bezorgd door Piet Verwijmeren

Mozart op reis

ebook editie, februari 2012

Stichting Mozart Itinerarium

Walburg Pers

Voor Joke, Gregor en Regie, Annemarie en Stan

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de derde druk, 2006

Omslagontwerp: Lauwers-C, Henk Wals, Nijmegen

Opmaak ePub: Walburg Pers, Zutphen

www.walburg.pers

ISBN 978.90.5730.783.6

NUR: 661

Eerste druk, oktober 2005

Tweede druk, oktober 2005

Derde druk, februari 2006

© 2005 Piet Verwijmeren, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2012 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd, wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Frontispice: Het enige schilderij met het hele gezin Mozart. Het werd vervaardigd na de dood van Maria Anna, die in 1778 overleed en wordt, ten onrechte, toegeschreven aan Johann Nepomuk della Croce (1736-1819).

(Internationale Stiftung Mozarteum Salzburg)

Inhoud

Titelpagina

Colofon

Voorwoord

Inleiding

Algemene opmerkingen

Leopold Mozart

Maria Anna Mozart

Johann Lorenz Hagenauer

Over de brieven

Aartsbisschop, collega’s en vrienden

Keurvorsten

Misintenties

Geld

De brieven

Brief 1: 11-06-1763 Wasserburg

Brief 2: 21-06-1763 München

Brief 3: 11-07-1763 Ludwigsburg

Brief 4: 19-07-1763 Schwetzingen

Brief 5: 03-08-1763 Mainz

Brief 6: 13-08-1763 Frankfurt

Brief 7: 20-08-1763 Frankfurt

Brief 8: 26-09-1763 Koblenz

Brief 9: 17-10-1763 Brussel

Brief 10: 04-11-1763 Brussel

Brief 11: 01-12-1763 Parijs

Brief 12: 08-12-1763 Parijs

Brief 13: 00-12-1763 Versailles

Brief 14: 01-02-1764 Parijs

Brief 15: 22-02-1764 Parijs

Brief 16: 04-03-1764 Parijs

Brief 17: 01-04-1764 Parijs

Brief 18: 25-04-1764 Londen

Brief 19: 28-05-1764 Londen

Brief 20: 08-06-1764 Londen

Brief 21: 28-06-1764 Londen

Brief 22: 03-08-1764 Londen

Brief 23: 13-09-1764 Chelsea

Brief 24: 27-11-1764 Londen

Brief 25: 03-12-1764 Londen

Brief 26: 08-02-1765 Londen

Brief 27: 19-03-1765 Londen

Brief 28: 18-04-1765 Londen

Brief 29: 09-07-1765 Londen

Brief 30: 19-09-1765 Den Haag

Brief 31: 05-11-1765 Den Haag

Brief 32: 12-12-1765 Den Haag

Brief 33: 00-05-1766 Parijs

Brief 34: 16-05-1766 Parijs

Brief 35: 09-06-1766 Parijs

Brief 36: 16-08-1766 Lyon

Brief 37: 10-11-1766 München

Brief 38: 15-11-1766 München

Brief 39: 22-11-1766 München

Noten

De reisaantekeningen

De composities

Itinerarium

Medische recepten

Kaarten

Literatuur

Dankwoord

Autograaf van de eerste reisbrief (Wasserburg, 11 juni 1763). (Internationale Stiftung Mozarteum Salzburg)

Voorwoord

Met verwondering is het eigenlijk allemaal begonnen. Het blijkt niet het slechtste motief te zijn om de nodige tijd, aandacht en energie aan een onderwerp te besteden.

Verwondering bijvoorbeeld over de toekomstige schepper van Don Giovanni, die als joch van negen met zijn vader, moeder en zusje in een koets van de Antwerpse postmeester op een septemberdag in 1765 over een Brabantse zandweg rijdt, op weg naar het stadhouderlijk hof in Den Haag. Verwondering over diezelfde Wolfgang die geheel overstuur raakt door het gebrul van een leeuw in de dierentuin van de Londense Tower.

Die overgevoeligheid voor harde geluiden speelde hem reeds als klein jongetje parten. De klanken van een trompet joegen hem bijna letterlijk de stuipen op het lijf. Wat zijn afkeer van de fluit betreft, de toonsterkte van dit instrument kan daarbij nauwelijks een rol hebben gespeeld en we kunnen dan ook slechts gissen naar de oorzaken van deze weerzin. Maar wat moet hij daarmee al die generaties toegewijde bespelers van dit instrument ongewild op hun tere ziel hebben getrapt. Het zij hem vergeven, er staat het een en ander tegenover. Maar dit terzijde.

Verwondering over zijn vader die op de allereerste dag al van de lange reis met zijn gezin overvallen wordt door zware pech en daar bewonderenswaardig laconiek verslag over doet. Verwondering over zijn geëmotioneerd relaas van de weversopstand tijdens de zomer van 1765 in Londen.

Verwondering over moeder Maria Anna, voor wie haar man op 13 september 1764 naar Salzburg – ongeveer vijftien postdagen verwijderd – een verzoek stuurt om het recept dat haar moet afhelpen van een hardnekkige constipatie. Verwondering over de pantomimes die zij – gedwongen door de taalbarrière – opvoert met de Engelse dienstmeid, tot beider groot genoegen overigens.

Verwondering ook over zusje Nannerl, dat ziet hoe de ontwikkeling van haar talent in rap tempo overvleugeld wordt door die van het talent van haar ruim vier jaar jongere broertje. Verwondering ten slotte over het aandoenlijke, in kinderlijk handschrift genoteerde ‘cheflingen’, dat het gezin in het voorjaar 1766 vanuit Den Haag heeft bezocht.

Het zijn slechts enkele voorbeelden uit vele die ons als lezers in de brieven en reisaantekeningen steeds weer treffen, maar die daarbij tegelijkertijd een gevoel van aandoenlijke vertrouwelijkheid wekken.

Een tweede beweegreden om met de materie aan de slag te gaan, was de gedachte dat het mogelijk leek nog steeds aanwezige raakpunten, concrete sporen van hun passage en verblijf te vinden. Dat maakte alles alleen maar des te boeiender.

Als dan ook nog het reizen, het onderweg zijn, een van de favoriete bezigheden van de samensteller is, zijn de belangrijkste voorwaarden aanwezig om met zo’n opgave aan de slag te gaan en te proberen die tot een goed einde te brengen.

Hoofddoel van deze eerste integrale vertaling der reisbrieven, van de toelichting, van het itinerarium en alle overige onderdelen is de lezers zoveel mogelijk concreet informatiemateriaal te verschaffen om hen in staat te stellen zich een indruk te vormen van de portee van deze onderneming.

Leopold Mozart gebruikt opvallend graag en regelmatig het woord erstaunlich als hij verbaasd over of onder de indruk is van bepaalde gebeurtenissen en zaken die verrassend op zijn weg komen.

Een beter woord dan verbazingwekkend is nauwelijks te vinden om ook het avontuur te karakteriseren dat het gezin Mozart, gegeven de omstandigheden van die tijd, overleefd en zelfs met succes volbracht heeft.

De concrete verwerking van de verwondering over en tegelijkertijd de bewondering voor deze indrukwekkende onderneming treft de lezer hierbij aan.

Een kwart millennium geleden ondernam het gezin Mozart deze reis. Sindsdien is er in Europa heel veel veranderd. Talloze grote en kleine verschillen zijn vervaagd of helemaal verdwenen, verschillen die bij Leopold waardering, bewondering, verbazing maar ook niet zelden irritatie wekken, een reactie waarin hij overigens niet verschilt van nog steeds vele reizigers in onze tijd. Het is echter te hopen dat die rijke en subtiele verschillen die nog wel steeds aanwezig zijn, de charme van de landen om ons heen zullen blijven vormen, zeker nu we in een tijd leven van mondialisering, globalisering, nivellering of hoe we het ook willen noemen. Niet in de laatste plaats ook waar het de verscheidenheid op culinair gebied betreft, waaraan ook Leopold in zijn reisbrieven regelmatig aandacht besteedt. Er valt nog veel te koesteren en te genieten.

Aan velen ben ik grote dank verschuldigd voor de hulp die zij mij bij de totstandkoming van deze uitgave hebben geboden. Elders in dit boek worden zij met name genoemd. Zonder de overigen ook maar enigszins te kort te willen doen, wil ik op deze plaats uitdrukkelijk het bestuur van de Stichting Mozart Itinerarium noemen, dat met zijn inzet deze uitgave mogelijk maakte.

Prettige reis!

Inleiding

Ruim veertig jaar geleden, in 1962, werden de brieven die Leopold Mozart tijdens de grote reis van 1763 tot 1766 met zijn gezin door West-Europa aan zijn vriend Lorenz Hagenauer te Salzburg heeft geschreven, voor het eerst volledig gepubliceerd.

Sinds die tijd is er overvloedig uit geciteerd en zijn er – met name waar dat het verblijf in de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden betreft – rijkelijk passages uit vertaald. Een integrale vertaling van alle ongeveer veertig brieven liet evenwel op zich wachten.

Ten onrechte naar mijn mening: juist in een tijd dat het reizen zo’n essentiële plek in ons leven inneemt en alleen al de gekozen route naar een vakantiebestemming tot uiterst levendige gesprekken en discussies kan leiden, zullen deze in hun geheel vertaalde reisbrieven ertoe kunnen bijdragen, ons vergelijkenderwijs een indruk te geven en een beeld te vormen van de implicaties die het voor een gezin in de 18de eeuw met zich meebracht, bijna drieëneenhalf jaar van huis te zijn en maar liefst zes Europese landen te bezoeken.

Uitsluitend dankzij een kennismaking met de volledige briefteksten kan recht worden gedaan aan de betekenis die deze verkenningsreis en tournee voor de betrokkenen heeft gehad. Alleen daardoor – en uiteraard zelfs dan nog maar ten dele – krijgt de lezer inzage in de talloze aspecten en facetten van deze indrukwekkende onderneming. De auteur wordt tekortgedaan, indien zaken worden weggelaten omdat die ogenschijnlijk onbelangrijk zijn of nauwelijks ter zake doen en de lezer wordt de mogelijkheid ontnomen deze betrouwbaar en eerlijk te interpreteren.

