opgetekend door Liesbeth van der Horst

met een voorwoord van Ed. van Thijn

Geen leven zonder verzet

Het levensverhaal van Henk van Moock

ebook editie, 2011

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 1997

Omslagontwerp: Joost van de Weijer
Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.786.7
NUR 648/642

© 1997 Verzetsmuseum Amsterdam/Liesbeth van der Horst, Amsterdam
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Uitgave van het Verzetsmuseum Amsterdam, in samenwerking met Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen 1997

Eerste deel uit de serie Verzetsverhalen

Dit levensverhaal is gebaseerd op interviews met Henk van Moock afgenomen door:
Mies Bouhuys, Francien Jageneau, Liesbeth van der Horst, Joop Morriën, Carla Muller, Emanuel Schüler

Tekstverwerking/redactie: Liesbeth van der Horst, Emanuel Schüler, Nicolette Touber
Beeldredactie: Sylvia Bruijn

Voorwoord

‘De dingen die ik heb meegemaakt zijn eigenlijk te erg om te vertellen’, vertelt Henk van Moock ergens in zijn levensverhaal. Toch heeft hij dat vele malen gedaan. Jaren achtereen trok hij van school naar school om, zichzelf geweld aandoend, te getuigen van zijn bittere ervaringen. En nu heeft hij zijn persoonlijke geschiedenis aan het papier toevertrouwd.

Zo’n onderneming getuigt van grote, persoonlijke moed. Van Moocks ervaringen zijn met recht te erg om te vertellen. Van Schoorl via Amersfoort naar Vught. Van Dachau, via Auschwitz naar Mauthausen. Vernedering, uitputting, honger, ijzige kou en doodsgevaar. De dood van lotgenoten, waar ook het oog reikt.

Vreselijk is het verhaal van de barre zesdaagse voettocht van Auschwitz naar de Pools-Duitse grens, op weg naar Mauthausen door de ijselijke kou. Van de 2000 gevangenen kwamen er 1000 aan.

‘Nog erger dan de dood is de ontmenselijking’, heeft Hannah Ahrendt geschreven. ‘Mensen werden tot dingen’. Wie dat heeft ‘overleefd’ is voor het leven getekend en kan twee dingen doen. Je kunt proberen die gruwelijke ervaringen te verdringen en alles op alles te zetten om weer tot een normaal leven te komen. Maar je kunt ook besluiten te getuigen. Te getuigen opdat het nooit meer zal gebeuren. Dat was de keuze die Henk van Moock heeft gemaakt. ‘Omdat ik nog leef en al die anderen niet, en omdat ik getuige ben geweest van hun dood, daarom moet ik getuigenis afleggen en protesteren tegen onderdrukking. Daar ga ik mee door tot mijn laatste ademtocht.’ En zelfs daarna. Want het levensverhaal van Henk van Moock is een monument voor alle tijden.

Voor het vermogen van komende generaties lessen te trekken uit de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog is de keuze door Van Moock gemaakt van het grootste belang. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat juist het bestaan van persoonlijke getuigenissen het beste middel is om die geschiedenis, naarmate de tijd verder verstrijkt, levend te houden. In Boston bestaat al sinds enige tijd een wetenschappelijk instituut Facing History and Ourselves genaamd. Dit instituut stelt zich ten doel jonge mensen te confronteren met de concrete keuzes waarvoor mensen in levensbedreigende situaties, zoals ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, werden geplaatst. Waar haalden zij de moed vandaan? Hoe zwaar wogen voor hen ethische beginselen? En vooral ook: wat zou jij doen onder die omstandigheden?

Hopelijk worden jonge mensen van nu nimmer voor dat soort keuzes geplaatst. Maar hoe dan ook is het van groot belang kennis te nemen van het levensverhaal van mensen die onder barre omstandigheden een voorbeeldfunctie vervuld hebben. Al was het alleen maar om gemotiveerd te raken alles in je leven te doen om dat soort hartverscheurende keuzesituaties te voorkomen.

Ed. van Thijn

Vooraf

Jarenlang heb ik mijn levensverhaal verteld op scholen omdat ik denk dat de jongere generatie daar iets van kan leren. Het is ook een soort therapie voor me geweest, want ik heb geen gemakkelijk leven gehad. Vooral mijn ervaringen in de oorlog zijn heel ingrijpend geweest. Vier jaar lang heb ik in concentratiekampen gezeten.

