opgetekend door Gerard Sonnemans

Een Limburgse onderwijzer in het verzet

Het levensverhaal van Fons Mertens

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 1999

Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.781.1
NUR 648

© 1999 Verzetsmuseum Amsterdam/Liesbeth van der Horst, Amsterdam
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Derde deel uit de serie Verzetsverhalen

Dit levensverhaal is opgetekend door Gerard Sonnemans op grond van interviews met Fons Mertens.

Redactie: Liesbeth van der Horst, in samenwerking met Alex Bakker.

Vooraf

Ik ben min of meer op school geboren en sindsdien heeft het onderwijs mij niet meer losgelaten. Mijn vader was onderwijzer, ik was een van zijn leerlingen, en later kwam ik zelf voor de klas te staan. Na mijn pensionering ben ik les blijven geven. Niet meer elke dag, en niet meer de tafels, het kofschip, of de topografie van Nederland. Nee, ik geef nu alleen nog maar geschiedenisles. Ik vertel de kinderen over de Tweede Wereldoorlog, over de ellende die zo’n oorlog over de mensen afroept, en over mijn eigen belevenissen in die periode. Ik ben nu 81 jaar en ga nog steeds met veel plezier naar de scholen in Midden-Limburg, waar ik altijd heb gewoond. Voor de jeugd van nu zijn vrede en vrijheid heel normaal. Ik probeer duidelijk te maken wat het inhield om te moeten vechten voor de vrijheid. En ik benadruk dat veel mensen zelfs voor die vrijheid zijn omgekomen.

De Heibloem

Mijn vader stamt uit een echt onderwijzersgeslacht. Mijn opa was onderwijzer in Sevenum en Velden en later hoofd van de school in Grathem. Van zijn acht kinderen is er maar één niet in het onderwijs terechtgekomen. Het sprak vanzelf dat mijn drie broers, acht zussen en ik ook bijna allemaal onderwijzer werden.

Op 5 juli 1917 ben ik als oudste van twaalf kinderen geboren in Roggel. Niet in het dorp zelf, maar midden op de hei. Een paar honderd meter van mijn geboortehuis lag De Heibloem, een internaat voor moeilijk opvoedbare jongens die aan de ouderlijke macht onttrokken waren. Dit instituut werd geleid door kloosterbroeders en er was een lagere school en een ambachtsschool aan verbonden. Daar zaten ‘gewone’ jongens op, maar ook ‘zware jongens’ die nogal wat hadden uitgehaald. Echt ruw volk was dat. Voor hen was De Heibloem een soort jeugdgevangenis.

Tot mijn elfde was mijn vader onderwijzer op De Heibloem. Ik ging er zelf ook naar school, samen met mijn broers en nog een stuk of vijf jongens uit de buurt. In Roggel was een gewone school, maar die lag meer dan vijf kilometer bij ons vandaan. Het was gemakkelijker voor ons om naar De Heibloem te gaan. Wat de afstand betrof dan, want we hadden het af en toe flink te verduren op school. Als we niet meededen met de spelletjes van de jongens van het internaat hadden we geen leven meer. En die spelletjes waren niet altijd even leuk. Het vervelendste was een spel met twee bakstenen. Die werden op elkaar gezet en dan moest je gebogen gaan staan met de stenen tussen je gespreide voeten. Vervolgens gingen de andere jongens met keien gooien. Je kreeg regelmatig stenen tegen je achterwerk of je hoofd aan. Zodra de bovenste steen op de grond lag, mochten ze je aframmelen. En dat ging door totdat je die steen weer recht had staan.

Het leven op de hei was soms wel eenzaam, maar had ook leuke kanten. De hei was één groot speelterrein. We maakten er van alles mee. Er werden eens jonge vosjes uit een hol gehaald, een visotter die zijn kop boven het ijs uitstak werd door de boswachter doodgeschoten, we zagen hoe een wespennest werd meegenomen in een inmaakglas, we zochten zeldzame vogelnestjes, en ga zo maar door.