Wij kunnen ons nu nog maar moeilijk indenken dat brieven de enige verbindingslijn vormden tussen de reizenden en de achterban of het thuisfront, en die, bijvoorbeeld vanuit Londen naar Salzburg en omgekeerd, ongeveer twee weken onderweg waren.

Om enigszins een indruk te krijgen van de implicaties (en complicaties!) die deze verbazingwekkende entreprise voor organisator Leopold – en niet alleen hem – meebracht, volgt hier een aantal zaken die zijn aandacht voortdurend opeisten. Voor de volledigheid dient vermeld te worden dat hij ongetwijfeld enorme hulp en steun heeft gehad van de bij het vertrek 18-jarige Sebastian Winter, zijn friseur/factotum, die hij tot in Parijs in dienst had, verder van Jean-Pierre Potivin, diens opvolger, die als Elzasser zowel goed Frans als Duits sprak en van de Italiaan Porta, achtvoudig ‘Engelandvaarder’, die als ervaren, extra bediende vanuit Parijs mee naar Engeland ging en tot grote tevredenheid van Leopold zowel tijdens de reis als in Londen de meest uiteenlopende zaken regelde.

Allereerst zijn er zaken die de logistieke organisatie betreffen. Leopold had een eigen reiswagen en de zorg daarvoor. Al op de eerste reisdag begeeft een van de achterwielen het. Voorts vermeldt hij in de loop van de verdere tijd nog drie grote, dure reparaties. Hij huurt steeds postpaarden, zoals zijn bedoeling van meet af aan is geweest, maar in Ludwigsburg blijkt dat de hertog alle paarden voor zichzelf gevorderd heeft om hem naar zijn jachtslot te brengen. Dat betekent consternatie en nodeloos oponthoud.

Dan is er iedere dag de zorg om logies voor het gezin: tijdens het noodweer op de Rijn moet het schip zo snel mogelijk in Salzig aanmeren. Leopold stuurt iemand met een sloep vooruit om er zeker van te zijn dat zijn vrouw en kinderen, de bediende en hijzelf te eten en een slaapplaats krijgen.

En wat doe je, als de gouverneur van de Oostenrijkse Nederlanden in Brussel je zegt te wachten tot het moment dat hij je uitnodigt om een concert te geven en dat wachten wel heel erg lang duurt? Geduldig afwachten en je voorbereiden op een gepeperde rekening voor de herberg.

Al die tijd is er de zorg voor de kleding van het hele gezin en de bediende. Zo klaagt hij in Londen over het wassersloon. Met name voor de zijden kousen moet fors betaald worden.

Van uitermate groot belang zijn natuurlijk de contacten die hij opbouwt en onderhoudt met de kringen die voor hem inkomsten moeten opleveren. Dat betekent soms ook de reisroute aanpassen, omdat een keurvorst of een hertog niet op de verwachte plaats aanwezig is.

Leopold moet tijdig concerten aankondigen via advertenties in de onderscheiden landstalen in de plaatselijke pers.

Er zijn besognes van financiële aard, er is onzekerheid over de te verwachten inkomsten, de zorg voor kredietbrieven en verder reisplannen op langere termijn (de winter is geen tijd om te reizen!). Geen toeval dan ook dat de winter van 1763-1764 in Parijs, die van 1764-1765 in Londen en die van 1765-1766 in Den Haag werd doorgebracht, hoewel dat niet uitsluitend de reden was: de adel verbleef ’s winters in de stad en dus vormden najaar en voorjaar het zwaartepunt van het culturele seizoen.

Door het rekenen met voortdurend verschillende muntsoorten en wisselkoersen raakt Leopold – toch geen slecht rekenaar! – het spoor soms volledig bijster.

Niet voorzien, maar regelmatig spelbreker vormt het oponthoud door ziekte. Vijftien keer meldt Leopold in zijn correspondentie een ziekte van een van de gezinsleden. Dat betekent steeds aandacht voor recepten en medicijnen.

Een belangrijk aspect van zijn activiteiten vormen ook de bezoeken die hij ontvangt van en die hij zelf brengt aan belangrijke en invloedrijke personen.

Als geheel genomen verschaffen deze brieven ons een uiterst interessante en welhaast caleidoscopische kijk op en inkijk in de Europese samenleving van die achttiende eeuw – overigens de eeuw van de brief en de briefroman – waardoor ze een document van grote cultuurhistorische waarde vormen.

We maken Leopold mee in de meest uiteenlopende gemoedstoestanden: als geïrriteerde gelovige bij de rommelige godsdienstplechtigheden in de Keulse Dom, vol afschuw over de decadente manier van leven van de Fransen, vol bewondering voor de geringe afstand tussen de Engelse adel en de gewone bevolking en heel tevreden over het functioneren van de Hollandse trekschuit.

En door dit alles heen speelt de voortdurende presentie van de twee wonderkinderen Nannerl en Wolfgang, om wie het uiteindelijk allemaal te doen is en die iedereen en alles versteld doen staan.

Bij het lezen van deze brieven moet iedere lezer, kenner of niet, weten van het wie, wat, waar en hoe. Om die reden heeft de samensteller bij elke brief een zo volledig en zakelijk mogelijke toelichting geschreven, waardoor de teksten – naar hij hoopt – niet al te veel vragen meer openlaten en de lezer zich een eigen oordeel kan vormen.

Leopold zowel als Nannerl hebben tijdens deze reis ook bezienswaardigheden genoteerd van de steden en plaatsen die zij aandeden. Voor zover deze nog bestaan en voor de moderne reiziger interessant of van belang gebleven zijn, worden ze in de toelichting vermeld.

Een speciaal desideratum van de samensteller was het, zo gedetailleerd mogelijk alle trajecten te reconstrueren die de familie Mozart gedurende deze jaren heeft gevolgd. Met name wat de trajecten in Frankrijk en Engeland betreft, heeft dit nieuw materiaal opgeleverd.

Alles wat de familie Mozart tijdens deze reis op schrift heeft gesteld en wat tevens bewaard gebleven is, is in dit boek opgenomen: van vader Leopold de brieven en de reisaantekeningen, van dochter Nannerl de reisaantekeningen – die de lezer soms aardige raadseltjes opgeven –, van zoon Wolfgang een overzicht van alle composities die tijdens de reis ontstonden en van moeder Maria Anna een paar woorden.

Leopold Mozart heeft de brieven geschreven aan zijn vriend (en huisbaas) Lorenz Hagenauer, maar het was de bedoeling dat iedereen in Salzburg er kennis van zou kunnen nemen. Mededelingen die uitsluitend voor Hagenauer bestemd waren, noteerde Leopold onder het kopje ‘Alleen voor u’.

Bij uitbreiding zijn de brieven dan ook bestemd voor iedereen, toen en nu, die belang stelt in de hele scala van welhaast euforische tot bijna fatale ervaringen en wederwaardigheden van het gezin Mozart tussen 9 juni 1763 en 29 november 1766.

Aan personen en zaken die in de brieven regelmatig terugkeren, wordt vooraf in korte toelichtingen aandacht besteed, zodat onnodige herhalingen worden vermeden.

Dit boek wil met name een wat ruimere aandacht besteden aan de logistieke aspecten van deze onderneming. De samensteller heeft dat mede tot uiting willen brengen door de keuze van de afbeeldingen. Een vluchtige blik in de literatuur maakt duidelijk dat München, Brussel, Parijs, Versailles, Londen enzovoort de plaatsen zijn waarop de schijnwerpers gericht zijn, maar wat zeggen ons namen als Urspring, Le Bois-de-Lihus, Saint-Just-en-Chaussée, Temple Ewell, Bergues en Bassou, allemaal plaatsen die ons reisgezelschap heeft aangedaan voor het wisselen van paarden en personeel, sanitaire activiteiten, maaltijden en eventueel overnachting.

Aan de muzikale aspecten van de Grote Tournee is in de loop van de tijd in talrijke publicaties aandacht besteed en de briefteksten spreken, waar het muziekzaken betreft, uiteraard voor zichzelf. Desondanks leek het de samensteller niet meer dan vanzelfsprekend in een appendix een overzicht te geven van alle werken die Wolfgang tijdens de reis heeft gecomponeerd, daarmee het hoofddoel van deze uitgave accentuerend: het verschaffen van zoveel mogelijk zakelijke informatie.

De foto’s zijn van de samensteller, tenzij anders vermeld staat.

Algemene opmerkingen

Leopold Mozart

De familienaam Mozart is in de loop der tijd ontstaan uit het oorspronkelijke woord ‘muoteshart’, samengesteld uit ‘muot’, dat onder meer betekende: denkkracht, wilskracht, gemoed(stoestand), gezindheid, vastberadenheid en ‘hart’, dat onder meer betekende: hard, moeilijk, ruw, hardvochtig, streng, standvastig. Er zijn dus nogal wat combinaties mogelijk. De omgekeerde volgorde van de twee woorden zien we in de Duitse mannennaam Hartmut. De dragers van de naam ‘muoteshart’ waren van oudsher woonachtig in de omgeving van Augsburg. Geleidelijk evolueerde de uitspraak en de schrijfwijze tot de voor ons zo vertrouwde vorm Mozart.

De overgrootvader van Leopold heette nog David Motzhart (der Ältere), die evenals zijn zoon Franz Mozart het ‘bouwvak’ uitoefende. Deze Franz (1649-1694) was als metselaar in dienst van de beroemde handels- en bankiersfamilie Fugger te Augsburg en bracht zijn levensavond door in de ‘Fuggerei’, een complex woningen te Augsburg dat Jakob Fugger II de Rijke in 1516 voor (arme) werknemers en anderen had laten bouwen en wel eens het oudste voorbeeld van sociale woningbouw wordt genoemd. Het complex bevat 67 huizen, waarin zich 147 woningen bevinden. De huurders betalen ook nu nog jaarlijks een symbolisch bedrag, dat overeenkomt met ongeveer 90 eurocent. Als kleine tegenprestatie dienen ze wel dagelijks een onzevader en een weesgegroet voor de stichters te bidden.

