het einde van de vierde eeuw uitdrukte ‘Oratio publicata res libera est’.⁵⁰ Zelfs de drukker Froben te Bazel, die nadien zulke goede contacten met Erasmus onderhield, had diens Adagia nagedrukt zonder de auteur om toestemming vragen. Ook de humanisten beschouwden handschriften en boeken als publiek domein.⁵¹

Ondanks de maatregelen van kerkelijke of wereldlijke vorsten, magistraten, rechterlijke colleges, enz., bleven nadrukkers, met name na de receptie van het Romeinse recht, tot ver in de 19de eeuw, erop wijzen dat het Romeinse recht geen nadrukverbod kende. Aan de intussen sterk gewijzigde levensomstandigheden als gevolg van de industrialisatie en mechanisatie, die door schaalgrootte, de daaraan verbonden investeringen en vereiste arbeidspecialisatie, de structuur van de maatschappij essentieel hadden veranderd, gingen zij voorbij. In dat verband schreef de Duitse auteursrechtdeskundige Kohler in 1880 dat de oude ridders nog zonder reisgeld op avontuur konden gaan, doch dat Don Quichot, de ridder van Miguel de Cervantes, die met een lege beurs op stap ging, daarmee in het begin van de 17de eeuw frustrerende ervaringen opdeed.⁵²

Toen de weerstand tegen de nadruk in de 18de en 19de eeuw sterker werd, verdedigden de nadrukkers hun handelwijze met argumenten van opportunistische aard. Zij drukten inheems werk na om dat goedkoper beschikbaar te kunnen stellen.⁵³ Werk van uitheemse auteurs werd nagedrukt om de wetenschap en de letterkunde te dienen en de cultuur van andere landen onder het eigen volk te verspreiden.⁵⁴ Bovendien benadrukten zij dat door hun activiteiten de handel en de nijverheid in werkplaatsen en trafieken werd bevorderd.⁵⁵

Vergeleek men het ‘misdrijf’ van de nadruk met moord, doodslag, diefstal en omkoperij dan was het omwille van de werkgelegenheid nadrukken van boeken nog het minste, want, zo voerden de verdedigers aan, zolang nadruk niet was verboden was deze straffeloos toegestaan. Dat om verschillende redenen daarbij het beginsel ‘de minimis non curat praetor’ – de rechter bekommert zich niet om bagatellen – een rol gespeeld kan hebben, lijkt niet uitgesloten.⁵⁶

Een opmerkelijk geluid ter verdediging van de nadruk kwam begin 19de eeuw van de uitgever C. F. Müller uit Karlsruhe die, met een privilege van de vorst, het Bureau der deutschen Classiker had opgericht en alle Duitse klassieken uitgaf. Toen Müller – betiteld als ‘Diebesbande’ – werd gekapitteld over het feit dat hij ook recente werken van pas gestorven auteurs nadrukte, beriep hij zich zowel op het positieve recht als op de ‘Beförderung wissenschaftlicher Bildung’.⁵⁷

Voor overheden was het ‘ein Gebot der wirtschaftlichen Vernunft’ om eigen bedrijven tot nadruk aan te moedigen. De Duitse boekhistoricus Wittmann toonde, nog zeer recent, begrip voor de nadrukkers die ‘sich verstanden als Patrioten, indem sie ein schädliches auswärtiges Büchermonopol verhinderten, das einheimische Gewerbe beschäftigten und nützliche Bücher wohlfeil in die Hände der weniger begüterten Bevölkerung brachten’.⁵⁸ Voor een snelle en verreikende verbreiding van moderne en vooruitstrevende denkbeelden en de ontwikkeling van wetenschap was er nauwelijks een beter middel dan de nadruk.⁵⁹

Intussen voeren ook de Hollanders er wel bij. Zij braken de staf over nadrukkers in eigen kring, maar drukten en verscheepten intussen hun nagedrukte werken naar alle steden waar er vraag naar was. Goedkope Engelse bijbels naar Groot-Brittannië en de Britse koloniën, Hebreeuwse en Jiddische werken naar Oost-Europa, katholieke bijbels en ander kerkgoed naar Brabant, Vlaanderen en de Duitstalige staten en steden en goedlopende Franse werken naar Frankrijk.⁶⁰

Over Susanna Veselaer, die het bedrijf van haar echtgenoot Jan Jacobsz. Schipper voortzette, dat ook als nadrukbedrijf bekend stond – zij werkte samen met de joodse drukker Joseph Athias – noteerde een student uit Oxford, die in 1678 de drukkerij bezocht, dat daar achttien drukkers en een half dozijn zetters werkten. Ze produceerden Engelse bijbels op verschillende formaten. De titelpagina’s werden voorzien van het impressum London printed by R. Barker and the Assigns of John Bill &c. Ook werd daar een kleine Engelse bijbel gedrukt waarop als jaar van uitgave 1669 werd vermeld.Zij toonden hun bezoeker uitgaven met titelpagina’s van Keulen, Leipzig, Mainz en andere steden. In Amsterdam waren boeken in allerlei talen goedkoper dan in de landen waar zij het eerst waren verschenen, omdat de kopij hier niets had gekost en de lonen lager waren.⁶¹

Dat het nadrukken op grote schaal kwaad bloed zette, als gevolg waarvan de Engelse boekverkoper Samuel Buckley het Engelse parlement verzocht om de import van nadrukken van een door hem ondernomen kostbare editie van Thuanus gedurende veertien jaar te verbieden, was – hoezeer het belang van wetenschap en cultuur ook met de nadruk gediend was – begrijpelijk.⁶² Zodra er echter een markt was voor nadrukken werd er nagedrukt. En zolang die markt bleef bestaan kon de Republiek haar machtige positie handhaven in de boekhandel. Zo constateerde Buckley in 1733 dat de Staten-Generaal privileges verleende op nadrukken van de meest waardevolle en verkoopbare boeken die in de nabuurlanden in een van de klassieke talen of in het Frans waren uitgegeven.⁶³ Door de export naar Engeland, Schotland en Ierland, maar ook naar de Duitstalige en de Noordelijke landen van Europa, vergaarde Holland grote rijkdom, mede omdat de Nederlanders erin slaagden ook elders privileges te verkrijgen op uitheemse werken.⁶⁴

