opgetekend door Marius de Smet

Een onverzettelijke Groningse vrouw

Het levensverhaal van Siet Tammens

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2000

Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.798.8
NUR 648

© 2000 Verzetsmuseum Amsterdam/Liesbeth van der Horst, Amsterdam
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Vierde deel uit de serie Verzetsverhalen

Dit levensverhaal is opgetekend door Marius de Smet op grond van interviews met Siet Gravendaal-Tammens.

Redactie: Alex Bakker en Liesbeth van der Horst.
Beeldredactie: Robert Boxem

Vooraf

Heel lang heb ik gezwegen over wat ik in de oorlog heb gedaan en meegemaakt. Voor mij is het een afgesloten periode. Ik hou niet van ouwe koeien uit de sloot halen. Bovendien is de oorlog voor mij niet allesbepalend geweest. Natuurlijk heb ik er aardig wat van meegekregen, maar ik was al 26 toen de oorlog uitbrak, dan ben je al wel zo’n beetje gevormd. Ook zonder oorlog was ik geworden wie ik nu ben.

Toch vertel ik hier mijn levensverhaal.

Ik heb altijd een grote hekel gehad aan dictatuur, onrechtvaardigheid en discriminatie. Dat hield me voor de oorlog al bezig, dat is de reden geweest dat ik tijdens de oorlog in het verzet heb gezeten en dat is tot op de dag van vandaag een rode draad in mijn leven. Dat wil ik graag doorgeven. Kijk, luister eens, om mij gaat het hier niet. Sietje Tammens is niet belangrijk. Maar als mijn verhaal er toe kan bijdragen, dat jonge mensen het gevaar van discriminatie inzien en zich er tegen verzetten, dan is dat reden genoeg om het toch maar eens te vertellen.

Kinderjaren op het Groningse platteland

Op 29 juli 1914 ben ik geboren op een boerderij in Kloosterburen. Later ben ik verhuisd naar Pieterburen. Kloosterburen en Pieterburen zijn kleine dorpen in het noorden van Groningen. Ik vond het heel prettig om op te groeien in een dorp. In een dorpsgemeenschap kun je op elkaar aan. Ik woon nu in Winsum. Dat is ook een dorp en ik voel me er thuis. Als mijn verwarming stuk is kan ik om zeven uur ’s morgens iemand bellen, die dan om half acht voor mijn deur staat. Dat heb je niet in een stad.

Van jongs af aan voelde ik me sterk verbonden met het Groningse land. Na de Tweede Wereldoorlog heb ik jarenlang op Curaçao gewoond en daar had ik heimwee. Niet naar de mensen in Nederland, maar naar het Groningse land! In mijn dromen liep ik dan door de korenvelden naar wat ze hier in Groningen een ‘kolk’ noemen, een groot gat met water bij een boerderij.

Ik was de oudste thuis. Na mij kwamen er nog zeven kinderen, vier jongens en drie meisjes. Dat gaf veel gezelligheid en geborgenheid. Ik heb een heel onbezorgde jeugd gehad. Er hing bij ons altijd een huiselijke sfeer. We hebben veel spelletjes gedaan: domino, halma, ganzenborden en allerlei kaartspellen. Dan deden alle gezinsleden mee, ook mijn ouders. Ik zeg wel eens dat wij met kaarten in de wieg geboren zijn. Mijn moeder kon tijdens die spelletjes wel eens behoorlijk fel worden. Maar we hadden heel weinig ruzie. Tussen mijn vader en moeder heb ik ook nooit een onvertogen woord gehoord. Als ze al eens een meningsverschil hadden, praatten ze er pas over als wij kinderen in bed lagen.

Het werk op onze akkerbouwboerderij werd gedaan door twee knechten. Die woonden, net als de dienstbode, bij ons in. Mijn vader verdeelde de werkzaamheden en hielp wel eens een handje mee in de oogsttijd, als het druk was. Maar meestal was mijn vader thuis. Dat was prettig want hij was een aardige, zorgzame man. Naast die knechten en die dienstbode hadden we ook een kindermeisje, en er kwam zo nu en dan een ‘frauke’ logeren, die stopwerk deed. Zulk soort hulp was heel gewoon in die tijd. Heel veel Groningse boeren hadden personeel. Tussen de familie en het personeel was een behoorlijke afstand. Het was bijvoorbeeld vanzelfsprekend dat het personeel niet bij ons aan tafel at.

Van ons kindermeisje heb ik nog leren lezen, uit schoolboekjes als Pim en Mien en Ot en Sien. We werden vaak aan haar overgelaten. Moeder stond wel altijd voor ons klaar, maar we waren een groot gezin en dat kindermeisje had ons eigenlijk onder haar hoede. Ze liet ons zo nu en dan blijken dat zij de baas was. Als ik weer eens bazig uit de hoek kwam, kon ze me venijnig knijpen!