Nu ik ouder word, vind ik het belangrijk dat mijn levensverhaal wordt opgeschreven, zodat het vastligt voor de toekomst. Het gaat me daarbij niet om de precieze details. Na al die jaren kan ik me bepaalde dingen niet meer helemaal goed herinneren. Soms betrap ik mezelf erop dat ik dingen door elkaar haal. Maar dat vind ik eigenlijk niet zo belangrijk want het doet niets af aan de strekking van het verhaal. Dit is geen officieel geschiedenisboek. Het is mijn levensverhaal, zoals ik me het herinner.

Jeugd in de Jordaan

Ik ben geboren in de Jordaan, in 1917. De Jordaan was toen nog een echte volksbuurt. Misschien wel de armste wijk van Amsterdam. We woonden in één kamer, aan het einde van een zogenaamde ‘gang’ in de Rozenstraat. Een gang is eigenlijk een heel smal steegje tussen twee huizen. Aan zo’n gang stonden – achter de gewone huizen – slechte woningen, met vaak maar één kamer. Daar woonden de allerarmste mensen.

Mijn ouders hebben in totaal twaalf kinderen gehad, maar we hebben nooit allemaal bij elkaar gewoond. Eén kind is bij de geboorte gestorven – dat heb ik later van mijn oudere broers en zusters gehoord. Uiteindelijk zijn alleen de twee jongste kinderen, dat waren mijn broer Louis en ik, bij mijn vader en moeder gebleven. Dat was gekomen doordat mijn vader, voordat mijn broer en ik waren geboren, eens van mijn moeder is weggelopen. De voogdijraad en een kerkelijke instantie, waar mijn tante in zat, hebben toen de kinderen weggehaald, wegens verwaarlozing. Die zijn in allerlei roomskatholieke gestichten en kloosters geplaatst, want mijn vader was officieel katholiek.

Toen de kinderen werden weggehaald woonden mijn ouders nog niet in de Rozenstraat, maar in de Wijde Gang in de Willemsstraat, een heel beruchte gang waar de meest armoedige mensen woonden. Daar hadden ze ook maar één kamer. Mijn ouders sliepen in de bedstee en de negen kinderen sliepen op de grond, om de tafel heen. Op de dag dat de kinderen werden weggehaald, werkte mijn moeder in de theetuin in het Vondelpark en ze wist helemaal niet wat er zou gebeuren. Ze kwam thuis en de kinderen waren weg! Alleen mijn oudste zuster, die al ongeveer veertien jaar was, had zich verstopt en zij vertelde wat er was voorgevallen. Naderhand is mijn oudste zuster ook in een tehuis terecht gekomen.

Mijn broer Louis en ik zijn pas daarna geboren. Wij zijn nauwelijks in contact gekomen met onze oudere broers en zusters. Toen ik een jaar of tien was ben ik naar Roermond geweest, waar mijn zusters woonden, en naar twee broers in een klooster in Stokershorst. Ik kan me er heel weinig van herinneren. Ik weet dat er werkplaatsen waren, waar de jongens een bepaald vak moesten leren. Ze werden zeer streng aangepakt. Het was meer een tuchtschool dan een klooster. Ik heb mijn broers en zusters pas leren kennen toen ze volwassen waren, want met hun eenentwintigste mochten ze weg. De meesten zijn teruggekomen naar Amsterdam. Mijn zusters Annie en Marie hebben nog een poosje bij ons gewoond in de Rozenstraat, maar mijn broer Jan bijvoorbeeld is altijd in Limburg gebleven.

Mijn broer Louis en ik hebben nooit in een gesticht gezeten, maar we hadden toch een vreselijk slecht leven als kind. Dat kwam vooral doordat mijn vader alcoholist was. Iedere dag kwam hij ’s avonds dronken thuis en dan was hij agressief. Dan sloeg hij mijn moeder en ons vaak ook. Hij bracht geen geld mee, want alles wat hij had verdiend als sjouwer op de groentemarkt, had hij verzopen in de kroeg. Daardoor leefden we in grote armoede. We hadden eigenlijk altijd te weinig te eten. Iedere dag had ik honger. Mijn moeder was meestal weg, want zij moest uit werken om de kost voor ons te verdienen. Ze had drie werkhuizen waar ze dagelijks schoonmaakwerk deed. Als jongetje van ongeveer acht jaar ging ik dan de groentemarkt op om aardappelen en groenten te zoeken, die bij het laden en lossen waren gevallen. Ik moest dan goed oppassen dat mijn vader me niet zag, want die wilde niet hebben dat ik op de grond naar eten zocht.