Dat het kon verkeren bleek reeds een halve eeuw later.Toen was de Republiek in een crisis geraakt en was er, naar Elie Luzac mededeelde, geen sprake meer van een menigte van geleerden, geen goedkoop papier, geen lagere lonen, geen fraaie typografie en geen discipline meer om fout- en smetloos te drukken, terwijl de vrijheid plaats had gemaakt voor losbandigheid.⁶⁵ Een gevolg was dat Nederland als nadrukmarkt zijn aantrekkelijkheid verloor. En wat de handel betrof, zo oordeelde hofraad en bibliothecaris Albrecht Chr. Kayser in 1790: ‘Der Nachdrucker lässt dem Buchhändler das Risiko. Nur dann wenn es glückt, druckt er nach’.⁶⁶

§ 4. Auteurs tegen ongecontroleerde verspreiding van hun werk

Zodra een auteur zijn manuscript aan de drukker of boekverkoper had verkocht of overgedragen, was volgens hen voor hem de kous af. Hetgeen niet betekende dat hij dit vanzelfsprekend vond. Al in de Oudheid bleek dat auteurs gefrustreerd waren als hun werk zonder hun medeweten werd verspreid of geëxploiteerd. Cicero klaagde bij zijn vriend Atticus dat hij niet wist hoe een van zijn redevoeringen in handen van het publiek was gekomen.⁶⁷ Ook Marcus Antonius toonde verbazing over een werkje dat zonder zijn medeweten of toestemming publiek was gemaakt.⁶⁸

De weerstand tegen het afschrijven en verspreiden van werk kon ingegeven zijn door beduchtheid over hetgeen men had geschreven, het had ook te maken met gemist profijt, waarop Horatius omstreeks 10 v. C. doelde in zijn ‘Ars poetica’: ‘De gebroeders Sosius brengt het profijt, de auteur de eer, wanneer het boek overzee gaat en roem op aarde verspreidt.’⁶⁹ Marcus Valerius Martialis beklaagde zich rond 100 n. C. over zijn armoede en liet in een brief weten: ‘Zelfs Brittannië leest mijn werken, slechts eer is mijn loon, maar de beurs blijft leeg’.⁷⁰

De klacht van Martialis had niet alleen te maken met het afschrijven zelf, doch ook met plagiaat. Hij vergeleek een zekere Fidentinus met een plagiarius, een dief of – treffender – met iemand die zich een zojuist vrijgelaten slaaf wederrechtelijk toeëigende of, in latere tijden, met mensen- of kinderroof van een geesteskind. Dat beeld kwam echter niet overeen met de Romeinsrechtelijke eigendomsopvattingen.⁷¹

Toen het mogelijk werd, overal waar drukpersen stonden, identieke exemplaren van een boek in grote oplagen te vervaardigen, realiseerden schrijvers zich dat ook het nadrukken, herdrukken of vertalen van de originele uitgave een profijtelijk middel was om hun gedachten te verspreiden: in een andere taal, in een bewerkte versie, in verkorte of uitgebreide vorm of in een goedkopere uitvoering. Zij beseften dat het billijk was als een tijdelijke bescherming de eerste drukker in staat zou stellen om zijn investeringen terug te verdienen.

Over hoe zij dachten over ongecontroleerde nadruk van hun werk zijn vele uitlatingen gedaan. Daarvan zijn de opvattingen van Luther wellicht de meest bekende. Al in 1522 had hij het aan de stok met de nadrukkers van zijn werk.⁷² Het ging ook hem in de eerste plaats om het altereren, muteren, verdraaien en vervormen van zijn teksten: ‘Da ist etwas aussen, Da ist versetzt, Da gefelscht, Da nicht corrigirt’ en ‘Der halben seyt gewarnet meyne lieben drucker, die yhr so stelet und raubet’ en ‘Solt nicht eyn drucker dem andern aus Christlicher liebe ein monden odder zwei zugut harren, ehe er yhm nach drucket?’ Met het nadrukken van zijn werk kon hij nog vrede hebben mits de eerste drukker een voorsprong van één of twee maanden op de nadrukker kreeg.⁷³

Luther’s boosheid richtte zich op het feit dat een ongecontroleerde nadruk niet alleen de lezer vals inlichtte en de auteur beschadigde, maar ook de ‘geoorlofde’ drukker benadeelde. Dat bleek b.v. uit de bijbeluitgave van 1541 waarin hij de nadruk ‘eine rechte grosse öffentliche Reuberey’ noemde ‘die Gott auch wol straffen wird’.⁷⁴ Het waren uitlatingen die getuigden van een zekere individualisering van het auteurschap. Daarvan waren al sporen te vinden in de oudheid en in de vroegste colofons – het eerste gedrukte colofon dateert van 1457 – die niet alleen verantwoording over de drukgang vermeldden, doch ook getuigden van het zelfbewustzijn van de makers van een boek: de drukker, de illustrator, de corrector, e.d.⁷⁵