We gingen soms halverwege Meijel spelen, vlakbij de Noordervaart. Ik weet nog goed dat ik samen met twee vriendjes eens een half uur achter een eenmotorig vliegtuigje aanrende. Ik – als onderwijzerszoon – op mijn schoenen en die andere twee met hun klompen in de hand. Dat was zo’n belevenis, een vliegtuig, dat wilde je zo lang mogelijk zien. Het toestel vloog zo langzaam dat we het gemakkelijk in het zicht konden houden. We hoopten dat de piloot capriolen uit zou halen, maar dat deed hij natuurlijk niet. Pas toen het vliegtuig uit het zicht raakte, zijn we weer naar huis gegaan.

Het was met twaalf kinderen thuis geen vetpot. We moesten erg zuinig zijn, vooral op de kleding. Mijn moeder kon goed naaien. Ze werd geholpen door mijn zuster die later lerares coupeuse werd. De kleren van de oudsten werden opgelapt en versteld en dan moest een jongere broer of zus ze weer aan. Voor ons eten konden we gelukkig terugvallen op een grote tuin, waarin we onze eigen groenten verbouwden. Tussen de fruitbomen stond een kippenhok, waarin ook een paar varkens zaten. Die beesten voerden we met aardappelschillen en andere etensresten.

We hadden thuis een grote tafel, waar we met zijn allen aan konden zitten. Mijn moeder had natuurlijk grote kookpotten. Het was altijd een heel karwei om voor iedereen eten op tafel te krijgen. Ik heb heel wat aardappelen moeten schillen. Als je niet uitkeek kreeg je op je donder omdat je te dik schilde.

Mijn vader had een paar bijverdiensten. Eén daarvan was een pluimveeselectiebedrijf. Van ieder ei moest genoteerd worden van welke kip dat kwam. Als een kip een ei moest leggen, ging ze in een legnest, waar ze niet uit kon komen. Wij haalden haar er pas uit als ze een ei had gelegd. Op dat ei noteerden wij met potlood het nummer van het ringetje rond de poot van die kip. En op de kaart van de kip werd een kruisje gezet, zodat duidelijk was hoeveel eieren ze legde. Daarna mocht ze weer terug in het grote hok.

Verder had mijn vader ook lesbevoegdheden voor de vakken pluimveeteelt, bijenteelt en groenteteelt. In de wijde omgeving gaf hij ’s avonds les aan aankomende tuinders en imkers. Echte armoede hebben we daardoor niet geleden.

Jeugd in Nunhem

Toen ik elf jaar oud was, werd mijn vader hoofd van de nieuwe school in Nunhem, een dorpje op de linkeroever van de Maas, in de buurt van Haelen. Nunhem lag hemelsbreed maar een paar kilometer van De Heibloem af. Tegelijk met het schoolgebouw werd een woning voor het schoolhoofd gebouwd, speciaal geschikt voor het grote gezin van mijn ouders.

Nunhem telde ongeveer 300 inwoners. Toen wij er kwamen wonen, was er net een geboortegolf geweest. Er zaten tegen de 90 leerlingen op school, verspreid over zes klassen in drie lokalen. De leerplicht gold toen tot het twaalfde jaar. Wie wilde, mocht daar nog een of twee jaar aan vastplakken, maar dat deed bijna niemand. Ik heb zelf wel de zevende en achtste klas gevolgd.

Als kind was ik in alles geïnteresseerd en wilde ik alles onderzoeken. Als het maar even kon, schroefde ik alle apparaten open om te bekijken hoe ze werkten. Ik mocht altijd de carbidlamp op de fiets van mijn vader schoonmaken en bijvullen. Op die fiets – een doortrapper – heb ik mezelf leren fietsen. Ik was er eigenlijk nog veel te klein voor, maar ik moest en zou het kunnen. Om op te kunnen stappen, zette ik de fiets tegen een doelpaal en dan klom ik erop met behulp van die paal. Ik zette me af en duwde met mijn voet op de trapper. Als de andere trapper weer boven was, kon ik de volgende trap geven. Na een paar keer vallen en opstaan had ik de juiste techniek te pakken. Maar toen kwam het volgende probleem: het stoppen. Ik reed daarvoor recht naar het doel aan de andere kant van het veld en greep me vast aan de paal. Toen mijn vader eindelijk een keer tijd had om me te leren fietsen, kon ik hem verrassen met mijn kunsten.

