opgetekend door Nadet Somers

Verzet in Nederlands-Indië

Het levensverhaal van Bep Stenger

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 1999

Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.787.4
NUR 646

© 1999 Verzetsmuseum Amsterdam/Liesbeth van der Horst, Amsterdam
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Uitgave van het Verzetsmuseum Amsterdam, in samenwerking met Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen 1999

Tweede deel uit de serie Verzetsverhalen

met een voorwoord van dr. E. Borst-Eilers, Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Dit levensverhaal is opgetekend door Nadet Somers op grond van interviews met Bep Stenger

Redactie: Liesbeth van der Horst in samenwerking met Alex Bakker. Met dank aan: Fenna Akerboom, Marja van Beest en Ruud Lindeman

Zoveel mogelijk is getracht de rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen.

Voorwoord

Bep Stenger koestert ondanks alles wat haar tijdens de Japanse bezetting is aangedaan, geen haat tegen de Japanners. Zonder veel opsmuk vertelt zij over haar deelname aan het verzet, de gevangenneming, de martelingen, eenzame opsluiting, ziekte en de erbarmelijke omstandigheden in de gevangenis. En toch heeft de ervaring met vriendelijke bewakers haar geleerd dat je niet moet generaliseren. Uit haar boekje blijkt dat zij van mening is dat je niet het hele Japanse volk verantwoordelijk kunt stellen voor de gruwelijkheden van de oorlog in Azië. Bep Stenger verstaat de kunst om ondanks alles wat zij in de oorlog heeft meegemaakt, ondanks het feit dat zij haar geliefde geboorteland uiteindelijk moest verlaten, ook de herinnering te bewaren aan die enkele ervaringen die zij had met menselijke bewakers.

Ik heb in de afgelopen jaren ervaren hoe groot de betekenis van de Tweede Wereldoorlog kan zijn voor de individuele burger. Dit boekje maakt dat eens te meer duidelijk. Maar niet alleen om die reden beveel ik het van harte aan. Lange tijd is er weinig aandacht geweest voor wat de mensen in voormalig Nederlands-Indië tijdens de Japanse bezetting hebben meegemaakt. Met name het verzet dat plaatsvond, is lang onderbelicht gebleven. Hoewel daar in de loop der jaren gelukkig verandering in is gekomen, denk ik dat er nog steeds maar heel weinig bekend is over de rol die ook vrouwen in het verzet hebben gespeeld. En dat sommigen daaraan hun bijdrage hebben geleverd, komt in dit boek duidelijk naar voren.

Wat mij aanspreekt is dat Bep Stenger ons door haar daden en haar positieve levenshouding als het ware uitnodigt om op basis van het verleden over onze moderne maatschappij na te denken. Wij leven in een maatschappij die is samengesteld uit mensen die afkomstig zijn uit alle windstreken. Al die mensen brengen hun eigen cultuur mee en het vereist de nodige inspanningen over en weer om tolerant op elkaars opvattingen te reageren. Wellicht hebben wij er baat bij wanneer wij die ene overpeinzing van Bep Stenger als uitgangspunt kiezen: “Misschien ben ik geneigd om vooral de positieve dingen naar voren te halen...”.

De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,

Dr. E. Borst-Eilers

Vooraf

Grote verzetsdaden heb ik niet verricht. Maar toch vind ik dat mijn verhaal de moeite waard is om te vertellen. Want waar zouden de kopstukken uit het verzet zijn zonder de hulp van ons, gewone mannen en vrouwen? Ik vind het ook belangrijk dat er meer bekendheid komt over het verzet in Nederlands-Indië. Veel te lang is er in Nederland gedacht dat er in Indië helemaal geen verzet was.

Wij hebben in Indië verzet gepleegd onder omstandigheden die ongunstiger waren dan in Nederland. De Nederlanders waren er de koloniale overheersers en toen de Japanse bezetting kwam, zagen veel Indonesiërs dat als een mogelijkheid om zich te bevrijden. Voor ons was het een schokkende ervaring. We wisten niet dat we zo gehaat werden. Het gevolg was dat je nooit wist wie je vriend en wie je vijand was. Het verraad loerde overal. En als je gepakt was, waren de consequenties verschrikkelijk, want de Japanse militaire politie was wreed. Toch ben ik mede dankzij twee menslievende Japanse militairen mijn periode van gevangenschap redelijk goed doorgekomen. Dat heeft mijn overtuiging gesterkt dat je nooit iemand mag beoordelen op hoe hij eruit ziet of tot welke groep hij behoort. En ook dat is iets wat mensen kunnen leren uit mijn verhaal.

Opgroeien in het paradijs

Ik ben geboren op 30 juli 1922 in het militair hospitaal van Tjimahi, op Java. Twee jaar later kreeg ik een zusje. Op mijn achtste kreeg ik een broertje en toen ik tien was opnieuw een zusje. Mijn vader was luitenant in dienst van het KNIL, het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger. Mijn ouders kwamen van oorsprong uit Rotterdam. Mijn vader had van jongs af aan al naar Indië willen gaan, maar helaas heeft mijn moeder het er nooit echt naar haar zin gehad. Misschien speelde mee dat haar huwelijk niet gelukkig was. Ze had een heel zacht karakter, terwijl mijn vader juist een strenge man was.