Een goed voorbeeld is het colofon dat afgedrukt is in de editio princeps van Das Narrenschyff van Sebastian Brant uit 1494, waarin, naast de titel en het jaartal, de auteur, de drukker en diens merk met motto zijn afgedrukt. Ook Brant had zich boos gemaakt over de gewijzigde en vol fouten zittende nadrukken van zijn Narrenschiff. Het ging ook hem niet direct om de nadruk zelf maar om het feit dat zijn teksten werden gemaltraiteerd:‘Myn rymen sint vil abgeschnitten, Den synn verlürt man jn der mitten’. Brant wist dat hij tegen de nadruk niet veel anders kon doen dan bidden om Gottes Schutz.⁷⁶ Van zijn boek verschenen in het eerste jaar al vier roofdrukken bij notoire nadrukkers.⁷⁷ Het was het begin van een lange reeks nadrukken, herdrukken, bewerkingen, uitbreidingen, veranderingen en vertalingen in vele talen. Er is nauwelijks een fraaier voorbeeld te vinden van de snelheid waarmee een boek zich over Europa verspreidde. Nog vóór 1500 verschenen, buiten medeweten van de auteur, vertalingen in het Frans, Latijn, Engels, Nederduits, ja zelfs in het Nederlands.⁷⁸

Aangezien nadruk winstgevend was, er weinig intellectuele arbeid voor nodig was en vorsten en stedelijke overheden ook eigen belangen nastreefden, haalden vermaningen, verwensingen en oproepen weinig uit. Dat schrijvers de nadruk gewend waren, bleek uit veelzeggende uitlatingen van Constantijn Huygens: ‘Wij krijgen met ons dichten, naauw nering voor de keel’ en ‘Van dusend tegen een, De nadruck sal ons beurt zijn’.⁷⁹

Soms gingen drukkers/boekverkopers nog verder door boeken uit te geven onder de naam van een bekend auteur die daar part noch deel aan had. Dat overkwam ook Vondel die zich beklaagde dat zijn naam werd gebruikt om werk te verkopen dat hij niet had gemaakt. Hij schreef: ‘De gewinzucht zommiger boeckverkooperen, meenende uit mijnen naem winst te trecken, ontzien niet op een byzonder bladt, of in boecken, in Hollandt en elders, op mijnen naem te drucken dichten bij anderen gedicht, en inzonderheit in Zuidthollant, daer men op den tytel van Vondels poëzye, druckt en herdruckt, en vermeert vele dichten, daer ick zoo weinigh kennis en schult aen hebben, als het kint dat noch te baeren staet.[…] Tegens deze ongeschicktheit, en moetwillige boosheit schieten my geen wapens dan mijn gedult over’.⁸⁰

In de incunabel- en postincunabeltijd werd veel werk gedrukt zonder de naam van de schrijver, toch waren er, ver vóórdat de boekdrukkunst was uitge-vonden, reeds auteurs die hun werk met hun persona, c.q. hun indentiteit, verbonden. In 1225 vermeldde Eike von Repgow in zijn op rijm gestelde voorrede van de Sachsenspiegel: ‘Diz buch durch sine bete: Ecke von Rypchow ez tete.’⁸¹

Eerst gedrukte colophon. Mainzer Psalter met drukkersmerk van Fust & Schöffer, de opvolgers van Gutenberg, Mainz, 1457. Later is het drukkersmerk gebruikt als vignet door de Börsenverein des deutschen Buchhandels.

§ 5. Argumenten contra en reacties op nadruk

De drukkers zelf lieten zich in nog krachtiger termen uit als hun boeken werden nagedrukt. In 1591 schreef de Duitse drukker Michael Schmuck in ‘Spangenbergs Adelsspiegel’:‘Nachdrucker seien Diebe’. Nadruk was ‘ärger als hochverräth’ (Wieland), nadruk was het werk van een dievengilde ‘Gaunerzunft’ (Lichtenberg).⁸² De tegenstanders van de nadruk putten hun argumenten uit het natuurrecht of ‘aenghebooren recht’ en ontleenden deze aan gangbare opvattingen over eigendom, ethiek en zedelijkheid, waarbij gewoonte en ooit verkregen of verleende rechten van grote invloed waren.⁸³

Gedrukte letterkunde ging men zien als een ‘letterkundig eigendomsrecht’ dat heilig en onkreukbaar was. Dat geloof was zo sterk dat tweeënhalve eeuw later niet ‘geoorlofde’ nadruk nog steeds bestempeld werd als ‘regte rooverij’, diefstal en piraterij. Nadrukkers waren en bleven ‘letterdieven, bloedzuigers, ongedierte’ en ‘Aas-Geyern’.⁸⁴ Ook als een werk werd nagedrukt dat was uitgegeven zonder toestemming van de auteur, werd door de eerste drukker over diefstal gesproken. Weliswaar wekte het drukken van een tekst zonder instemming van de auteur ook diens verontwaardiging, als een krenking van een bestaand recht werd het in die tijd minder ervaren.⁸⁵

Het ging er om of een drukker of auteur erin zou slagen om de door hem geclaimde rechten te verbinden met een vorm van materiële eigendom. Dat was voor de drukker gemakkelijker dan voor de auteur omdat de eerste het manuscript van de laatste had verworven. Het eigendomsgevoel bij drukkers en boekverkopers was in de 16de eeuw nog versterkt omdat de handel in boeken nog ruilhandel was en boekverkopers op de boekmissen handelden in ongebonden boeken en gedrukte vellen, waarbij niet altijd de inhoud of de kwaliteit de waarde bepaalde, doch de kwantiteit: het papier, het formaat, de druk en het gewicht.⁸⁶

Veranderingen in de organisatie en technieken van de boekhandel deden aan dat eigendomsgevoel weinig afbreuk. Tot de 18de eeuw was voor de boekverkoper het zelf uitgeven vaak de voornaamste bron om aan boeken te komen. Zeker voor wat plaatselijke en regionale uitgaafjes betreft, zoals schoolboekjes, almanakken, historieboekjes, prentuitgaafjes, volksboekjes, devotionalia, e.d. Soms werd de commissiehandel even belangrijk als de verkoop aan particulieren waardoor bedrijven als Luchtmans te Leiden en Stichter te Amsterdam ook de rol van groothandel gingen vervullen.⁸⁷

Naargelang de 18de eeuw vorderde bleek een snellere bevoorrading van de verkoopadressen noodzakelijk. Om die te bereiken was een omslag in het distributiestelsel nodig, dat vervolgens een scheiding teweegbracht tussen boekhandels- en uitgeverijwerkzaamheden. Voor beide werd een steeds grotere deskundigheid vereist. Ook de kennis van distributiemogelijkheden, van vrachtkosten en invoerrechten nam toe waardoor de handel tussen boekverkopers, uitgevers en drukkers in de Republiek, maar ook met het buitenland, toenam.⁸⁸

Sebastian Brant, Das Narrenschyff. Uitgave Joh. Bergmann von Olpe, Bazel, 1494. Titelblad.