Een van mijn klusjes rond het huis was het verzorgen van de bijen als mijn vader niet thuis was. Naast de bijenkorven stond altijd een emmer met water, met een grote soeplepel erin. Als bij mooi weer een bijenzwerm met veel gezoem uitvloog, moest ik een hele plens water over ze heen gieten. Die beestjes dachten dan dat het regende en streken neer in onze boomgaard. Soms lukte dat niet en vlogen ze verder weg. Ik liep er dan achteraan om te zien waar ze neerstreken. Ik weet nog dat ze een keer in de appelboom van boswachter Verkennis terechtkwamen. Ik meldde hem dat onze zwerm in zijn boom zat en dat mijn vader die ’s avonds wel zou komen ‘karen’. Dat deed hij met een grote kaarmand en een riek. Met de riek porde hij in de tak waar de bijen zaten en dan viel er een hele rits naar beneden. Als mijn vader de koningin gevangen had, zette hij de kaarmand op de grond en dan vlogen de overige bijen vanzelf de mand in, via een klein gaatje bovenin. Ze sloten zich aan bij hun koningin.

Het geloof speelde een heel belangrijke rol in ons leven. Iedere ochtend was er een mis en op zondag gingen we twee keer naar de kerk. Eerst naar de vroegmis of de hoogmis, en ’s middags naar ‘het lof’. Dat was geen echte mis, maar een dienst met veel gezang en gebed en soms een preek. Aan het slot kreeg je de zegen en dan was het afgelopen. Soms stond je na een kwartier weer buiten en als het een lof met preek was, duurde het een half uurtje. ’s Zomers was er ook nog om vijf uur een preek bij de Sint-Servaaskapel, waar we dikwijls naartoe gingen.

’s Winters ging ik op zondag wel eens schaatsen met een paar vriendjes, een kilometer buiten het dorp. Om kwart voor drie hoorden we dan de kerkklokken luiden, die ons naar het lof riepen. Dan deden wij de schaatsen af om naar de kerk te gaan. De schaatsen lieten we gewoon langs het ijs liggen, want na het lof gingen we meteen weer terug. Het was zo gewoon om naar de kerk te gaan, dat je er niet aan dacht om voor die ene keer maar te blijven schaatsen.

Bij ons in het dorp woonden alleen maar katholieken. Het geloof was onderdeel van het dagelijks leven. Er waren allerlei regels waar je je aan moest houden, en dat deed iedereen zonder discussie. Maar een echt streng geloof was het niet als ik het vergelijk met religies die ik later heb leren kennen. Wij mochten op zondag niet werken, maar als je een eindje wilde fietsen en je band was stuk, dan was het geen probleem als je die plakte. Natuurlijk deden we ons best om op zondag zo min mogelijk werk te verzetten. Zo maakten we al op zaterdag de aardappels en groenten voor de zondag klaar. Daar hoefde alleen nog maar het vuur onder. Ook de kerk zelf was niet zo streng. Ik weet nog dat de pastoor een keer vanaf de preekstoel onder de hoogmis zei: ‘Vandaag is het nog goed weer, maar de verwachtingen voor de komende dagen zijn heel slecht. Daarom geef ik de boeren permissie om vanmiddag het hooi van het land te halen.’

Mijn eerste kennismaking met een ander geloof had ik in Helenaveen. Ik logeerde daar bij mijn oom Leo Theelen. Helenaveen was half katholiek en half protestants. Die protestanten waren uit het noorden van het land gekomen om de Peel te ontginnen. Als tiener ben ik een keer met mijn neef Jerôme naar de protestantse kerk geweest. Gewoon uit nieuwsgierigheid. We wisten niet wat we hoorden. De dominee gebruikte allerlei vreemde woorden. Hij had het niet over God, maar over de Here. En de preek was in onze ogen bijzonder hoogdravend. Maar het allervreemdst vonden wij het zingen. Iedereen deed uit volle borst mee. Bij ons in de kerk werd ook wel gezongen, maar de meeste mensen deden dat binnensmonds. Op weg naar huis zeiden Jerôme en ik tegen elkaar dat die protestantse dienst een hele bezienswaardigheid was, maar niet onze stijl. We zouden er nooit meer heen gaan. Toen oom Leo erachter kwam waar we geweest waren, was hij kwaad. Het was heel ongepast om zoiets te doen.