De zoon van Franz, Johann Georg (1679-1736), was de eerste in de familie die het bouwvak vaarwel zei en boekbinder werd. Als ‘Buchbindermeister’ trouwde hij in 1708 de weduwe Anna Maria Bannegger, geb. Peter. Zij stierf op 18 maart 1718 en twee (!) maanden later, op 16 mei 1718, huwde hij de 22-jarige Anna Maria Sulzer. Het echtpaar kreeg negen kinderen, van wie het oudste, Leopold, op 14 november 1719 werd geboren in de Frauentorstraße 30.

Leopold was vanaf 1724 leerling van het Jezuïetengymnasium Sankt Salvator te Augsburg en verwierf in 1736 het einddiploma. In deze periode zong hij ook in het koor van de benedictijnenkerk Sankt-Ulrich-und-Afra.

Wat hem ertoe bewogen heeft van Augsburg naar Salzburg te verhuizen, zal wel altijd een vraagteken blijven. Het zou kunnen zijn dat hij de Augsburgse benedictijn Rupert Sembler is gevolgd, die in 1737 tot hoogleraar in de logica te Salzburg werd benoemd.

Feit is dat Leopold zich op 26 november 1737 liet inschrijven aan de universiteit van Salzburg. Twee jaar later werd hij om disciplinaire redenen van de universiteit verwijderd en in 1740 verschenen van zijn hand een aantal sonates, opgedragen aan graaf Thurn-Valsassina und Taxis. We kunnen hieruit moeilijk anders concluderen dan dat hij voor de muziek gekozen heeft en het is aannemelijk dat hij vanaf die tijd in dienst was bij deze graaf. Drie jaar later wordt hij aangesteld als vierde violist in de aartsbisschoppelijke hofkapel en in 1747, als hem een maandelijks salaris van 20 florijnen wordt toegekend, is zijn sociale positie gevestigd.

In datzelfde jaar 1747 trouwt hij met Anna Maria Walburga Pertl, dochter van een curator in het nabijgelegen Sankt Gilgen. Het paar huurt een verdieping in een huis aan de Getreidegasse, dat eigendom is van Johann Lorenz Hagenauer, die in dit pand een zaak in onder meer specerijen heeft.

In de daaropvolgende ruim acht jaar worden zeven kinderen geboren:

1 Johann Leopold Joachim

18-08-1748
02-02-1749
   bijna 6 maanden

2 Maria Anna Cordula
18-06-1749

   24-06-1749

   1 week

3 Maria Anna Nepomucena
Walpurgis

13-05-1750

29-07-1750

   11 weken

4 Maria Anna Walburga
Ignatia

30/31-07-1751

29-10-1829

   78 jaar

5 Johann Karl Amadeus

04-11-1752
02-02-1753
   3 maanden

6 Maria Crescentia Franziska
de Paula

09-05-1754

27-06-1754

   7 weken

7 Joannes Chrysostomus
Wolfgangus Theophilus

27-01-1756

05-12-1791

   bijna 36 jaar

In een brief aan Johann Lotter van 15 december 1755 maakt Leopold melding van de aanstaande geboorte van zijn zevende kind: ‘Ich hoffe dero Liebe Frau Gemahlin werde entzwischen ihrer Bürde glücklich entlediget seyn und sich sammt ihrem freudigen Anblick in bestem Wohlseyn befinden. Dieß wünscht auch die meinige von Herzen, welche gegen den Ende des Jenners auch diese Arbeit vor sich hat.’

Op 26 januari 1756, een dag voor de geboorte van Wolfgang, schrijft hij eveneens aan Lotter: ‘die meinige wird bald ihre reise antretten’.

De geboorte van Wolfgang was niet zonder complicaties verlopen. In zijn brief van 9 februari 1756 aan Lotter, een van de 29 die hij aan de drukker schreef in verband met de drukproeven van zijn Violinschule, zegt Leopold: ‘übrigens benachrichte, daß den 27 Januarii abends um 8 uhr die meinige mit einem Buben zwar glücklich entbunden worden. die Nachgeburt aber hat man ihr wegnehmen müssen. Sie war folglich erstaunlich schwach. Itzt aber |: Gott sey dank :| befinden sich kind und Mutter gut. Sie empfehlt sich beyderseyts. Der Bub heißt Joannes Chrisostomus, Wolfgang, Gottlieb.’

De geboortedag van Wolfgang is de feestdag van de vroeg-christelijke kerkleraar Jo(h)annes Chrysostomus (= gulden mond), die om zijn welsprekendheid befaamd was. Wolfgangus is de naam van de grootvader van moederskant en Gottlieb/Theophilus de naam van zijn peetoom Pergmayer.

Al vroeg openbaren zich bij de kinderen uitzonderlijke muzikale talenten. Toeval of niet en louter speculatief: wat is er aan muzikaal talent door de voortijdige dood van de overige vijf kinderen niet tot ontplooiing gekomen?

Vader Leopold onderkent als musicus hun begaafdheid en als Wolfgang vier jaar is, begint zijn vader hem muzikaal te onderrichten (en hem ook zaken als lezen, schrijven en rekenen bij te brengen). De allereerste resultaten van het muziekonderwijs noteert hij in het in 1759 aangelegde muziekboek van dochter Nannerl.

Nadat hij zich met zijn kinderen in januari 1762 bij de keurvorst in München en in september 1762 bij keizerin Maria Theresia in Wenen gepresenteerd heeft, waagt Leopold de grote sprong. Van zijn broodheer vorst-aartsbisschop Schrattenbach heeft hij verlof met behoud van salaris gekregen en op 9 juni 1763 begeven hij (43), zijn vrouw Maria Anna (42), de twee wonderkinderen Nannerl (11) en Wolfgang (7) en de bediende Sebastian Winter (18) zich in de eigen reiswagen – met de bedoeling, onderweg steeds (post)paarden te huren – op weg voor de grote Europese reis. Deze reiswagen had Leopold in december 1762 gekocht in Preßburg toen hij daar op uitnodiging van de Hongaarse adel vanuit Wenen (circa 65 kilometer) een kleine twee weken op bezoek was geweest. Preßburg – tegenwoordig Bratislava, de hoofdstad van Slowakije – was al tweeëneenkwart eeuw de hoofdstad van Hongarije, nadat in 1536 de vroegere hoofdstad Boeda door de Turken was veroverd. De Hongaren noemden de stad Pozsony.

Reden, om deze ‘recht gut gehängten’ reiswagen tegen een schappelijke prijs van een stadskoetsier te kopen, was de abominabele toestand van de wegen. Hij wilde zijn beide kinderen midden in de winter een enigszins comfortabele terugreis naar Salzburg bieden.

De allereerste opmerking over de grote reis naar West-Europa vinden we in een brief die hij zeven maanden vóór het vertrek op 6 november 1762 vanuit Wenen aan zijn vriend en huisbaas Lorenz Hagenauer schrijft. Hij is in Wenen met zijn beide kinderen op bezoek en ook door keizerin Maria Theresia ontvangen. In Salzburg is op dat moment de functie van vice-kapelmeester in de hofkapel vrijgekomen en nog niemand benoemd. Leopold rekent erop dat hij deze functie zal krijgen en dringt er bij zijn vriend op aan, ‘thuis’ een extra goed woordje voor hem te doen. Half als dreiging laat hij doorschemeren dat hij eventueel ook wel in Wenen emplooi zal vinden en voorts schrijft hij: ‘ich habe schon adressen nach holland und Frankreich’. Die zou hij, wat Frankrijk betreft, ontvangen kunnen hebben van Florent-Louis-Marie comte de Châtelet-Lomont, die van 1761 tot 1766 Frans gezant te Wenen was.

Na zijn terugkeer uit Wenen in Salzburg schrijft Leopold op 17 februari 1763 aan zijn andere vriend, Johann Lotter in Augsburg:

‘Wenn Gott will, so werden wir einander bald sehen, indem ich dem französ: Bottschafter in Wienn versprochen habe, so bald es thunlich ist, nach Paris zu gehen. Wir erwarten nur die Ankunft der schwalben; um unsere Reise antretten zu können.’

Maria Anna Mozart

Mevrouw Mozart bevindt zich in de reisbrieven van haar echtgenoot Leopold in de schaduw van de gebeurtenissen, zij blijft doorgaans buiten beeld. Slechts een enkele keer komt zij om de hoek kijken.

Bij wijze van bescheiden hommage aan haar onopvallende aanwezigheid in de briefteksten, die een periode van bijna drieëneenhalf jaar beslaan, volgt hier een opsomming van alle briefpassages waarin Leopold zijn echtgenote uitdrukkelijk achter de coulissen vandaan haalt.

– Bij hun tocht door Württemberg, van Ulm naar Stuttgart/Ludwigsburg, geniet zij met volle teugen van het landschap.

– Op weg naar Parijs maakt zij zich in het Noord-Franse Picardië vrolijk over de wonderlijke uitdossing van de boeren en ezeldrijvers die zij tegenkomen.

– Bij het grand couvert in het paleis van Versailles staat zij naast de dochters van koning Lodewijk XV.

– De hele dag moet zij denken aan de ernstig zieke gravin van Eyck, de jonge echtgenote van de Beierse gezant in Parijs, bij wie de familie Mozart logeert.

– De Franse manier van leven staat haar tegen, ook het eten!

– Vanuit Londen maakt de familie Mozart een uitstapje naar Vauxhall. Maria Anna is vol bewondering over de schitterende concertzaal.

– Tijdens de ernstige ziekte van Leopold in Londen maakt zij een soep voor haar man klaar en heeft het druk met zijn verzorging.

– Zij kan al wat dingen in het Engels zeggen, maar de communicatie met de dienstmeid vindt plaats door middel van een pantomime.

– Maria Anna heeft flink last van constipatie en haar man vraagt in zijn brief aan ‘Salzburg’(!) het recept voor een laxeermiddel.

– De Londense traiteur is slecht naar hun smaak. Maria Anna besluit zelf te gaan koken.

– Peetttante bij een doopplechtigheid waarbij vier religies vertegenwoordigd zijn.