Drukken, uitgeven en handel in boeken, daar ging het om. De auteur restte in die visie slechts een usantieel moreel of ideëel recht dat met zijn authentiteit was verbonden: eer, naam, strijd tegen plagiaat en verminking van zijn werk. Aanvankelijk beschroomd, doch mondiger na de opeenvolgende renaissancebewegingen, zocht de auteur naar een antwoord op de vraag waarom de druk-, c.q. exploitatierechten van de originaire drukker ten opzichte van de nadrukker hem daarvan bij voorbaat uitsloten.⁸⁹

Die vraag leidde naar twee facetten van de scheppingsdaad. Enerzijds met het exploitatierecht waarvan men nog niet onderkende dat dit middels het positieve recht ook kon worden verbonden met de schepping zelf, anderzijds met de usantiële ideële of identiteits- en integriteitsrechten, zoals persoonlijkheidsrechten als het recht op naamsvermelding en het recht om zich te verzetten tegen aantasting van het werk (het huidige art. 25Aw). Zelfs toen deze schoorvoetend in het positieve recht waren opgenomen, bleef men voor de invulling aangewezen op het natuurrechtelijk verleden. Al was de invloed van de kerk op de wetgevingsarbeid in vele landen marginaler geworden, de opvatting dat privaateigendom steunde op het natuurrecht en dat het recht op privaateigendom de mens van nature toekwam, is nog altijd in de joods/christelijke cultuur terug te vinden.⁹⁰ Die natuurrechtelijke opvattingen, die taalden naar rechtvaardigheid en billijkheid markeren ook de trage ontwikkelingsgeschiedenis van het auteursrecht.⁹¹

Uit sommige, elders aangehaalde, publicaties over de ontwikkeling van usances, privileges en kopijrecht, over de verordeningen van de overheden en de rol van de gilden, over de bestrijding van de nadruk en het ontluiken van de eerste auteursrechtvormen in de Republiek en het Koninkrijk der Nederlanden, kan de indruk ontstaan dat het hier ging om een autonome ontwikkeling. Dat was allerminst het geval, noch ten aanzien van de historie vóór 1795, noch erna.

Om de gang van zaken in de Nederlanden vanuit zijn historische context te kunnen zien kan men zich niet onttrekken aan de ontwikkeling zoals die zich heeft voorgedaan in de belangrijkste landen c.q. taalgebieden om ons heen.⁹² Daaruit blijkt dat vanaf het begin, hier wat eerder, daar wat later, auteurs, boekhandel en overheid dezelfde ontwikkelingen doormaakten. Hetgeen niet bevreemdt, omdat het schrijven en drukken van boeken, en vooral de handel daarin, niet stilstond bij de grenzen van steden en staten.

Soms kon een publiek belang het maken van nadrukken verhinderen. Dat was het geval met staatsstukken, wetten, e.d., als de authenticiteit van de tekst zo belangrijk werd geacht dat de staat deze wenste te beschermen tegen verdraaiing en misvorming. Daarvan was reeds sprake in de Griekse tijd toen de Atheense staat de authentieke teksten van zijn grote tragediedichters in depot nam en bewaarde.⁹³

Erasmus dacht dat het probleem van de nadruk gemakkelijk kon worden opgelost als de keizer maar een verbod wilde uitvaardigen waarmee de nadruk van een geschrift voor een bepaalde periode, bijvoorbeeld voor twee jaar, kon worden voorkomen.⁹⁴ Het was immers onbillijk dat een bedrieger die Engelse katoen voor Venetiaans doek verkocht daarvoor wél en de nadrukker van andermans uitgaven niet kon worden gestraft.⁹⁵

De reden waarom de schrijvers zelf niet eerder tegen het nadrukken van hun werk reageerden had, afgezien van hun zakelijke onmondigheid, ook te maken met de betaling van een eenmalige vergoeding voor hun werk zodat het hun om het even leek of hun werk al of niet werd nagedrukt. Bovendien wapenden de uitgevers zich tegen de nadruk door kleine oplagen te drukken om bij de eerste de beste herdruk een ‘vermeerderde herziene’ uitgave aan te kondigen. De zakelijke gevolgen van de nadruk boden op die manier weer kansen voor de auteur om opnieuw een vergoeding te claimen. Het kwam zelfs voor dat een nadruk werd voorgewend om een herziene druk op de markt te kunnen brengen. En daarvan profiteerden zowel de rechtmatige uitgever als de auteur. Om met Johann Georg Heinzmann – in 1795 – te spreken:‘die Umschmelzung [war] gar oft eine blosse Grimasse’.⁹⁶ Steiner concludeert dat weliswaar de nadruk tot medio 19de eeuw een ernstig probleem was dat alleen via wetgeving en verdragen kon worden uitgebannen, doch waarvan de veronderstelde schade die uitgevers liepen niet overtrokken moet worden.⁹⁷ Hetzelfde was het geval met auteurs en vertalers, omdat ook hun vergoedingen in de nadrukperiode, ondanks pogingen van de uitgevers om het honorarium beperkt te houden, stegen.⁹⁸