In 1921, toen oma Tammens overleed, werd de boerderij – die familiebezit was – verkocht. Wij gingen wonen in het huis achter de boerderij, dat was gebouwd voor mijn oma en haar juffrouw van de huishouding. Toen dat huis te klein werd voor ons gezin, verhuisden we naar Pieterburen. Ik zal toen twaalf jaar zijn geweest. We leefden van de rente van het kapitaal dat mijn vader had opgebouwd door de verkoop van de boerderij en de winst die hij had gemaakt tijdens de Eerste Wereldoorlog. De schaarste was toen zo groot geweest dat de aardappelen en andere gewassen enorm veel hadden opgebracht.

Mijn vader vond het niet leuk dat de boerderij moest worden verkocht, maar hij heeft zich erbij neergelegd. Gedaan was gedaan en daar werd verder niet meer over gesproken. Ik denk dat mijn moeder er meer onder geleden heeft. Zij kwam ook uit een boerenfamilie en was eigenlijk meer boer dan mijn vader. Zij wist altijd precies wat er op welk stuk land werd verbouwd en ze deed de hele administratie. Daarnaast had ze ook nog de zorg voor het huishouden, al hebben we dus wel altijd hulp gehad.

Mijn vader en moeder waren bijna altijd thuis, ook overdag. Als we uit school kwamen stond er een rij bekers met half thee, half melk, voor ons klaar. Met mijn ouders dronken we dan thee. ’s Winters speelde het huiselijke leven zich vooral af in de woonkamer, waar de kachel stond. Het enige andere vertrek dat verwarmd was, was de woonkeuken. Daar deden we ook ons huiswerk.

We leefden veel meer bij elkaar in huis dan tegenwoordig. Dat kwam ook doordat we minder mobiel waren dan nu. Toen ik klein was liepen we nog uit voor een auto. Als er eentje in zicht kwam riepen we: ‘D’r kom een auto aan, d’r kom een auto aan!’ en dan gingen we bij de staldeur staan kijken. ’s Zomers gingen we wel eens met het voltallige gezin naar opa en oma in Usquert, met paard en rijtuig. Dat nam de hele dag in beslag. Halverwege, in Den Andel, pauzeerden we en dan kregen wij limonade. Dat was een feest!

Mijn vader was een schat van een man, een echte kindervriend. In onze jonge jaren kregen we de warmte en aandacht vooral van hem. Hij had een ontzaglijk zachtaardig karakter. Hij heeft ons nooit geslagen. ‘Ken duuvel d’r wel ienslaon, moar nait meer uut’, zei hij. Als we eens te ver gingen, kon hij ons met zijn ogen dwingen. Ik had met hem een heel hechte band. Ik kan me nog herinneren dat we eens op een zondag met familie gingen wandelen. Een oom van mij wilde me over een grote plas tillen. Ik zette het onmiddellijk op een brullen, want ik wilde dat mijn vader me hielp en dat gebeurde ook.

Pas op latere leeftijd ben ik mijn moeder meer gaan waarderen. Zij was veel zakelijker. Ze was een intelligente, verstandige vrouw. Juist mijn moeder stimuleerde me erg in mijn ontwikkeling. Op de lagere school was ik meestal de beste van de klas. Ik was een lelijk meisje met veel sproeten en rood haar. Als ik daarmee geplaagd was en huilend thuiskwam, zei mijn moeder: ‘Ja meid, je kunt niet alles hebben. Een ander is mooier dan jij maar jij hebt meer hersens’. Toen mijn moeder later ernstig ziek werd heb ik serieuze, intieme gesprekken met haar gevoerd. Als je opgroeit in een groot gezin kom je niet tot zulke gesprekken. De zorg voor de dagelijkse gang van zaken vraagt dan alle aandacht. Maar ik heb die gesprekken later erg gewaardeerd.

Verwend werden we zeker niet. Mijn moeder geloofde heilig in het devies van onze huisdokter dat je kinderen niet mocht verwennen. Extra dikke sokken in de winter waren er voor ons niet bij. Snoepen mochten we nauwelijks. We kregen alleen ’s zondags een koekje bij de koffie. We aten wel iedere dag vlees, maar het was gewoon eten wat de pot schaft. Als ik jarig was, mocht ik mijn lievelingsmaal kiezen, bloemkool met aardappelen, en dat was dat. Maar tekortgekomen zijn we niks, hoor. Soberheid vind ik nog steeds een verdienste. En zwaar hebben we het nooit gehad. Ik heb nooit hoeven meewerken op het land en ook in huis hoefde ik vrijwel niets te doen. Vader maakte elke dag voor alle kinderen het ontbijt klaar, voor iedereen hetzelfde: roggebrood, een snee wittebrood en een glas melk. Als ik naar school ging stond mijn lunchpakketje voor me klaar. Vader bond zelfs mijn tas nog achterop de fiets.