– Voert in Den Haag met haar man en zieke dochter Nannerl gesprekken over de zalige dood van kinderen.

– Waakt ’s nachts tot ’s ochtends zes uur bij de doodzieke Nannerl, waarna Leopold haar taak tot twaalf uur ’s middags overneemt.

– Door de ziekte van de beide kinderen in Den Haag heeft zij drie maanden ‘gevangen’ gezeten in het huis aan het Spui.

– Bij het tweede bezoek aan Parijs heeft Leopold nieuwe kleren voor haar laten maken.

– In totaal dertien keer doet Leopold namens haar de groeten aan vrienden en kennissen in Salzburg.

De enige schriftelijke bijdrage van de hand van Maria Anna vormen een paar opmerkingen in de reisaantekeningen van dochter Nannerl: in Keulen noteert zij ‘den Schaz in Dom’, in Brussel ‘rempart barque’ en ‘Schlos (een woord niet te lezen) Stadt Haus’.

Johann Lorenz Hagenauer

De naam Hagenauer vindt zijn oorsprong in de vroegere buurtschap Hagenau aan de noordkant van Salzburg. Tegenwoordig is ‘Hagenau’ een halte aan de lokale spoorlijn Salzburg - Oberndorf.

Johann Lorenz Hagenauer (1712-1792) bezat te Salzburg in de Getreidegasse een handel in onder meer specerijen. Sinds november 1747 huurde het echtpaar Leopold en Anna Maria Mozart de tweede verdieping in dit pand, dat in 1703 in het bezit van de familie Hagenauer was gekomen.

Lorenz Hagenauer was in 1738 getrouwd met Maria Theresia Schuster, die in 1800 is overleden. Het echtpaar had elf kinderen, die hier allemaal worden genoemd, omdat de meesten van hen in de correspondentie regelmatig voorkomen:

  1 Maria Theresia

  1740-1820

  2 Johann Nepomuk Anton

  1741-1799

Johannes, die de zaak na de
dood van zijn vader leidde.

  3 Ignaz Joseph

  1743-1780

hoofdmedewerker in de zaak

  4 Johann Lorenz

  1744-1763

  5 Kajetan Rupert

  1746-1811

pater Dominicus

  6 Ignaz Joachim

  1749-1824

  7 Maria Martha

  1751-1770

  8 Maria Ursula

  1753-1831

leidde vanaf 1800 de zaak.

  9 Petrus Lukas

  1753-1761

10 Maria Franziska

  1755-1836

verkocht in 1831 de zaak
aan de boekhouder.

1 Leopold Judas Thaddäus

  1761-1828

Over de brieven

Van Leopold Mozart zijn in totaal ongeveer 500 brieven bewaard gebleven. De correspondentie tussen hem en Lorenz Hagenauer in de periode van de Grote Tournee, juni 1763 tot en met november 1766, omvat 39 door Leopold geschreven brieven (waarvan er één verloren gegaan is) en zeker 18 die door Lorenz aan hem werden gericht, maar waarvan helaas geen enkele bewaard is gebleven. De totale omvang van de 38 brieven van Leopold bedraagt bijna 61.000 woorden. Eén ervan – de langste! – is overigens gericht aan de echtgenote van Lorenz Hagenauer, Maria Theresia.

Voorts schreef hij nog een brief aan zijn broodheer vorst-aartsbisschop Schrattenbach, die verloren gegaan is. De vertaling van twee ‘kattebelletjes’ voor de graveur Christian von Mechel wordt in de toelichting gegeven.

We hebben te maken met briefteksten die in de tweede helft van de achttiende eeuw zijn geschreven door iemand uit het Beiers-Oostenrijkse taalgebied. Een en ander houdt in dat ze mede gekenmerkt worden door zowel een ‘couleur historique’ als een ‘couleur locale’. Als een zo getrouw mogelijke weergave uitgangspunt bij de de vertaling vormt, is het noodzakelijk nu en dan verouderde equivalenten te gebruiken, teneinde recht te doen aan de formuleringen van de auteur. Waar dat niet anders mogelijk is, zal in voorkomende gevallen de gulden middenweg moeten worden gekozen tussen vertaling en parafrase. Franse en Latijnse woorden, zinsneden en zinnen werden in principe letterlijk overgenomen en zonodig in de toelichting behandeld.

Het zijn bovendien reisbrieven. Dat brengt een bepaalde stijl met zich mee. Leopold is zich er terdege van bewust: ‘Dit is weer een lange brief voor u, geschreven op de gebruikelijke rommelige manier. Ik schrijf zoals het me te binnen schiet. Zo gaat dat, als je op reis bent.’

Regelmatig wordt hij bij het schrijven onderbroken door bijvoorbeeld bezoek. Dat kan betekenen dat een brief niet in één keer af is. Zo wordt een brief vanuit Brussel waaraan hij op 17 oktober 1763 begint, pas op 4 november afgesloten.

Opvallend kenmerk aan deze teksten is het ontbreken van een uniforme spelling, hoewel dat bij het vertalen nauwelijks of geen rol speelt. Het zou tot 1880 duren, voordat het Vollständiges, orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache enige uniformiteit bracht in de spelling van het Duits. Hoofdletters en kleine letters worden nog volstrekt willekeurig door elkaar gebruikt. De naam van de componist Mysliveček bijvoorbeeld komt in negen verschillende vormen voor.

Vanwege de hoge portokosten gebruikt Leopold het briefpapier zo economisch mogelijk (en geeft ook anderen het advies dat te doen). Van een normale alinea-indeling is dan ook geen sprake.

Soms werd de voor de regio zo typerende volgorde familienaam – voornaam in deze uitgave gehandhaafd. Ook aan de adresseringen in de briefteksten werd niets gewijzigd.

De data ten slotte en de spelling van de plaatsnamen werden gemoderniseerd en gestroomlijnd. In de oorspronkelijke tekst staat, om enkele voorbeelden te noemen: ’Brüssl, den 4 9ber 1763’, ‘London den 3ten 10ber 1764’, ’London the 9th of Juillet 1765’.

Aartsbisschop, collega’s en vrienden

De frequentielijst van namen van personen te Salzburg die in de correspondentie van Leopold worden genoemd, wordt – en dat is uiteraard geen verrassing – aangevoerd door zijn broodheer vorst-aartsbisschop Siegmund Schrattenbach (1698-1771), dankzij wiens genereus gebaar deze langdurige reis kon worden ondernomen.

Hij behoorde tot een adellijk geslacht in Stiermarken. Na voorbereidende studies te Marburg en Salzburg studeerde hij theologie in Rome. Al op jonge leeftijd werd hij kanunnik te Eichstätt, Augsburg en ook te Salzburg. Hij werd in 1750 benoemd tot lid van het Domkapittel in Salzburg.

In 1753 werd hij door dit Domkapittel tot opvolger gekozen van de overleden aartsbisschop Andreas Jakob Graf Dietrichstein (1747-1753). De beslissing viel pas bij de 13de verkiezingsronde op 5 april 1753.

Hij genoot de reputatie van een vroom en onberispelijk man.

De uit Salzburg afkomstige Viktoria Aniser (1716-1783) was in 1743 getrouwd met Georg Joseph Robinig (1710-1760). In 1752 werd hij in de adelstand verheven en mocht hij aan zijn naam ‘von Rottenfeld’ toevoegen. De familie Mozart was sterk bevriend met deze patriciërsfamilie, die een ijzerwinkel bezat in de Getreidegasse, een zeisenfabriek bij Thalgau ten oosten van de stad, een arsenicumfabriek in Rotgülden ten oosten van Badgastein, een pand in de (huidige) Siegmund Haffnergasse en een buitenverblijf te Schallmoos/Gnigl. Deze ‘Robinighof’ ligt nu tussen de emplacementen van de Hauptbahnhof en het rangeerstation van de stad.

Aan het begin van de reis is madame Robinig al ruim drie jaar weduwe.

Een van de door Wolfgang later gecomponeerde divertimenti (KV 334) draagt de bijnaam ‘Robinig von Rottenfeld’. Mogelijk schreef hij het werk ter gelegenheid van het afstuderen van haar zoon Siegmund Robinig von Rottenfeld.

Anton Cajetan Adlgasser (1729-1777) werd geboren te Inzell bij Traunstein. Op 15-jarige leeftijd was hij als koorknaap werkzaam in Salzburg. Hij studeerde orgel bij de beroemde organist van de Dom, Johann Ernst Eberlin (1702-1762), en werd zelf, 21 jaar oud, hoforganist.

In 1754 werd hij tot opvolger van Eberlin benoemd als organist aan de Dom, omdat deze hofkapelmeester was geworden.

Van januari 1763 tot februari 1765 verbleef hij op last van zijn broodheer Schrattenbach voor zijn verdere muzikale ontwikkeling in verscheidene steden in Italië, ‘teneinde zich een zekere Italiaanse voorproef in de muziek van de Italianen te verschaffen, zelfs al is hij overigens reeds de beste componist hier ter plaatse’, zoals de vertaling uit het Latijn luidt.

Tijdens een vesperdienst op 21 december 1777 werd hij door een attaque getroffen, ten gevolge waarvan hij een dag later overleed.

Adlgasser was driemaal getrouwd: in 1752 met Maria Josepha Katharina Eberlin, in 1756 met Maria Barbara Schwab en in 1769 met Maria Anna Fesemayr. Bij zijn eerste en tweede huwelijk was Leopold getuige, bij zijn derde waren dat Leopold en Wolfgang.

Collega-vriend Franz Anton Spitzeder (1735-1796) was afkomstig uit Traunstein. Op zijn 13de ging hij voor zijn opleiding naar Salzburg. In 1759 werd hij tenor in de hofkapel en gaf al spoedig zelf les. Hij stond in hoog aanzien bij vorst-aartsbisschop Schrattenbach, wat onder meer tot uiting kwam in de snelle stijging van zijn salaris tot een hoog bedrag. Schrattenbach trad ook op als peter bij de doop van diens zoon. Spitzeder was tweemaal getrouwd, in 1760 met Maria Elisabeth Payrhuber en in 1770 met Maria Anna Engelhart.