§ 6. Contrefaçon versus nadruk

Als men de auteursrechtelijke ontwikkeling in Frankrijk vergelijkt met die in de Republiek – en zeker ook die in de Duitstalige landen waar men over Nachdruck sprak – zit in de herkomst en de verschillende betekenissen die men aan het woord nadruk gaf, het ongemak verborgen waardoor in de Republiek de emancipatie van het auteursrecht sterk is belemmerd. Het Franse contrefaçon, synoniem met het woord nadruk, is afkomstig van contrefaire. In het Franse taalgebied dacht men daarbij eerder aan iets ‘tegen maken’ of ‘namaken’ dan aan het louter technisch/mechanisch begrip nadruk. Men beschouwde het begrip contrefaçon als een genus-aanduiding, waardoor het een aanmerkelijk ruimere betekenis kreeg dan in Nederland. Onder contrefaçon verstonden de Fransen, naast nadruk, ook imitatie, vervalsing, nabootsing, naäping, namaak en nadoen.⁹⁹

De gezaghebbende Franse jurist Merlin omschreef contrefaçon, naar de opvattingen in de Franse rechtspraak in de 18de eeuw, als een vergrijp waaraan men zich schuldig maakte als men een boek drukte ten nadele van de auteur of van de uitgever aan wie de auteur zijn ‘droit de propriété et son privilége’ had overgedragen.¹⁰⁰ De Nederlandse taal beschikte weliswaar over een synoniem, het begrip konterfeiten dat in de 16de eeuw in privileges voor cartografische werken voorkwam, doch dat werd meer gebruikt in de betekenis van afbeelden, het nabootsen van iets dat er al was. Het begrip was meer verbonden met de teken-, schilder- en beeldhouwkunst. Met een konterfeiter werd een portretschilder bedoeld, zoals konterfeitsel synoniem was met gezicht.¹⁰¹

In de discussies over de verwerpelijkheid of toelaatbaarheid van het nadrukken van andermans werk, al of niet geprivilegieerd, gebruikte men in de Republiek het eenduidige woord nadruk dat werd uitgelegd als een species en een technische betekenis kreeg. Door de ambivalente inhoud die men er vervolgens aan wilde toekennen, kreeg men geen vat op het begrip. Men sprak van fatsoenlijke en onfatsoenlijke nadruk, van ‘geoorlofde’ nadruk of van nadruk in de zin van contrefaçon. In de laatste betekenis vertolkte het woord verschillende vormen van oneerlijke concurrentie en unfaire handelingen tegenover beroepsgenoten.¹⁰² Zo ontstond een spraakverwarring waardoor het voorkwam dat zelfs tegenstanders van ‘ongeoorlofde’ nadruk door onbegrip en misverstanden zich eraan schuldig maakten.Hetgeen niet alleen bleek uit geschillen die zich in de 18de en 19de eeuw voordeden, doch ook uit een gepubliceerde lijst van nadrukken waarover prominente uitgevers en drukkers zeer verschillend oordeelden.¹⁰³

Een anekdote die duidelijk maakt dat het verzet van een auteur tegen ongewilde publicatie van zijn werk als ongewoon werd beschouwd, maar dat drukkers of boekverkopers ook bereid waren een eventuele onvrede daarover af te kopen, is bij De Beaufort te vinden. Deze voert de dichter Hubert Kornelisz. Poot ten tonele die een lofdicht had gemaakt ‘op zeker braef en kunstryk Heer’, waarvan een exemplaar buiten zijn voorkennis in handen van een drukker was gekomen. Toen Poot pogingen deed om publicatie ervan te verhinderen kreeg hij te horen: ‘Ik zal ’t evenwel drukken; het is niet meer in Uwe magt. Wilt gij derhalve, om vrienden te blijven, weder een ducaton hebben […] ik zal hem U geven; dien waeg ik er aen, en anders zal ik evenwel met drukken voortvaren’. Poot kon niet anders dan zich daarbij neerleggen. Hij nam de ducaton aan, die hem tot zijn niet geringe verontwaardiging werd uitbetaald ‘aen velerlei soort van ander gelt’.¹⁰⁴

§ 7. Geen objectieve benadering van begrip nadruk

Aangezien tot het einde van de 19de eeuw een bruikbare definitie ontbrak over wat men onder het toebrengen van nadeel door nadruk mocht verstaan, bleven de discussies over de bestrijding ervan bijna vier eeuwen lang schimmig, tweeslachtig en opportunistisch. Drukkers en uitgevers beklaagden zich weliswaar over roof of diefstal als hun werk werd nagedrukt – ook theologen zagen nadruk als een zonde tegen het zevende gebod – doch als zijzelf zich eraan schuldig maakten, hadden zij allerlei argumenten bij de hand om aan te tonen dat hun uitgave geen nadruk was. Zelfs als het werk in kwestie zonder toestemming van de auteur was uitgegeven.

Dat het verschil tussen geoorlo(o)fde en ongeoorloofde vormen van nadruk in de 17de en 18de eeuw niet systematisch werd benaderd of onderzocht, had niet alleen te maken met de opvattingen die elders, met name in de Duitstalige landen, werden gehuldigd, maar ook met de omstandigheden waaronder de boekhandel in de Nederlanden werkte. De Republiek was een klein land met zelfstandige gewesten die niet voor elkaar onder wilden doen en waar onder omstandigheden stedelijke keuren prioriteit genoten boven gewestelijke verordeningen. Een land ook met een beperkte taalrijkdom waar zich in de 16de en 17de eeuw een internationaal boekhandelsverkeer ontwikkelde. Waar het ging om omzet en winst. Waar men drukte en exporteerde wat werd besteld of het nu ging om origineel werk of een nadruk, of het klassiek of contemporain werk betrof, of het wel of niet vertaald was, of het rooms-katholiek, reformatorisch of joods was. Een land waarin uit de Zuidelijke Nederlanden Brabanders, Vlamingen, Walen en Luikenaren, uit Frankrijk hugenoten, uit Oost-Europa, Portugal, Spanje en hun koloniën joden, en voorts Duitsers, Engelsen, Sandinaviërs e.a. – merendeels skilled people met kapitaal en ideeën, doch ook geleerden en kunste-naars – zorgden voor een toevloed van refugiés die een belangrijke rol gingen spelen in het boekenvak: drukkers, correctoren, papiermakers, lettergieters, illustratoren, boekverkopers, uitgevers, schrijvers en journalisten.¹⁰⁵