Niet in alle opzichten waren mijn ouders zuinig. Als we bijvoorbeeld touw nodig hadden om touwtje te springen of knikkers om te knikkeren, kregen we dat meteen. Hoeveel geld mijn ouders hadden, heb ik nooit geweten. Over geld werd namelijk niet gesproken bij ons thuis. Het geld stond ook niet op een bank in het dorp. Dan konden de mensen uit de omgeving er misschien achter komen hoeveel we hadden, en dat ging ze niks aan. Dus ging mijn vader eens per maand naar Groningen om bij de Oppenheimbank zijn geld te halen.

Geld is voor Groningers vaak een belangrijk en teer onderwerp. Nadat ik de HBS had afgemaakt werd er in de familieraad van de Heemstra’s besloten dat ik maar medicijnen moest gaan studeren: ‘Ken je een dikke rek’ning skrieven’. Ik kon geen bloed zien dus ik zei ‘dat nooit’, maar het zegt iets over de instelling van de Groningers. Op de dag van Sint Martinus, 11 november, gingen we als kind met een lampion langs de boerderijen. In plaats van snoep haalden we in onze streek geld op! Van kennissen kregen we een dubbeltje en van anderen een cent.

Behalve geldzaken lagen ook familiekwesties erg gevoelig in Groningen. Die kwamen in elk geval niet in de openbaarheid. Toen ik op de HBS zat – ik zal een jaar of veertien, vijftien zijn geweest – beroofde een broer van mijn vader zich van het leven. Dat was een schande. Mij werd toen opgedragen om met de fiets langs de tantes van mijn vader te gaan en het treurige nieuws te vertellen. Dat kon absoluut niet door een vreemde worden gedaan.

Het opgroeien in een groot gezin had voor mij, als oudste, voor- en nadelen. Bij mij werd vaker nee gezegd, want als ik iets kreeg zouden de anderen dat ook moeten krijgen. Op het gebied van de seksualiteit was ik veel naïever dan mijn jongere zusjes. Over seksualiteit werd thuis met geen woord gerept. Ik was al twaalf jaar toen de kinderen bij mij op school zeiden dat er bij ons een kindje geboren ging worden. Ik zei: ‘Welnee, mijn moeder heeft griep’. Mijn moeder was negen maanden in verwachting en ik had dat niet eens gemerkt. Maar toen ik thuiskwam was er mooi een broertje.

Hoe onnozel ik soms ook kon zijn, eigenwijs was ik wel. Een sterke eigen wil heb ik altijd gehad. Dat heb ik waarschijnlijk van mijn moeder. Ik was pas vijf jaar toen er twee nichtjes bij ons kwamen logeren. Ze waren twee en drie jaar ouder dan ik, maar bij het schooltje spelen was ik vanzelfsprekend de juffrouw. Toen al was ik een ‘baas’. Ik kan me ook herinneren dat ik aan tafel brutaal was tegen mijn tante An, die ik niet zo mocht. Dan zei mijn moeder: ‘Sietje, goat doe moar noar de keuken’ en dan moest ik bij de dienstbode eten. Ik kon goed gedichten voordragen, maar ik weigerde om dat voor de visite te doen. Kunstjes vertonen, daar begon ik niet aan. Ik kon behoorlijk goed doordrammen en dwars zijn. Dan werd ik heftig en fel.

Behalve eigenwijs was ik ook leergierig. Mijn moeder vond dat prachtig. Ik zat altijd met mijn neus in de boeken – ook wel omdat ik zo lelijk was. Mijn zussen waren mooie meiden, die gingen uit met vriendjes. Ik bleef thuis, en dan ging ik maar studeren. Daar was ik goed in. Mijn ouders vonden het heel vanzelfsprekend dat ik na de lagere school naar de HBS ging. Ik had toch een goed stel hersens? Dus ging ik naar de streek-HBS in Warffum. Met acht anderen deed ik eindexamen en van de vijf geslaagden was ik het enige meisje. Het was in die tijd gewoonte om met alle geslaagden de huizen van ieders familie af te gaan. Toen we bij ons huis aankwamen waren mijn vader en moeder, die ’s middags altijd rustten, net uit bed en ze zeiden: ‘Wie hadden nait anders verwacht’.

Ik heb het altijd erg naar mijn zin gehad op de HBS. Er waren allerlei activiteiten. Ik deed mee aan voordrachtwedstrijden, ik speelde bijna altijd de hoofdrol in het schooltoneel, er waren veel feestjes en ik deed aan sport. Gehockeyd, getennist, van alles heb ik gedaan. Op dansles zat ik ook. Dat was niet altijd even leuk want als lelijkste meisje werd ik steevast als laatste gevraagd en dan moest ik met de kneusjes dansen.