Ferdinand Joseph Mayr (1733-1792) was tot aan diens dood in 1771 biechtvader van vorst-aartsbisschop Schrattenbach.

Maria Anna Rosalia Walburga Joly, door haar vrienden Sallerl genoemd, werd in 1726 te Salzburg geboren en stierf aldaar in 1788. Zij was de dochter ‘des hochfürstlichen Konfektmeisters und Kammerdieners’ Matthias Joly en diens vrouw Maria Anna Therese de Butelli.

Sinds 1754 was ze in dienst als kamenier bij Georg Anton Felix Graf Arco te Salzburg en bij haar overlijden wordt zij ook nog als zodanig aangeduid in het overlijdensregister van de parochie van de Dom in Salzburg.

Een dochter van genoemde graaf, Maria Anna Felicitas, was gehuwd met de gezant van de keurvorst van Beieren in Parijs en Rosalia kon dankzij haar contacten bemiddelen bij de onderbrenging van onze reizigers in Parijs.

Het is niet zeker welke van de twee musici met de voornaam Wenzel door Leopold in zijn correspondentie wordt bedoeld.

Het kan gaan om Wenzel Hebelt, die afkomstig was uit Svaty΄ Kopeček bij Olomouc (Moravië). Hij was werkzaam als violist in de hofkapel en zo nu en dan de vervanger van Leopold als vioolleraar. Getuige documenten uit die tijd beschikte hij over een indrukwekkende techniek.

Ook zou bedoeld kunnen zijn Wenzel Sadlo, die eveneens als violist (en ook hoornist) in de hofkapel werkzaam was. Hij was afkomstig uit Brodce bij Benátky (Bohemen).

Franz de Paula Deibl (circa 1698-1783) werkte als hoboïst en violist in het hoforkest.

Joseph Leutgeb (1732-1811) was werkzaam als hoornist in de hofkapel. In de loop van vele jaren komt zijn naam regelmatig voor in de correspondentie van de familie Mozart. Wolfgang schreef voor deze hoornvirtuoos later vier hoornconcerten (KV 412, 417, 447 en 495).

Johann Sebastian Vogt (1753-1807) was violist in het hoforkest.

Keurvorsten

Zo werden de Duitse geestelijke en wereldlijke vorsten van het Heilige Roomse Rijk genoemd die sinds het midden van de 13e eeuw tot aan het einde van het Heilige Roomse Keizerrijk in 1806 de Rooms-Koning en later rechtstreeks de keizer kozen.

Er waren drie geestelijke vorsten:

– de aartsbisschop van Mainz

– de aartsbisschop van Trier

– de aartsbisschop van Keulen

en drie wereldlijke vorsten:

– de paltsgraaf van de Rijn

– de hertog van Saksen

– de markgraaf van Brandenburg

Aan dit zestal werd later als zevende lid toegevoegd de koning van Bohemen. Nadat de paltsgraaf, de calvinistische Frederik V, tijdens de Dertigjarige Oorlog was gevlucht, werd zijn plaats ingenomen door de hertog van Beieren.

Bij de Vrede van Münster (1648) kreeg de paltsgraaf zijn waardigheid als achtste keurvorst terug.

In 1708 verkregen de leden van de Brunswijks-Lüneburgse tak van het Huis Hannover de waardigheid van negende keurvorst.

Misintenties

Aangezien het in de correspondentie van Leopold Mozart tijdens de Grand Tour een negen keer weerkerend gegeven is dat aan de familie Hagenauer verzoeken worden gedaan om missen tot een bepaalde intentie te laten lezen – zoals dat in de godsdienstige praktijk van de katholieke kerk gebruikelijk was en is –, zullen we er vooraf enige aandacht aan besteden.

Bij deze misintenties wordt hulp van boven ingeroepen in belangrijke en beslissende situaties in het leven van een mens, maar vaak betreft het ook een uiting van dankbaarheid.

Zoals blijkt uit een van de brieven (22 februari 1764) vanuit Parijs, waren hierover, afgezien van de missen waarom tijdens de reis speciaal werd verzocht, vóór het vertrek vanuit Salzburg al afspraken gemaakt tussen de families Mozart en Hagenauer. De administratie en de betaling werden bijgehouden door de familie Hagenauer en na terugkeer zou de familie Mozart de voorgeschoten bedragen terugbetalen.

Tweemaal vond een dergelijk verzoek plaats vanuit Parijs, viermaal vanuit Londen en driemaal vanuit Den Haag.

In totaal werden tijdens deze reis van bijna drieëneenhalf jaar 76 missen ‘besteld’, die moesten worden gelezen in een zestal kerken in Salzburg of directe omgeving en in één te Passau.

Veruit het grootste aantal missen, namelijk tweeëntwintig, werd besteld in de brief van 3 augustus 1764 vanuit Londen. Hoewel hij de reden niet expliciet noemt, wijzen de plaats in de brief en de ernstige situatie van Leopold in die periode er overduidelijk op dat hij de hemelse hulpkrachten dringend nodig heeft. Voor het gezin zou het overlijden van Leopold – hoofd van een gezin dat zich ver van het vertrouwde Salzburg bevond, de reisleider die alle touwtjes in handen moest houden – niet minder dan een ramp betekenen.

Hieronder volgt een korte beschrijving van de zeven genoemde kerken.

Loretokirche

Deze bevindt zich in de Paris Lodron-Straße, in de buurt van de Mirabellgarten. Op het altaar van een van de kapellen van deze kerk bevindt zich sinds eeuwen (1651) het zogeheten Loreto- of Salzburger Kindl, een ivoren beeldje van het kind Jezus, 10 cm hoog en rijk gekleed. Talloze generaties lang hebben mensen hun zorgen en wensen aan dit beeld toevertrouwd.

Zoals uit een latere brief van Wolfgang blijkt, werden er ook kopieën van gemaakt, die bijvoorbeeld cadeau werden gedaan.

Nog afgezien van de afspraken die vóór het vertrek met de familie Hagenauer ten aanzien van de hier te lezen missen werden gemaakt, vormen de missen die tijdens de reis voor deze kerk werden besteld, het grootste aantal (23).

Maria Plain

Deze bedevaartskerk ligt op een heuvel aan de noordzijde van Salzburg.

Tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) bleek een afbeelding van Maria met haar kind een plundering en brandstichting door Zweedse troepen ongeschonden te hebben overleefd. Na veel wederwaardigheden en omzwervingen werd dit origineel in Augsburg ondergebracht en werden er in de loop van de tijd twee kopieën vervaardigd, die grote groepen gelovigen aantrokken en voor veel gebedsverhoringen zouden hebben gezorgd.

In 1671 werd de eerste steen gelegd voor de bedevaartskerk, die ontworpen was door de Italiaanse architect Giovanni Antonio Dario en drie jaar later werd ingewijd. Een van de kopieën kreeg er een plaats, maar uiteindelijk werd het origineel in 1732 naar de kerk overgebracht, waar het, gevat in zilveren rocaille, een plaats kreeg op het hoogaltaar.

Toen Salzburg tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) door oorlogshandelingen getroffen dreigde te worden, beloofde het kapittel van de Domkerk de afbeelding met twee gouden kronen te tooien, indien het Salzburgerland voor verwoesting gespaard zou blijven. Het kon die belofte gestand doen en op 4 juli 1751 werd het plechtig gekroond, ter gelegenheid waarvan nog steeds iedere zomer, in de week van de vijfde zondag na Pinksteren, het ‘Plainer Krönungsfest’ plaatsvindt. Voor de kerk van Maria Plain schreef Mozart niet de Krönugsmesse KV 317, zoals meestal werd aangenomen maar de Missa brevis in F-gr. KV 192.

(19 missen)

Franziskanerkirche

De oorsprong van deze kerk gaat terug tot de 8ste eeuw. In de 12de eeuw al kreeg de kerk de functie van stadsparochiekerk. Dit kerkgebouw, een wonderlijke combinatie van romaanse en gotische stijl, doet in de exuberant barokke omgeving enigszins als een ‘Fremdkörper’ aan.

(16 missen)

Mariahilfkirche

In 1611 kreeg Leopold, aartshertog van Oostenrijk en bisschop van Passau, een Maria-schildering ten geschenke van keurvorst Georg von Sachsen. Het was het beroemde Maria hilf-schilderij van Lucas Cranach de Oude, dat zich sinds lang op het hoogaltaar van de Dom te Innsbruck bevindt. De decaan van de Dom te Passau vond het schilderij zo mooi dat hij er een kopie van liet vervaardigen (1620).

Vanuit zijn tuin in de Innstadt, het zuidelijk gedeelte van Passau, meende hij eens op de Kapuzinerberg gezang te horen, voor hem een teken, aldaar een kerk te bouwen: de beroemd geworden bedevaartskerk Mariahilf. Daar kreeg de kopie een plaats en werd tot op de huidige dag het voorwerp van grote verering.

Vanaf de Mariahilfkirche heeft men een schitterend uitzicht over de stad Passau en met name op de plaats waar de drie rivieren Inn, Donau en Ilz samenkomen en als Donau richting Linz en Wenen verderstroomt.

Stift Nonnberg

Dit benedictinessenklooster ligt op een uitloper van de Festungsberg, waarop ook de Hohensalzburg werd gebouwd. Het werd in de eerste helft van de achtste eeuw gesticht en is het oudste vrouwenklooster in het Duitse taalgebied.

De crypte van de oorspronkelijk romaanse kerk – die door brand werd verwoest – rust op niet minder dan achttien pilaren en kreeg bij de wederopbouw van de kerk een gotisch aanzien door de constructie van een netribgewelf.

Zoals uit de opmerking van Leopold in de brief van 3/9 augustus 1764 blijkt, bevond zich in deze kerk een afbeelding van de heilige Walburga of Walburgis. Zij was de dochter van een Angelsaksische vorst, familielid van Bonifatius en diens medewerkster bij de missionering van de Duitse gebieden.

Men neemt aan dat zij omstreeks 710 werd geboren. Zij stierf op 25 februari 779 als abdis van het Beierse klooster Heidenheim.