Zij kwamen om religieuze redenen, om de intellectuele vrijheid die hier heerste, maar zij werden ook aangetrokken door de economische voorspoed van Holland.¹⁰⁶ Juist door de immigranten met hun internationale connecties, onder wie de Fransen wier taal Europa domineerde, kon de Republiek met name in de 17de eeuw een heersende en lucratieve rol spelen op het toneel van de internationale boekhandel. Vervolging en censuur in het buitenland waren vaak de aanleiding, de (na)druk van uitheems werk in de Republiek was een gevolg ervan.¹⁰⁷

Pas toen de Republiek der Vereenigde Nederlanden was omgevormd tot een eenheidsstaat, kon men maatregelen nemen om een einde te maken aan de nadruk in alle provincies. Dat tezelfdertijd de druk- en boekprivileges werden beëindigd verdroot het boekenvak, omdat het daardoor een beproefd wapen verloor en men in onzekerheid verkeerde over de vraag wat ervoor in de plaats zou komen. Curieus was dat opnieuw de auteurs met lege handen bleven staan. Erger, tòt 1796 konden zij onder omstandigheden nog een privilege voor hun werk krijgen, doch toen deze werden afgeschaft en verordeningen en wetten zich uitsluitend concentreerden op de bescherming van gedrukte werken, werd de auteur de enige mogelijkheid tot bescherming van zijn werk ontnomen, tenzij hij als zijn eigen uitgever optrad.

Ook al moest de drukker/boekverkoper de kopij ‘rechtmatig’ hebben verworven, opnieuw bleek dat men zich onvoldoende rekenschap gaf van wat onder letterkundige eigendom moest worden verstaan, noch van de betekenis van het begrip nadruk, noch van de verschillende vormen die zich voordeden. Daardoor bleef een grijs gebied over dat steeds weer aanleiding gaf tot tweespalt tussen drukkers en boekverkopers onderling.¹⁰⁸

Omdat het Franse begrip contrefaçon door wetgever en rechtspraak in Nederland werd afgewezen en men in de 19de eeuw beducht was om de wet van 1817, die men sinds 1826, mede onder invloed van de Franse strafwetgeving, als een strafwet was gaan zien, naar de geest uit te leggen, culmineerde die houding zelfs in een arrest van de Hoge Raad (1850) dat gebaseerd was op de letterlijke tekst van de wet waardoor, ondanks tegengestelde opvattingen bij juristen en een deel van het boekenvak, nadruk nog steeds gehanteerd werd als een technisch begrip.¹⁰⁹ De Hoge Raad besliste onder het toen strikt toegepaste regime van art. 11 WAB, dat de rechter verbood de innerlijke waarde of billijkheid van de wet bij zijn uitspraak te betrekken, dat het zonder toestemming drukken en uitgeven van een door een derde opgeschreven preek geen nadruk betrof en dus niet strafbaar was.¹¹⁰

Na vierhonderd jaar ‘schrijven in druk’ was er nog weinig veranderd.

§ 8. Nadruk in soorten, oneerlijke concurrentie, strijd met goede trouw

Nadruk was er dus in soorten. Geoorloofd en ongeoorloofd. Om te beginnen kon men uitheemse werken nadrukken en vervolgens weer uitvoeren.¹¹¹ Men kon ook in het buitenland of in een naburig gewest vervaardigde nadrukken invoeren. Ook een nog niet eerder gedrukt werk kon worden ‘nagedrukt’, al kon dat slechts gebeuren wanneer het manuscript of de drukproeven waren gestolen of afgeschreven. Dan was er sprake van twee misdrijven, diefstal én nadruk. Dat bleek het duidelijkst als de dief het manuscript weer teruggaf en hij intussen het werk had gedrukt en uitgegeven. Op de vraag wat men tegen het laatste kon doen, bestond in de Republiek geen adequaat antwoord. Dat was evenmin het geval wanneer men een college afschreef en dat zonder toestemming van de spreker drukte en verspreidde. Of wanneer een auteur zijn manuscript aan twee verschillende drukkers of boekverkopers verkocht. Of, wat ook gebeurde, als een drukker meer exemplaren drukte dan de bestelde oplage en dat surplus voor eigen rekening verkocht.¹¹²

Het aantal mogelijkheden om iets na te drukken was legio. Behoorde het zonder toestemming uitgeven van een vertaling van een oorspronkelijk werk, waarvan het kopijrecht aan een ander toebehoorde, wel of niet onder de nadruk?¹¹³ Was uitgave van een verkorting van een origineel uitgegeven werk zonder toestemming een nadruk? Behoorde de bewerkte en aangepaste heruitgave van een verouderd of vergeten boek tot de nadruk? Hoe zat het met een bewerking, een uitbreiding of een uitgave van een bestaand werk, maar dan geïllustreerd of voorzien van annotaties? Hoe met de uitgave van een eerder uitgegeven werk in een kleiner, danwel groter formaat? Waar lag precies de scheidslijn tussen de auctores classici en diegenen die daartoe niet meer behoorden?