Op weg naar school ging ik ook altijd langs de groentemarkt – kijken of er nog een appeltje in de sloot lag; dat viste ik er dan uit met een stok waar een spijker aan zat. Soms ging ik met een winterwortel naar school. Dat was dan mijn ontbijt. Die wortel werd me vaak door de meester afgenomen. Die werd dan in de prullenmand gegooid en ik moest in de hoek staan, voor straf. Doordat ik zo vroeg al op de markt was, zat ik vaak half te slapen in de klas, en dan moest ik ’s middags nablijven. Ze gaven ook lijfstraffen op school. Met een liniaaltje werd er op je vingers geslagen. Ik gilde het dan uit van de pijn. Ik ben een keer zo kwaad geworden op een onderwijzer die me sloeg, dat ik een potje inkt in zijn gezicht heb gegooid. Ik werd van school gestuurd en kreeg ook een pak slaag van mijn vader, met zijn broekriem, dat was altijd zijn methode. Ik vond toen al dat ik onrechtvaardig behandeld werd en ik kon het moeilijk verdragen – hoewel het in die tijd heel gewoon was dat kinderen werden geslagen.

Mijn ouders kwamen allebei oorspronkelijk uit een goede familie. Mijn vader had een broer die hoofdinspecteur was van politie, en een andere broer die een hoge functie had op het postkantoor. Mijn moeder kwam uit Haarlemmerliede en zij had van haar familie een bakkerij en twee groentewinkels geërfd. Al het geld van die bakkerij en die groentewinkels heeft mijn vader uitgegeven aan de alcohol.

Alcoholisme kwam in die tijd veel voor onder de arbeiders. Er waren veel grote gezinnen en de woonomstandigheden waren slecht. Voor de mannen was de kroeg de plaats waar het sociale leven zich afspeelde. De sjouwers op de groentemarkt werden in het café ‘bestoken’, zoals dat heette. Dat wil zeggen dat iedere morgen om vijf uur, als het werk begon, de hele toonbank vol stond met glaasjes jenever. Iedereen dronk een paar borrels en ging dan aan het werk. ’s Avonds werden de sjouwers ook weer in het café uitbetaald. Dan gaf mijn vader een rondje, en natuurlijk kreeg hij ook een paar rondjes terug. Zo stug als mijn vader thuis was, zo gezellig was hij in de kroeg. Hij moest er altijd zingen, want dat kon hij heel erg goed. Hij kende zelfs hele opera’s uit zijn hoofd!

Het was natuurlijk heel anders dan tegenwoordig. De mensen van nu hebben hun sport, hun bingo-avonden, hun bridge – om nog maar te zwijgen van de televisie – maar toen was er voor de arbeiders heel weinig ontspanning. Vandaar dat eigenlijk alles wat de mannen deden, zich in de kroeg afspeelde. De vrouwen kwamen daar niet.

Door het drankmisbruik van mijn vader had mijn oudste broer een bepaalde afwijking. Desondanks is hij in dienst geweest, maar na een paar maanden werd hij compleet waanzinnig. Hij kwam thuis en was de helft van zijn legerkleding kwijt. Ik was ongeveer zes jaar en ik was alleen thuis. Mijn broer zat in zo’n stoel die je nu nog in antiekwinkels kunt tegenkomen; een stoel die je op kon vouwen, met houten leuningen. Hij zei tegen me, en dat sloeg helemaal nergens op: ‘Henk, zet de kraan open.’ Ik zette de kraan wijd open, maar hij schreeuwde: ‘Nog harder!’ Nou, ik kreeg die kraan niet verder open en toen begon hij te razen en sloeg die stoel in elkaar.

Mijn oudste zuster woonde in die tijd in een kamer tegenover ons en zij kwam op het geschreeuw af. Zij gaf mijn broer een klap en toen werd hij een beetje rustig. Er is toen ergens naar het ziekenhuis gebeld en hij is weggebracht naar Paviljoen III, de psychiatrische afdeling van het Wilhelmina Gasthuis. Daarna is hij naar de psychiatrische inrichting in Santpoort gegaan. Daar heeft hij jaren gezeten. Naderhand kwam hij wel eens op visite en later is hij uit de inrichting ontslagen. Hij is bij mijn zuster gaan wonen, maar hij is nooit helemaal normaal geworden.

Ik ging als kind bijna alleen om met kinderen die in dezelfde omstandigheden leefden als ik. Met de kinderen die in de huizen woonden had ik eigenlijk geen contact. Bij ons in de buurt waren twee scholen, de ‘kale-netenschool’ voor de kinderen uit de huizen en de ‘klompenschool’, waar ik dus op zat. Dat woord klompenschool moet je letterlijk opvatten: ik heb tot mijn veertiende jaar geen schoenen gekend. We liepen op klompen. Kleding kregen we van de gemeente. Die moesten we halen in de Van Reigersbergenstraat. Je was daardoor altijd getekend, want die kleding was voor iedereen hetzelfde. Iedereen kon meteen zien dat je ondersteund werd door de bedeling.