Haar hulp werd onder meer ingeroepen, wanneer standvastigheid in moeilijke situaties nodig was en om de genade van een goede dood te ontvangen.

Stiftskirche Sankt Peter

Ondanks alle wijzigingen die deze kerk in de baroktijd onderging, is de romaanse oorsprong van deze kerk nog overduidelijk zichtbaar.

De Sankt-Wolfgangskapelle, die Leopold in een van zijn brieven vanuit Londen noemt, bevindt zich bij de ingang van de kerk, meteen links onder de toren.

Maria am Berglkirche

De enige kerk die niet meer bestaat. Zij lag op de noordelijke helling van de Mönchsberg, boven het ursulinenklooster en werd in 1801 afgebroken.

Een van de altaren in deze kerk was gewijd aan Franciscus van Paula, de 15de-eeuwse stichter van de orde der miniemen (1454), die in grote lijnen (met wat strengere accenten) leven volgens de regel van de franciscanen.

De Mariahilfkirche te Passau

Foto: Loes Bonzet

Geld

Nadat Leopold in zijn brief van 17 oktober 1763 vanuit Brussel een groot aantal munten heeft opgenoemd waarmee hij op zijn reis tot dan toe heeft moeten leren omgaan, verzucht hij: ‘... so daß ich ietzt manchmal nicht gewust habe, wie ich meine Ausgaben notiren soll.’

Over de gehele reis genomen heeft hij te maken gehad met ongeveer veertig verschillende muntsoorten. Als het voor hem als direct betrokkene al zo’n probleem was, behoeven wij tweeëneenhalve eeuw later niet de illusie te koesteren, meer greep op deze materie te kunnen krijgen.

Aangezien de louis d’or in die tijd de belangrijkste en modische Goldmünze was, ligt het voor de hand, globaal van deze munt uit te gaan.

1 louis d’or = 11 florijnen/gulden = 1 guinea

24 livres                                            21 shilling

480 sous

1920 liards

De afgeleide munten zullen – voorzover nodig – ter plaatse behandeld worden.

Kleurkatern

Het theater te Schwetzingen. Foto: Landesmedienzentrum Baden-Württemberg Stuttgart

De residentie Augustusburg te Brühl, gebouwd door keurvorst Clemens August van Keulen

Leuven, Sint Pieterskerk. ‘Voor een schilderstuk dat het laatste avondmaal van Christus voorstelt, ben ik onbeweeglijk blijven staan.’ (Brussel, 17 oktober 1763). Foto: Stedelijk Museum Vander Kelen-Mertens

Tussen Fins en Péronne, ter hoogte van Nurlu. ‘Vanaf Luik tot aan Parijs (...) is de postweg als een stad geplaveid en aan beide zijden, als eenparklaan, met bomen omzoomd.’ (17 oktober 1763)

‘Ik kan u werkelijk niet zeggen of de vrouwen in Parijs mooi zijn, want ze zijn – volstrekt onnatuurlijk – opgemaakt als de houten poppen uit Berchtesgaden.’ (1 februari 1764). Foto: Heimatmuseum Berchtesgaden

Die schöne Monstranze, noteert Leopold in zijn reisaantekeningen. Vervaardigd door Christian Schweling te Keulen in 1657/58. (© Dombauarchiv Köln, W. Kralisch)

Bourne Park tussen Bridge en Bishopsbourne bij Canterbury. Foto: Christopher Tadgell

Antwerpen. De Carolus Borromeuskerk aan het Hendrik Conscienceplein

Het Hollands Diep gezien vanaf de haven van Moerdijk. ‘Daar staken we een smalle zeearm over.’ (Den Haag, 19 september 1765). Aan de overzijde is het veerhuis van Strijensas te zien

Op 19 september 1765 schrijft Leopold vanuit Den Haag: ‘In Rotterdam zijn we maar een halve dag gebleven omdat we in de loop van de middag meteen trekschuit naar Den Haag vertrokken en daar al om zeven uur aangekomen zijn.’ (Het Admiraliteitshuis Dokkum)

Pieter Jan van Liender, ‘Gezicht op de stadhuisbrug en omgeving te Utrecht’ (1764). Op weg van de Minrebroederstraat naar het Vreeburg kwam menlangs de stadskraan, die tot 1837 in gebruik is geweest.

De ‘Ancienne Route Royale’ ter hoogte van de relais de poste Le Petit Lissard

Het landschap tussen Gevrey-Chambertin en Nuits-Saint-Georges, op weg van Dijon naar Lyon

Op weg in Bourgondië. Links op de achtergrond Saint-Bris-le-Vineux en rechts de ‘Ferme de Chèrevie’

Het schitterend gelegen landvoed van Voltaire te Ferney-Voltaire, in de directe omgeving van Genève

De brieven

Op donderdag 9 juni 1763 vertrok het gezin Mozart – vader Leopold (43), moeder Maria Anna (42), Nannerl (11) en Wolfgang (7) – met de bediende en friseur Sebastian Winter (18) in de reiswagen die Leopold een half jaar eerder in Preßburg (Bratislava) had gekocht, vanuit Salzburg voor de grote reis door Europa.

De langste reis begint met de eerste stap, luidt de oude wijsheid. Lang zou de reis duren. Het gezin zou, mede door allerlei tegenslagen, maar liefst 1270 dagen van huis zijn!

De eerste stap, de reis van Salzburg naar Wasserburg, ongeveer 70 km, was niet de gelukkigste. Leopold had voor het traject tot München vier paarden plus koetsier gehuurd. De route die werd gevolgd, komt overeen met de huidige Bundesstraße 304: Traunstein – Altenmarkt – Frabertsham – Wasserburg.

- 1 -

Monsieur mon très cher ami!

Wasserburg, 11 juni 1763

Dat noem je nu reizen met een slakkengangetje! Maar het was niet onze schuld. Twee uur van Wasserburg verwijderd brak een van de achterwielen in stukken.[1] Daar zaten we dan. Gelukkig was het zonnig en mooi weer en een nog groter geluk was het dat er in de buurt een molen was. Ze kwamen ons te hulp met een wiel dat te klein was, maar waarvan de ruimte in de naaf te groot was. We mochten echter blij zijn dat we dit hadden. Wel moesten we een klein boompje kappen om dat voor het wiel te binden zodat het er niet af zou lopen. Het kapotte wiel hebben we kort en klein geslagen om de ijzeren onderdelen mee te nemen. De ijzeren hoepel moesten we onder de wagenbak vastbinden, om hem mee te kunnen krijgen. Dit zijn slechts de voornaamste oorzaken waardoor we – in het open veld – meer dan een uur oponthoud hadden. De rest van de weg hebben ik en Sebastian in godsnaam dan maar per pedes apostolorum afgelegd, om met onze zware lijven de geblesseerde wagen niet nog meer ongemak te bezorgen.Terwijl we dus om tien uur in Wasserburg hadden kunnen arriveren, mochten we nu blij zijn dat we daar om kwart over twaalf aankwamen.[2]

Nu werden de wagenmaker en ook de smid erbij gehaald om een nieuw wiel te maken. Het was noodzakelijk, ook het andere wiel de pols te voelen en de vota unanima van het consilium kwamen erop neer dat ook dit wiel het grootste risico liep bij een onverhoedse schok plotseling te bezwijken. Ik had des te meer reden dit te geloven omdat de heren wagendoctores, ja zelfs dr. Niderl in eigen persoon, mij dat nog een dag voor ons vertrek hadden voorspeld.[3]

De buurtschap Vorderholzmühle. De fundamenten van de watermolen bevinden zich onder het struikgewas midden op de foto

We kregen te horen dat de wagen zo tegen vanochtend vroeg, dus in een dag en een nacht, hersteld zou zijn. Maar ja! Verduiveld nog aan toe! We hoopten zeker na het eten onze reis te kunnen voortzetten. Maar tevergeefs! De wagenmaker hakte en sneed, de smid schroeide en brandde en sloeg er dapper op los. Laatstgenoemde zou de patiënt snel weer op de been geholpen en in beweging gebracht hebben, als eerstgenoemde de zieke eerder uit handen had kunnen geven. Wat moesten we nu doen? Er zat niets anders op dan met tegenzin geduld te oefenen! Op het ogenblik dat ik dit schrijf, is het nog niet anders, want voor de avond zal de kuur niet beëindigd zijn. Dat betekent dus braaf wachten en vannacht nog hier blijven. Het belangrijkste aan de hele zaak zijn de onkosten, want ik heb in elk geval de eer, de paarden en de koetsier te eten te geven. In godsnaam dan maar: beter tien wielen dan een voet of een paar vingers.

We zijn, goddank, gezond, zoals ik dat ook hoop voor u, weledelgeboren heer, uw gehele familie en natuurlijk ook voor al mijn goede vrienden, die ik hierbij groet. Speciale groeten doen wij toekomen aan mevrouw uw echtgenote. Zou zij overigens zo vriendelijk willen zijn, in het kabinet in het middengedeelte en bovenste gedeelte van de kast te kijken, waar ze in een doosje wat suikergoed en, in een papier, een stuk taaitaai[4] zal vinden. Wilt u alstublieft al dergelijk spul dat u aantreft, op laten maken? Anders bederft het toch maar. In de middelste kamer zal ze ook in de oude hoge kast die achter de deur staat, twee oude lakense, door de motten aangevreten rokjassen aantreffen en een contouche (kamerjas; vert.) van canvas, die met Engelse wol is gevoerd. Mevrouw uw echtgenote wil wel zo vriendelijk zijn, die aan een behoeftig iemand te geven; overigens ook alle andere oude spullen die de motten tot voedsel zouden kunnen dienen.