Zonder privilege restte de drukker/boekverkoper wiens werk was nagedrukt slechts een poging tot schikking, hij kon de bijstand inroepen van het gilde of de magistraat verzoeken een verordening uit te vaardigen tegen met name genoemde misbruiken.¹¹⁴ Bood dat geen soelaas, dan bleef niets anders over dan de nadrukker lik op stuk te geven door diens werk na te drukken.

Naar de fatsoensnorm van toen waren, zodra nadruk gevoelens opriep van piraterij, diefstal, schennis van de eigendom, oneerlijke concurrentie, strijd met de goede trouw in de handel, de grenzen van betamelijkheid overschreden.¹¹⁵ Van die gevoelens was vooral sprake als men recent werk nadrukte van nabije collega’s, als men van oorspronkelijk werk een corrupte editie uitgaf, als men werk op exact dezelfde wijze nabootste, als men in een slordig uitgevoerde nadruk de naam van de originaire drukker of boekverkoper vermeldde, als men bestaande nog actuele boektitels overnam bij een minderwaardige tekst, als men suggereerde een privilege op een uitgave te hebben terwijl dat in het bezit was van een ander en ten slotte wanneer men al dergelijke werken aanmerkelijk onder de prijs van de originele uitgaven verkocht. De nadrukker kon zijn werk uiteraard goedkoper leveren dan degene die voor het manuscript had betaald. Hij kon werken van gedrukte kopij, hetgeen sneller ging. Hij kon de illustraties, kaarten, plattegronden, e.d. kopiëren zonder dat hij zich daarvoor geestelijk had ingespannen of onderzoek had gedaan.

Wanneer men de klachten van nabij beschouwde, bleek hoe lastig het was bij namaak, nadoen, plagiaat, imitatie, vervalsing, nabootsing, naäping, misleiding, ontlening en verwarring, vast te stellen of er in concreto wel sprake was van nadruk. Niet alleen speelden de tijd, de taal en vooral de wijze waarop een nadruk werd gemaakt een rol, doch ook de vraag wat de bedoeling was van de ver-ordeningen die met betrekking tot nadruk en privileges waren uitgevaardigd.¹¹⁶ Daarbij kwam dat de originele druk vaak niet vrijuit ging. Waarover weinig misverstand bestond was dat naarmate een eerste druk recenter en oorspronkelijker was, nadruk verwerpelijker werd gevonden. Steeds ging het om het op unfaire wijze ontnemen van een verdiende voorsprong.

Afbeelding linkerpagina – Titelpagina editio princeps ‘Iournael’ van Bontekoe. Uitgegeven in 1646 door Jan Jansz. Deutel te Hoorn zonder privilege. Tussen 1646 en 1661 verschenen achttien nadrukken of bewerkingen die nagenoeg geheel steunden op de oorspronkelijke editie. Men liet de afbeeldingen kopiëren, veranderde de zetspiegel, de letter, het formaat en de indeling. Later slaagden sommige boekverkopers erin om voor een bewerkte nadruk zelf een privilege te krijgen.

Toch werd het beginsel achter die verwerpelijkheid ook beïnvloed door de prijs en de kwaliteit van de nadrukken. Als men voor een nadruk méér rekende dan voor het origineel, kon men meestal op coulance rekenen. Het op fraaie wijze nadrukken van een eerder slordig uitgegeven tekst werd anders beoordeeld dan wanneer het andersom gebeurde. Het nadrukken van een oud werk waarvan het privilege niet meer werd verlengd, werd anders getaxeerd dan de nadruk van een werk waarvan het privilege zojuist was geëxpireerd. Zeker wanneer men wist dat het originaire werk nog niet was uitverkocht of verwacht kon worden dat de originaire drukker om een verlenging zou vragen. Het kopiëren van land- en zeekaarten, duidelijker, op groter formaat, zonder fouten en geactualiseerd, werd eerder toegejuicht dan bekritiseerd, omdat de drukker of uitgever hierin wel had geïnvesteerd, risico liep en hij een dergelijk werk zeker niet beneden de prijs van een eerdere druk zou verkopen.

Niet alleen rechters en pleiters waren verdeeld over wat precies onder nadruk moest worden verstaan, ook bestuurders twijfelden in hoeverre nadruk als verwerpelijk moest worden beschouwd. In een land waar de koophandel hoog stond aangeschreven, bleven bestuurders huiverig om de marktwerking te belemmeren. Zij realiseerden zich dat nadrukkwesties door het sterk casuïstisch karakter wespennesten waren, meer een zaak voor deskundigen dan voor een rechtbank. Illustratief in dit verband was het geschil over het nadrukken en verkopen door François Changuion te Amsterdam van een verkorte versie van ‘L’Histoire d’Angleterre’ van Rapin Thoyras, een geprivilegieerd werk van de familie De Rogissart. Changuion werd daarvoor door de schout ter verantwoording geroepen. Op grond van het rapport van de overlieden van het Amsterdams boekverkopersgilde werd de eiser in het ongelijk gesteld omdat het werk van Changuion te zeer verschilde van dat van Thoyras.¹¹⁷

Omdat het lastig was uit te maken waar de grens lag tussen wat oirbaar en niet oirbaar was, tussen wat een nadruk was en wat nog tot een origineel werk gerekend kon worden, hielden overheden en rechtspraak, zodra er straffen of boeten aan te pas kwamen, het meer bij de beperkte, meestal letterlijke – technische – betekenis van het begrip nadruk.

§ 9. Bestrijding nadruk bemoeilijkt door aanwezigheid van verschillende rechtskringen

De bestrijding van de nadruk werd bemoeilijkt door de aanwezigheid van verschillende nadrukkringen die evenzovele of meerdere jurisdicties raakten. Binnen dezelfde rechtskring kon men nog orde op zaken stellen op de nadruk van elkaars werk.Ook op de nadruk van uitheemse auteurs kon men in elk rechtsgebied een verbod uitvaardigen. Zolang echter de bescherming niet wederkerig was, benadeelde men de eigen economie en daar wilde niemand aan. Die wederkerigheid was even complex als cruciaal in de bestrijding van de nadruk.