We woonden in Tjimahi aan het Prins Hendrikpark. Toen ik drie was, moest mijn vader voor zijn werk naar Nederland, waar hij les ging geven aan de militaire rijschool in Amersfoort. Aan ons verblijf daar heb ik enkel wat losse herinneringen. Ik weet nog dat we in een pension logeerden en dat ik in de badkuip moest slapen, waar ik erg verontwaardigd over was. Verder herinner ik me dat ik een keer met mijn zusje bij de overburen had gespeeld. Toen we weer thuis waren bleek dat zij haar pop had laten liggen. Ik ging terug om die te halen, maar ik kreeg de pop niet mee. De mevrouw beweerde dat de pop van haar dochtertje was. Ik werd heel boos en ging stampvoeten en schreeuwen. Ik weet niet meer of ik die pop heb teruggekregen, maar die woede-uitbarsting staat me nog levendig bij.

In Amersfoort ging ik naar de kleuterschool. Tegen de tijd dat ik naar de lagere school moest, gingen we weer terug naar Indië. Mijn vader werd weer in Tjimahi geplaatst. We kregen een huis aan het Julianapark, met de naam Villa Tosca. Het huis was eigendom van het leger en had een redelijk lage huur. Het was gebruikelijk voor officiersgezinnen om in huizen van het leger te wonen. Ik ging in Tjimahi naar de Eerste Europese Openbare Lagere school. Ik had een paar maanden school gemist, en om dat in te halen kreeg ik bijles van de dochter van een kolonel die in de hoogste klas zat. Na de normale lesuren zaten wij samen in de zevende klas. Ik zie mezelf nog zitten in de veel te grote banken! Nederlands was op school de voertaal. De kinderen die op deze school zaten spraken thuis ook allemaal Nederlands. De meeste Indonesische kinderen gingen naar een andere school, waar Maleis de voertaal was.

Mijn zusje en ik hadden veel vriendjes en vriendinnetjes. We speelden vaak in het Julianapark. Dan zochten we van die stevige bladeren die de vorm van een kano hadden, en zeker een meter lang waren. Daar gingen we in zitten en zo gleden we de helling af. Dat was een van onze favoriete spelletjes. Ook brachten we uren door in de Waringinboom, met zijn geweldig grote takken en bladerdek. Omdat we altijd buiten speelden zagen we mijn vader gelukkig niet zoveel. Ik zeg wel eens dat ik geen leuke jeugd had omdat mijn vader zo hard was. Thuis was het niet fijn. Toch denk ik met veel plezier terug aan mijn kindertijd, want ik ben in een paradijs groot geworden. We hadden een enorm speelterrein. En de warmte en aandacht die onze ouders ons niet gaven, kregen we van de bedienden.

Er was een baboe (kinderjuf), die voor de kleine kinderen zorgde. Zij deed ook de was en ander huishoudelijk werk. We hadden een kokkie (kokkin) en een djongos (huisjongen). De djongos hield de zit- en eetkamer schoon en de werkkamer van mijn vader. Hij bediende ons bij de maaltijden aan tafel. We hadden ook nog een kebon (tuinjongen), dus in totaal hadden we vier bedienden. In die tijd was dat zo’n beetje standaard in onze kringen. Bovendien kwam er dagelijks een militair van de kazerne om onze paarden te verzorgen. Mijn vader hield twee paarden van het leger op ons erf. Iedere officier die paard reed, kreeg de beschikking over één of twee paarden. Ik zag mijn vader vaak paardrijden en wilde het ook graag leren, maar dat mocht niet.

Dat we zoveel bedienden hadden hoorde zo in onze kringen, maar het was zeker geen teken van rijkdom. Jonge officieren hadden een tamelijk laag salaris en de lonen van het personeel sloegen daar een flinke bres in. Èchte rijkdom vond je in Indië alleen bij de koloniale planters, de Nederlanders die plantages hadden. Zij hadden veel meer personeel. Officiersgezinnen zoals wij moesten vaak best zuinig leven. Als er bijvoorbeeld een nieuwe commandant kwam, ging hij ter kennismaking in vol ornaat korte bezoekjes afleggen bij al zijn officieren. Hij dronk dan één borrel en ging naar het volgende huis. De buren kochten hiervoor gezamenlijk één fles jenever. Als de gast naar het volgende huis liep, rende de djongos achterom om de fles jenever af te geven. Zo was er ook een ‘compagnie-wieg’ die van de ene kraamkamer naar de andere ging.

Mijn vader was een echte militair: wij werden altijd gecommandeerd. We waren een soort soldaten voor hem. Het ging van: “Beppie, hier komen.” We mochten nooit iets terug zeggen. Als we zeiden: “Ja, maar vader...” was het: “Kop dicht, anders sla ik hem dicht.” We mochten nooit iets uitleggen of in debat gaan, nooit een weerwoord geven. Ooit kwam mijn broertje thuis met het verhaal dat een klasgenoot hem voor mof had uitgemaakt. Het was in 1941, dus tijdens de Duitse bezetting van Nederland. Mijn vader vroeg: “Wat heb je toen gedaan?” “Niets”, antwoordde mijn broertje, “ik heb het hem vergeven”. “Dan krijg jij nu het pak slaag dat je hem had moeten geven”, zei mijn vader. En mijn broertje kreeg inderdaad slaag. Ik vond het onbegrijpelijk dat mijn vader hem zo hard strafte voor zijn vergevingsgezindheid.

Het militaire leven had voor ons toch ook zijn aantrekkelijke kanten. Samen met mijn broertje fietste ik vaak naar de kazerne om er te spelen. Dan gingen wij naar mijn vader en mochten we rondlopen en bij de paarden kijken. Hoewel wij niet zoals de kinderen van de inheemse, Indonesische soldaten in de kazerne woonden, voelde ik me soms echt een tangsi-kind (kazerne-kind).