Wij werden als jongens op klompen vreselijk gediscrimineerd. Als er bijvoorbeeld een appeltje was gepikt bij de groenteboer, werden wij achterna gezeten en als criminelen aan de politie overgeleverd. Van de jongens op schoenen werd al bijvoorbaat aangenomen dat ze zoiets niet zouden doen. Dat vond ik onrechtvaardig. Waarom waren we niet gelijk?

Er waren vaak vechtpartijen tussen de jongens van die twee scholen. Dat ging zowel van ons uit als van de kale neten. We sloegen elkaar met slagwapens. Toentertijd was het mode om militaire kleding te verkopen, en dus ook sabels. Daar sloegen we mee. Het ging er hard aan toe. Het was eigenlijk een soort klassenstrijd, want de jongens die wij voor kale neten uitscholden, waren degenen die naderhand in de maatschappij iets over ons te zeggen zouden krijgen.

Ik was een jaar of acht toen ik een zweer op mijn hoofd kreeg. Dat kwam door de slechte hygiëne en door vitaminegebrek, als gevolg van de slechte voeding. Mijn hoofd werd kaalgeknipt en ik moest naar het zogenaamde ‘kapjeshuis’ op de Prinsengracht. Daar werd je hoofd in verband gewikkeld met een soort stijfsel, zodat het strak bleef zitten. Ook daar werd je om gediscrimineerd. Je mocht niet naast andere kinderen zitten, je werd achteraan in een schoolbank gezet, en op straat riepen de kinderen je na: ‘Schurftekop! Schurftekop!’ Je voelde je dan zo eenzaam en verlaten, dat je eigenlijk niet meer op straat durfde te komen, maar je moest natuurlijk toch naar school. Het onrechtvaardige was, dat je een slachtoffer was van de omstandigheden; van de armoede en de onhygiënische toestanden in de volksbuurten.

Die slechte hygiëne was vrij algemeen. Als een gezin bijvoorbeeld een woning ging huren, werd er een laken op de grond gelegd om te kijken of er wandluizen op de muren zaten. Zo ja, dan werd er iemand van de gemeente gehaald, die het huis moest ontsmetten. Maar door de onhygiënische toestanden verschenen die wandluizen toch weer. Douches en dat soort dingen waren er niet. De toiletten waren gewone tonnen. Die kon je af en toe aan de straat zetten en dan werden ze geleegd. Wij gingen één keer in de week in de tobbe, met water en groene zeep. Mijn broer en ik werden in hetzelfde water gewassen, want het warme water moesten we kopen en er was geen geld voor twee keer warm water. Omdat ik de jongste was, moest ik altijd als laatste in de tobbe en dan was het water al lauw.

In alle woningen zaten ratten. Ik kan me nog herinneren dat door de woning in de Rozenstraat een dikke buis liep, waarlangs de ratten naar boven kwamen. Daar was ook de enige wasgelegenheid, dat was één kraan. Als kind moest ik er vaak zijn. Er is daar een keer een rat bovenop me gesprongen. Dat vergeet ik mijn hele leven niet meer. Ik ben nooit aan ratten gewend geraakt. Nu nog steeds ben ik er als de dood voor.

Natuurlijk heb ik ook goede herinneringen aan mijn jeugd. Soms hebben we vreselijk gelachen. Ik weet nog dat een van mijn vrienden een vat met uien had ontdekt op de markt. Wij hadden uien gegeten, en uien meegenomen naar school. De meester ging sniffend langs de banken en kwam bij mijn boezemvriend Anton de Boer. Hij zei: ‘Anton’ – snif snif – ‘ik ruik uien!’ Hij keek in Antons bank en daar kwam een hele berg uien tevoorschijn! Bij nog een stuk of tien kinderen kwamen er uien uit de bank. Nou, daar hebben we behoorlijk straf voor gekregen. Maar wij vonden het fantastisch. We hadden veel uien gegeten en tja, dan komt er ook van onderen een bepaalde lucht uit. Dus het was de hele middag erg rumoerig in de klas. Ik denk dat die onderwijzer naderhand ook wel zal hebben gelachen. Wat natuurlijk niet zo leuk was, was de aanleiding: namelijk dat je als kind van zo’n jaar of acht zelf naar je eten moest zoeken. Dat is wat je vandaag de dag alleen nog ziet in onderontwikkelde landen.