De eerste nadrukkring betrof de nadruk binnen de eigen stad of het eigen kwartier. De tweede betrof de nadruk binnen de jurisdictie van een gewest. De derde gold de nadruk binnen de jurisdictie van een federale staat. Alle binnen eenzelfde taalgebied. Een vierde had, als men vertalingen erbij betrok, betrekking op nadruk binnen een rechtskring die verschillende taalgebieden kende. Lagere rechtskringen konden door een hogere worden overruled of tot de orde worden geroepen, al was de bestrijding van de nadruk afhankelijk van de vraag of de lokale rechtspraak zich wilde voegen naar de uitgevaardigde verordeningen van ‘hogerhand’.¹¹⁸

Wilde men uitheemse nadrukken verhinderen dan waren evenzovele traktaten noodzakelijk als er autonome rechtskringen waren.De ene staat wilde daarin eerder het initiatief nemen dan de andere, hetgeen afhankelijk was van de belangrijkheid van zijn taalgebied en de economische nadelen die aan de nadruk waren verbonden. Wat men met de mond beleed, werd in de praktijk soms heimelijk gefrustreerd. Een verbod op de nadruk van zowel geprivilegieerde als niet-geprivilegieerde werken, zoals in 1686 in Saksen werd uitgevaardigd, was in de Republiek met zijn deels onafhankelijke gewesten nauwelijks denkbaar.¹¹⁹

Binnen de Republiek zou men van de gilden meer actie tegen de nadruk hebben verwacht. Zij waren echter niet alleen teveel aan hun stad of gewest gebonden, maar zij bezaten, anders dan in Engeland waar één centraal gilde regeerde, geen eigen bevoegdheden om tegen de nadruk op te treden.¹²⁰ Niettemin heeft het boekverkopersgilde van Amsterdam verschillende malen aangedrongen op een keur tegen nadrukken en de invoer ervan. Al had men daarbij primair de bescherming van de handel van de eigen leden op het oog.¹²¹

De bestrijding van de nadruk hing trouwens ook af van de culturele opvattingen en de politieke, sociale en economische ontwikkelingen in een stad, gewest of staat.¹²² De voor de hand liggende mogelijkheid dat drukkers/boekverkopers in de Republiek, over de grenzen van de stedelijke en statelijke rechtskringen heen, zich zouden verenigen om gezamenlijk afspraken te maken tegen de nadruk was een utopie waaraan men vóór 1800 slechts kon denken.Toch werden verscheidene pogingen ondernomen waarvan, zoals zal blijken, het succes beperkt bleef.

Samenvatting hoofdstuk 1

Dit werk gaat over kopijrecht, in feite een vorm van ‘uitgeversrecht’. Een anachronistische aanduiding voor de wijze waarop de boekhandel in het handels-verkeer functioneerde tussen de 16de en medio 19 eeuw. Een studie over usanties, kopijrecht, boekprivileges, verordeningen en wetgeving op het terrein van drukkerij en boekhandel.

Een van de reflexen van de boekdrukkunst was dat drukkers/boekverkopers elkaars werk nadrukten. Nadrukkers wezen er op dat voor de bescherming van in schrift vastgelegde kennis geen aantoonbare legitimatie bestond. Nadrukken waren ook in het belang van wetenschap en letterkunde. Drukkers/boekverkopers van oorspronkelijke, c.q. originaire uitgaven, beriepen zich daarentegen op gangbare natuur- en gemeenrechtelijke, c.q. gewoonterechtelijke opvattingen. Zij vonden dat zij in verkregen eigendomsrechten werden gekrenkt als hun werken zonder hun toestemming werden nagedrukt omdat zij daarvan het kopijrecht hadden verworven of een privilege hadden gekregen.

De spraakverwarring over wat wel en wat niet meer tot een nadruk kon worden gerekend was groot. Men probeerde onderscheid te maken in geoorloofde en niet-geoorloofde nadruk. Het maken van een onderscheid tussen zuiver kopijrecht (op oorspronkelijk werk) en corrupt kopijrecht (op al of niet bewerkt of vertaald uitheems werk) bleef lang achterwege. De nadrukker beriep zich op de originaliteitsmythe en trachtte aan te tonen dat zijn nadruk geoorloofd was.

De discussies en geschillen, de roep om bescherming van oorspronkelijke, c.q. originaire uitgaven, als verkregen eigendommen, de klachten over unfaire concurrentie, over prijsafbraak, over de haast en de onzorgvuldigheid waarmee nadrukken werden gemaakt, bezorgden de overheden vele hoofdbrekens. Niet alleen drukkers/boekverkopers van oorspronkelijk of originair werk drongen aan op maatregelen. Dat deden ook auteurs die bezwaar maakten tegen de ongecontroleerde verspreiding en misvorming van hun werk. De overheden aarzelden omdat zij de handel niet wilden frustreren, omdat de materie zo casuïstisch was en het lastig was grenzen aan te geven tussen wat wel en niet oirbaar was.

De bestrijding werd bemoeilijkt doordat de boekdrukkunst zich snel over talloze steden verspreidde en zich nauwelijks liet hinderen door lands- en taalgrenzen. Men had te maken met nadruk binnen de eigen stad of het kwartier, binnen het gewest of binnen de staat met één taalgebied, met nadruk binnen eenzelfde taalgebied dat uit meerdere jurisdicties bestond en met nadruk binnen eenzelfde rechtskring die verschillende taalgebieden kende.

Economische, politieke, sociale, culturele én juridische factoren verhinderden steeds dat effectieve maatregelen konden worden genomen.

Drukkersmerk van Jacob van Breda, Deventer, 1515.