Ik ging direct na de lagere school naar de kweekschool, op mijn dertiende al! Normaal gesproken moest je daarvoor een MULO-diploma hebben, maar je kon ook toelatingsexamen doen. Mijn vader hielp me met zinsontleding, Frans en wiskunde. Veel kan dat niet geweest zijn, maar ik ben wonder boven wonder voor het toelatingsexamen geslaagd. Ik meen dat ik de jongste van de hele kweekschool was. Omdat ik zo ontzettend jong was, heb ik later een jaar overgedaan.

De kweekschool was gevestigd in Roermond. Leerlingen uit Roermond mochten thuis slapen, maar de rest zat er op kostschool. Daar heb ik vijf jaar gewoond, ook in de weekends. We mochten maar een paar keer per jaar naar huis: met Kerstmis, Pasen, Allerheiligen en in de grote vakantie natuurlijk. Wij sliepen, aten en leerden in één gebouw. Er waren drie slaapzalen, met ieder veertig tot vijftig jongens. Het was gewoon een thuis zonder vader en moeder. Er werd gekookt en schoongemaakt door een groepje Duitse nonnen.

We hadden een redelijk grote vrijheid. We konden voetballen op het terrein van de school. Als we vrij waren, op zondag en woensdag- en zaterdagmiddag, mochten we gaan wandelen in de stad. We konden gaan waar we wilden, maar we moesten wel altijd minstens met zijn drieën zijn. Alleen de jongens van de hoogste klas mochten ook in hun eentje op pad. Verder was het verboden om naar de film en naar het café te gaan. We maakten soms enorm lange wandelingen. Als we dan te laat binnenkwamen, vroegen we aan de portier of hij ons niet wilde aangeven. Natuurlijk hadden we altijd een smoesje klaar. Onze vrijheid was trouwens een groot voorrecht. De jongens die op het Bisschoppelijk College zaten, werden soms ‘uitgelaten’ door een leraar. Dan zag je ze met een hele sliert onder begeleiding door de stad lopen.

Ik stond niet te juichen toen ik naar de kostschool moest, maar het kon nou eenmaal niet anders. En trouwens, thuis was het ook niet ideaal. Ik was de oudste en kreeg altijd allerlei klusjes toebedeeld: ‘Alfons, kun jij de band van Jos zijn fiets niet even plakken?’ Of: ‘Breng jij die schoen eens naar de schoenmaker. En als je terugkomt, draai dan een kwartiertje de was in de wasmachine.’ Dat had je op kostschool niet. Daar stond tegenover dat je je moest houden aan een vast dagschema. Na de lessen was het verplicht studeren, daarna eten, naar de kapel en dan naar bed. Vanaf het moment dat we in de kapel kwamen, mochten we geen woord meer zeggen, totdat we de volgende ochtend na de mis weer aan tafel zaten. Maar daar wende je snel aan. Thuis had ik al geleerd om op tijd mijn mond te houden. Dat moet wel als je met twaalf kinderen bent.

Het hoofd van de kweekschool was regent Petry, een geestelijke. Hij was een strenge man die snel geïrriteerd was als je iets vroeg. Dan mopperde hij dat je niet had zitten opletten, of dat die vraag voor de volgende les was gepland. Petry gaf onder andere godsdienst en een soort maatschappijleer. Hij vertelde over de grote wereldgodsdiensten en de politieke systemen in de wereld. Ik herinner me nog levendig zijn lessen over Hitlers nationaal-socialisme. Met zijn sonore stem hamerde hij er voortdurend op hoe gevaarlijk dat systeem was. ‘Dat gaat helemaal mis’, waarschuwde hij. Hij verfoeide de verheerlijking van het Germaanse volk en het antisemitisme.