bezorgd door Marijke Barend-van Haeften en Hetty Plekenpol

Retour Auschwitz

De dagboeknotities van Philip en Lenie de Jong over hun repatriëring uit Auschwitz en Liebau in 1945

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Lenie de Jong-van Naarden dankt haar neefje Victor Halberstadt voor zijn grote inzet voor de totstandkoming van deze uitgave.

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2006.

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen
Opmaak ePub: Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

ISBN: 978.90.5730.785.0
NUR: 689

© 2006 L.D.E. de Jong-van Naarden, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Kom vanavond met verhalen
Hoe de oorlog is verdwenen
En herhaal ze honderd malen:
Alle malen zal ik wenen.

Leo Vroman

Ter nagedachtenis aan:

Mozes de Jong (58 jaar), 14-2-1943 Auschwitz
&
Maria de Jong-Vigeveno (54 jaar), 14-2-1943 Auschwitz

Wolf van Naarden (66 jaar), 21-5-1943 Sobibor
&
Netje van Naarden-Meijer (60 jaar), 21-5-1943 Sobibor

en zes miljoen anderen.

Egodocumenten

Van de ruim 107.000 Nederlandse Joden die in de Tweede Wereldoorlog werden gedeporteerd, kwamen er naar schatting 5200 uit de kampen terug. Daaronder waren 150 mannen en vrouwen uit Auschwitz die naar Odessa waren gereisd en vandaar met het Nieuw-Zeelandse schip de Monoway naar Marseille werden gebracht. Per trein arriveerden ze via Frankrijk en België in Nederland. Een van hen was Philip de Jong die, net als zijn vrouw Lenie van Naarden, het concentratiekamp had overleefd. Lenie kwam ongeveer een maand na hem in Nederland terug. Ze was vanuit Auschwitz naar het werkkamp Liebau in Neder-Silezië overgebracht en na haar bevrijding in gezelschap van haar kampvriendinnen dwars door het verslagen Duitsland getrokken. Is het al bijzonder dat een echtpaar Auschwitz heeft overleefd, opmerkelijk is in hun geval ook dat beide echtelieden aantekeningen maakten van hun bevrijding en de tocht naar huis. Lenie hield onderweg een dagboek bij, haar man maakte aantekeningen tijdens zijn reis en verwerkte die na zijn terugkeer in Amsterdam tot een reisverslag.

De historicus Jacques Presser heeft gewezen op het belang van egodocumenten bij het bestuderen van de geschiedenis. Die term gebruikt hij voor teksten waarin een auteur spreekt over eigen handelen en gevoelens of over zaken die hem of haar persoonlijk bezighouden, zoals brieven, dagboeken, reisbeschrijvingen en memoires. Niets zou, aldus Presser, een tijdgeest zo typeren als het egodocument; de stemmen van individuele mensen laten horen hoe het leven in een bepaalde periode werkelijk is geweest. Wat betreft de ervaringen van Joden in de Tweede Wereldoorlog beschikken we tegenwoordig over vrij veel van dergelijke bronnen; er zijn bijvoorbeeld brieven uit Westerbork of andere kampen, dagboeken die heimelijk in concentratiekampen werden bijgehouden of achteraf op schrift gestelde herinneringen. Bekende voorbeelden zijn de brieven van Etty Hillesum, Het denkende hart van de barak, en In Depot. Dagboek uit Westerbork van Philip Mechanicus. Teksten die de reis terug naar het vaderland beschrijven, en zeker dagboeken die tijdens de reis zelf werden bijgehouden, zijn relatief schaarser. Het bekendste boek over de bevrijding van Auschwitz en de terugreis is Het Respijt van Primo Levi. Levi reisde ruim zes maanden door Oost-Europa en zette pas veel later in Italië het hartverscheurende relaas van zijn bevrijding en omzwervingen op papier. Het literaire gehalte van de boeken van Hillesum, Mechanicus en vooral Levi is overduidelijk.

Het dagboek van Lenie de Jong en de reisbeschrijving van haar man zijn niet van literaire waarde. Toch zijn ze de moeite van het lezen waard omdat ze de directe weerslag vormen van hun ervaringen tijdens de repatriëring uit de kampen. Hun belevingen zijn in het dagboek en de notities nog niet of nauwelijks gefilterd door hun geheugen, zoals dat bij Primo Levi wel het geval was. Beide documenten laten zien hoe Philip en Lenie de Jong na hun bevrijding weer greep op hun leven probeerden te krijgen. Het bijhouden van een dagboek gaf niet alleen structuur, maar ook gelegenheid om na lange tijd weer wat privacy te ervaren. Opvallend is dat ze zich allebei beperken tot een feitelijke beschrijving van hun lotgevallen op reis. Ze reppen nauwelijks van hun ervaringen in de kampen en geven geen uiting aan hun ongerustheid over het lot van hun familie. Voor wat hen ten diepste bezighield, bestonden geen woorden.