Wasserburg omstreeks 2000. Foto: Ferdinand Steffan

Wasserburg omstreeks 1800 op een anonieme lithografie

De paardenverhuurder vraagt, of u bij hem thuis wilt laten zeggen dat hij komende dinsdag ’s avonds hoopt thuis te komen, want morgenavond zullen we, zo God wil, hopelijk in München zijn; en dus zal hij met de paarden alleen, zonder wagen, wel in twee dagen naar huis rijden. Het laatste nieuws is dat we, om ons wat bezig te houden, naar het orgel[5] zijn gegaan en ik Wolferl het gebruik van het pedaal heb uitgelegd. Ten bewijze daarvan heeft hij vervolgens stante pede zijn proeve van bekwaamheid afgelegd, het krukje weggeschoven en staande gepreludeerd, daarbij het pedaal gebruikt en wel zo, alsof hij al maandenlang geoefend had. Iedereen raakte in verwondering en het is een nieuwe genadegave van God, die menigeen pas na veel inspanning verkrijgt.

Wij groeten u hartelijk, ik ben met alle toegenegenheid

uw dienstwillige dienaar

Mozart

P.S. Vanmiddag was er iemand uit Braunau in de herberg en ik hoorde vol verbazing hoe hij onze herbergier vertelde over de schulden die de heer Falser[6] heeft nagelaten. Het is een schandalige zaak, vooral vanwege het pupillengeld etc.

Op zondag 12 juni kon men de reis voortzetten en via Ebersberg – Zorneding – Haar, een afstand van 50 km, kwam het gezelschap diezelfde avond in München aan, waar het zijn intrek nam in het toen bekende hotel Zum Goldenen Hirschen in de Schwabinger Gasse 151. Tegenwoordig is dat Theatinerstraße 18, tussen Ludwigstraße en Marienplatz. Eigenaar daarvan was sinds 1728 de heer Stürzer.

In de Ordentlich-Wöchentliche Münchner Frag- und Anzeigungs-Nachrichten van 15 juni 1763 staat onder de rubriek ‘Angekommene Herrschaften und Fremde’: Den 12. Junii. Herr Motzart, Capellmeister, mit Dero Frauen zu Salzburg, log. bey Herrn Stürzer, Weingastgeb.

Ook op de terugreis zullen Leopold en zijn gezelschap hier weer overnachten. Voor dit verblijf van tien nachten moet Leopold 47 florijnen (gulden) en 58 kreuzer betalen.

- 2 -

München, 21 juni 1763

We zitten in München. Op zondag de 12de zijn we ’s avonds aangekomen. Op maandag was het gala[1] vanwege het feest van Sint Antonius. We zijn naar Nymphenburg[2] gereden. De prins van Zweibrücken[3], die ons nog van Wenen kende, zag ons vanuit het paleis in het park wandelen. Hij herkende ons en gaf ons een teken vanuit het raam. We gingen naar hem toe en nadat hij honderduit met ons gepraat had, vroeg hij of de keurvorst[4] wist dat we hier waren. We zeiden van niet. Hij stuurde meteen een hoveling die naast hem stond naar de keurvorst om hem te vragen of hij de kinderen niet wilde horen. We moesten intussen maar wat in het park gaan wandelen en het antwoord afwachten. Inderdaad kwam er meteen daarna een bode die ons meldde dat we ons om acht uur bij de hofkapel dienden te vervoegen. Het was toen vier uur en daarom gingen we nog even het park in, hebben Badenburg bekeken, maar werden door een plotselinge regen- en onweersbui gedwongen te schuilen.

Het lustslot Nymphenburg te München. ‘De prins van Zweibrücken (...) zag ons vanuit het paleis in het park wandelen.’ (München, 21 juni 1763)

Paleis Badenburg in het park van Nymphenburg

Kortom! Woferl[5] heeft een goede beurt gemaakt. We kwamen pas om kwart over elf thuis, hebben eerst nog gegeten en zagen dan ook pas laat ons bed. Op dinsdag en op woensdagavond zijn we bij hertog Clemens[6] geweest. Op donderdag zijn we vanwege zware regens ’s avonds thuisgebleven.

Nu ben ik er op gebrand te weten hoe we hier vandaan komen, aangezien hier de mooie gewoonte bestaat de mensen lang op hun beloning te laten wachten, zodat je blij mag zijn evenveel te ontvangen als je aan verblijfkosten uitgeeft. De heer Tomasini[7] is al drie weken hier en nu pas kan hij eindelijk vertrekken. Zegt u meneer Wenzel[8] maar dat hij zich eens moet voorstellen, hoe blij we allebei waren elkaar hier onverwacht te zien. Hij herkende mij eerder dan ik hem, omdat hij nu groot, krachtig en een mooie man geworden is. Hij was bepaald dankbaar voor de vriendschap die ik hem in Salzburg had betoond. Dat ontroerde me en was voor mij het bewijs dat hij het hart op de rechte plaats heeft. Ook hij gaat naar Stuttgart en Mannheim en vandaar weer terug naar Wenen.

De bisschop van Passau[9] is dus dood? Requiescat in pace! Judicia Dei etcetera. God kan door menige rekening een streep halen.[10]

Paleis Pagodenburg in het park van Nymphenburg

De 18de gebruikte de keurvorst het diner in de stad. Wij hebben ook deelgenomen aan de maaltijd. Hij, zijn zuster en de prins van Zweibrücken converseerden tijdens het gehele diner met ons. Ik liet de lakei zeggen dat we de volgende dag wilden vertrekken. De keurvorst zei tot tweemaal toe dat hij het jammer vond dat hij de kleine meid niet had gehoord, want toen we in Nymphenburg waren, was de tijd daarvoor te kort, omdat de kleine jongen alleen al met improviseren en daarna met het concert op de viool en het klavier het grootste gedeelte van de tijd in beslag nam. Er zongen ook nog twee dames en toen was het voorbij. Toen hij dus voor de tweede maal zei: ‘Ik had haar zo graag nog willen horen’, kon ik niets anders zeggen dan dat het mij niets uitmaakte nog een paar dagen langer te blijven. Het is dus niet anders mogelijk dan op zijn vroegst woensdag naar Augsburg te reizen, want gisteren was er een jachtpartij, vandaag is er een uitvoering van de Franse komedie en dus kan ze pas morgen spelen. Ik mag God danken, als ik op dinsdag mijn beloning in ontvangst kan nemen en dan verder kan reizen. Bij de hertog verlies ik geen tijd, maar die wacht eerst af, wat de keurvorst geeft.

De heer Tomasini heeft alle reden ontevreden te zijn over de keurvorst. Hij is twee keer opgetreden, heeft lang moeten wachten en heeft uiteindelijk tien max d’or ontvangen; maar de hertog heeft hem een mooi gouden horloge gegeven. Basta! Ik zal blij zijn, als ik krijg wat ik hier moet betalen en ongeveer tot na Augsburg nodig heb. Ik kan nauwelijks wachten tot het ogenblik dat ik hier kan vertrekken. Over de keurvorst heb ik niet te klagen. Hij is bijzonder minzaam en zei me gisteren nog: ‘We zijn al oude kennissen, al zo’n 19 jaar kennen we elkaar.’ De apostelen denken echter allemaal aan zichzelf en aan hun beurs.

Onlangs hebben we gegeten bij de Hamburgse handelaar monsieur König, die in Salzburg bij ons is geweest. Hij logeerde ook bij de heer Stürzer, aan de voorkant; wij zitten echter in het nieuwe gedeelte, twee trappen op. Daar heb ik kennis gemaakt met een zekere heer Johann Georg Wahler uit Frankfurt, die ook bij ons aan tafel zat en die mij zijn adres heeft gegeven. Hij woont op de Römerberg en wil voor mij in Frankfurt onderdak bij particulieren regelen. Bij diezelfde gelegenheid hebben we eveneens kennis gemaakt met twee Saksische raadslieden, monsieur von Bose en monsieur von Hopfgarten[11]. Beiden zijn uiterst voorkomende lieden en al deze heren zullen we of in Stuttgart of in Mannheim, zo God wil, weer ontmoeten, want ze maken dezelfde reis als wij.

Aangezien ik elke dag iets heb geschreven, is de brief nu eindelijk af.

Morgen de 22ste vertrekken we. Het ga u goed! Ik ben etcetera.

P.S. We hebben onze beloning ontvangen: van de keurvorst hebben we 100 florijnen, van de hertog echter 75 florijnen gekregen. Hoe onze rekening in de herberg er evenwel uit zal zien, de eer dat te vernemen, zullen we morgen genieten. De heer Stürzer geniet de faam zijn gasten uitstekend te bedienen, maar ook flinke rekeningen te schrijven. Geduld!

Nannerl heeft onder de grootste bijval zowel bij de keurvorst als bij de hertog gespeeld. Beiden hebben ons bij het afscheid uitgenodigd spoedig terug te komen. De prins van Zweibrücken zal in Mannheim onze komst aankondigen, hij gaat er binnenkort heen. Hertog Clemens van zijn kant heeft ons een aanbevelingsbrief voor de keurvorst van de Palts meegegeven.

Wilt u zo goed zijn aan onze vrienden te vertellen dat wij het goed maken.

Onder dezelfde rubriek in de eerdergenoemde courant te München wordt de aankomst in die stad een dag later, op 13 juni, gemeld van ‘Titl. Herr von Pose, mit Titl. von Hopfengarten, Chur = Sächsische Hof = Räthe, nebst Bedienten von Dresden, log. Bey Herrn Stürzer, Weingastgeb.’. We zullen deze heren nog ontmoeten.

Op woensdagochtend 22 juni vertrok men voor de reis van 70 km, hoogstwaarschijnlijk via Fürstenfeldbruck – Mammendorf – Merin – Neukissing naar Augsburg, de geboorteplaats van Leopold. Daar nam de familie haar intrek in de herberg Zu Den Drei Mohren, in de Maximilianstraße, een gerenommeerd adres. De vermaarde handels- en bankiersfamilie Fugger had de herberg eertijds laten bouwen als verblijf voor haar gasten.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het pand wederopgebouwd en is nu het hotel Steigenberger Drei Mohren, Maximilianstraße 40. Overigens zal de familie Mozart op de terugreis, in november 1766, hier weer overnachten. Voor het verblijf van 14 dagen betaalt Leopold 95 florijnen: dat komt neer op bijna 7 florijnen per dag (drie volwassenen en twee kinderen).

De eerstvolgende brief zal Leopold drie weken later vanuit Ludwigsburg schrijven. De gevolgde route vanaf Augsburg tot Ulm (80 km): Biburg – Zusmarshausen – Burgau – Günzburg – Leipheim – Nersingen – Burlafingen – Ulm.

Vanaf Ulm tot Ludwigsburg (110 km): Dornstadt – Westerstetten – Lonsee – Urspring – Geis lingen (hier mogelijk overnachting) – door het dal van de Fils – Gingen – Süßen – Göppingen – Ebersbach – Plochingen – Esslingen – Cannstatt (sinds 1905 deel van Stuttgart) – Ludwigsburg.

- 3 -

Aan de heer

de heer Lorenz Hagenauer, befaamd handelaar in Salzburg

We zijn, godlof, tot nu toe allemaal gezond.

Monsieur, 

Ludwigsburg, 11 juli 1763

Augsburg[1] heeft me lang opgehouden en heeft me weinig, ik mag wel zeggen, niets opgeleverd. Immers, wat er aan geld binnenkwam, ging ook weer op, omdat alles buitengewoon duur is, hoewel de gastheer van Zu Den Drei Mohren, de heer Linay – die de voorkomendste man ter wereld is – mij heel goed onthaald heeft.[2] De heer von Weiser[3] is mijn getuige en wat er naar het concert kwam, waren bijna uitsluitend lutheranen. Afgezien van de heer Provino, die alle drie de keren met madame Perinet[4] kwam, en de heer Calligari[5] die par réputation één keer verscheen, heb ik geen enkele katholieke koopman gezien, behalve monsieur Mayr, de echtgenoot van Lisette Muralt.[6] De rest was luthers.

De 6de zijn we vanuit Augsburg vertrokken en kwamen ’s avonds aan in Ulm[7], waar we ’s nachts en de volgende middag zijn gebleven. We zouden er ’s middags niet gebleven zijn, als we – vanwege de paarden – geen problemen hadden gekregen bij het voortzetten van onze reis. Want wat gebeurde er! Toen we bij de posthalte Plochingen kwamen, hoorden we dat de hertog het plotselinge besluit had genomen de 10de ’s nachts naar zijn jachtslot Grafeneck te vertrekken, dat veertien uur rijden verwijderd ligt. Ik nam dan ook snel het besluit, in plaats van naar Stuttgart, meteen over Canstatt[8] naar Ludwigsburg[9] te gaan om de hertog te ontmoeten. De 9de kwam ik ’s avonds laat aan. Ik heb nog gedeeltelijk de voorstelling van de Franse komedie[10] gezien, maar kon niet eerder dan de 10de ’s morgens opperkapelmeester Jommelli[11] en opperjagermeester baron von Pöllnitz spreken, voor wie beiden ik brieven van graaf von Wolfegg bij me had.

Maar, om kort te gaan! Er was niets aan te doen. De heer Tomasini, die veertien dagen vóór mij hier was, heeft ook niet de gelegenheid gehad zich te laten horen; en naar ik steeds met grote stelligheid hoor zeggen, heeft de hertog de aardige gewoonte de mensen lang te laten wachten tot ze kunnen optreden en vervolgens lang te laten wachten op hun beloning.

Ik beschouw echter de hele affaire als het werk van de heer Jommelli, die zijn uiterste best doet de Duitsers aan dit hof uit te roeien en uitsluitend Italianen in dienst te nemen. Het is hem ook al bijna gelukt en het zal hem ook helemaal lukken, aangezien hij naast een jaarlijks salaris van 4.000 florijnen, voer voor vier paarden, hout en licht, een huis in Stuttgart en een huis in Ludwigsburg ook nog in de hoogste mate de gunst van de hertog geniet; en zijn vrouw heeft na zijn dood recht op een pensioen van 2.000 florijnen. Wat dacht u van zo’n betrekking als kapelmeester? Bovendien beschikt hij in zijn functie over onbeperkte bevoegdheden en dat zorgt ervoor dat het muziekleven op zo’n hoog niveau staat. Hoezeer echter Jommelli met zijn vaderland ingenomen is, kunt u opmaken uit het feit dat hij en andere landgenoten van hem – die altijd in groten getale zijn huis bevolken om hun opwachting bij hem te maken – te kennen hebben gegeven dat het verwonderlijk en nauwelijks te geloven is dat een kind van Duitse komaf zoveel muzikaal genie en zoveel esprit en temperament kan bezitten. Ridete amici!

Maar nu verder. Mijn situatie is nog pijnlijker of vervelender geworden, omdat de hertog alle paarden van de post en van de paardenverhuurders mee heeft. Ik ben dus gedwongen vandaag nog hier te blijven en terwijl ik aan deze brief zit te schrijven, word ik voortdurend onderbroken omdat ik intussen ook probeer aan paarden te komen en daarbij mensen naar alle hoeken en gaten van Ludwigsburg uitstuur, op zoek naar paarden.

U ziet dus dat de reis tot nu toe als enige voordeel heeft opgeleverd dat ik landstreken en steden en allerlei soorten mensen heb gezien.

Ulm[12] is een afschuwelijke, ouderwetse en zo smakeloos gebouwde stad dat ik vaak aan u heb gedacht en graag gewild had dat u die eens zou zien. Stelt u zich voor: huizen waarbij je aan de buitenkant moet kunnen zien hoe het balkwerk is uitgevoerd en hoe alle houten onderdelen hun plaats hebben. In het beste geval wordt dat alles met verf beschilderd. Het muurwerk echter is mooi wit geverfd of ook is iedere baksteen, zoals hij zijn plaats in de muur heeft, in de natuurlijke kleur beschilderd om het muurwerk en het houtwerk goed tegen elkaar te laten uitkomen. Zo zien ook Westerstetten en Geis lingen eruit – waar kunstige voorwerpen van ivoor worden gemaakt en waar zeven vrouwspersonen iedere binnenkomende vreemdeling aan zijn kop blijven zeuren om geld – en verder ook Göppingen, Plochingen en een groot gedeelte van Stuttgart.

N.B. Bewaart u mijn brieven maar, dan zal ik te zijner tijd dingen uitleggen waarop ik in een brief onmogelijk uitvoerig kan ingaan.

Voormalige posthalte in Urspring, tussen Ulm en Geislingen

Ludwigsburg is een heel bijzondere plaats. Het is een stad maar de stadsmuren worden gevormd door hagen en tuinbalustrades, in hoofdzaak echter door soldaten. Als je spuwt, spuw je bij een officier in zijn jaszak of een soldaat in zijn patroontas. Je hoort op straat niets anders dan steeds maar: Halt! Mars! Uit de flank! etc. etc. Je ziet niets anders dan wapens, trommels en krijgsmaterieel. Voor de ingang van het slot staan twee grenadiers en twee dragonders te paard. De grenadiers hebben mutsen op hun hoofd en ze dragen een borstharnas, in de hand echter de blanke sabel. Boven zich hebben ze ieder een mooi, groot dak van blik in plaats van een schildwachthuisje. In één woord, je kunt je onmogelijk een grotere accuratesse bij het exerceren en mooiere manschappen voorstellen. Je ziet absoluut geen enkele andere man dan lieden met minstens de rang van grenadier, waarbij men dient te bedenken dat menige opperwachtermeester per maand 40 florijnen soldij ontvangt. U zult zeker moeten lachen! Het is ook werkelijk om te lachen. Als ik door het raam naar buiten keek, meende ik niets anders dan soldaten te zien die gereed stonden de rol van een personage in een komedie of opera te spelen. Stelt u zich voor: ze zien er allemaal precies hetzelfde uit en worden elke dag gefriseerd, geen opgerolde krullen, maar, zoals de eerste de beste petit-maître, met vele van het hoofd af gekamde en sneeuwwit gepoederde lokken, terwijl hun baard pikzwart ingesmeerd is.

Vanuit Mannheim zal ik er meer over schrijven. Ik moet afsluiten. Als u schrijft, schrijft u dan naar Mannheim en zet u erop dat de brief op het posthuis moet blijven, tot ik hem afhaal. De muziek heb ik in Augsburg ontvangen. Wanneer ik u alles zou willen vertellen, had ik nog veel te schrijven. Maar wat ik u in elk geval nog moet zeggen, is dat Württemberg de mooiste landstreek is die je je maar voor kunt stellen: van Geislingen tot Ludwigsburg zie je de hele tijd niets dan water, bossen, velden, weiden, tuinen en wijnbergen en dat allemaal tegelijkertijd en in prachtige afwisseling. Aan iedereen in Salzburg hartelijke groeten, speciaal aan de zeereerwaarde heer biechtvader[13], madame von Robinig en haar familie etc. etc. Complimenti sopra complimenti. Addio!

Ik ben de oude               Mozart

Mijn vrouw beleeft het grootste genoegen aan het landschap hier in Württemberg.

Op de binnenkant van de omslag:

Zegt u tegen meneer Wenzel dat ik een zekere Nardini[14] heb horen spelen en dat je je geen mooiere, zuiverdere, gelijkmatigere toon en een mooier cantabile kunt voorstellen. Hij speelt evenwel niet zulke moeilijke stukken. De heer Wotschitka[15] is nog in Stuttgart werkzaam maar vanwege zijn kinderlijk gedrag staat hij niet gunstig aangeschreven. In Augsburg heeft de koordirigent in de Sankt-Moritzkerk, de heer Schuch, mij een brief van de heer Meißner[16] laten zien, die hij met Capello Magister ondertekend heeft. Ik heb hem uitgelegd dat hij zich als magister in het zingen uitgeeft, om zijn kinderlijk gedrag te rechtvaardigen.

⇒ Ludwigsburg – Bruchsal, ongeveer 60 km: Ludwigsburg – Möglingen – Markgröningen – Enzweihingen – Vaihingen – Illingen – (Maulbronn) – Knittlingen – Bretten – Diedelsheim – Gondelsheim – Heidelsheim – Bruchsal. Logeeradres: Zum Riesen.

⇒ Bruchsal – Schwetzingen, ongeveer 40 km, waarschijnlijk: Bruchsal – Ubstadt – Mingolsheim – Walldorf – Oftersheim – Schwetzingen. Logeeradres: Zum Roten Haus.