opgetekend door Marc Couwenberg

Agent op de Zwitserse Weg

Het levensverhaal van Jan van Borssum Buisman

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2000

Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.790.4
NUR 648

© 2000 Verzetsmuseum Amsterdam/Liesbeth van der Horst, Amsterdam
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeversmaatschappij Walburg Pers BV, Zaadmarkt 86, Zutphen.

Uitgave van het Verzetsmuseum Amsterdam, in samenwerking met Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen 2000

Vijfde deel uit de serie Verzetsverhalen

Dit levensverhaal is opgetekend door Marc Couwenberg op grond van interviews met Jan Hendrik van Borssum Buisman

Redactie: Liesbeth van der Horst, met dank aan Ruud Lindeman

Vooraf

Mijn broer was een echte verzetsheld in de Tweede Wereldoorlog. Eigenlijk had zijn verhaal opgetekend moeten worden, maar hij is al bijna tien jaar geleden overleden. In Delft waren heel wat studenten veel actiever in het verzet dan ik. Twee vrienden uit mijn studentenjaarclub hebben het er niet levend vanaf gebracht. Ook op de Zwitserse Weg, waaraan ik heb meegewerkt, waren er anderen die belangrijker werk hebben gedaan.

Over de Zwitserse Weg is veel gezegd en geschreven, zeker in de afgelopen vijftien jaar. Lang niet alles daarvan klopt. Soms denk ik dat we het allemaal maar moeten laten rusten. Het is meer dan 55 jaar geleden. Herinneringen hebben maar een bepaalde houdbaarheid. Daarna worden ze ranzig, net als een overjarig blik bonen. We zijn inmiddels al aangeland in een nieuwe eeuw, in een nieuw millennium. Ik weet niet of we maar moeten blijven terugkijken.

Toen mij werd gevraagd om mijn verhaal te vertellen voor een boek, was ik daar eerst niet zo toe genegen. Maar ik heb me over laten halen. Het is toch wel goed dat jonge mensen weten wat vrijheid is; weten wat het betekent als die vrijheid geweld wordt aangedaan. Daarom ben ik overstag gegaan. Maar ik ben veel details vergeten. En ik blijf het gevoel houden dat ik niet thuishoor in een serie boeken met levensverhalen van verzetsmensen. IJdelheid is mij heus niet vreemd, maar ik ben echt geen verzetsheld zoals Soldaat van Oranje. Ik ben maar een klein onderdeeltje geweest in de historie.

Als ik mijn verhaal zelf had opgeschreven, was het anders geworden. Soms herken ik mezelf niet in die eenvoudige vertelstijl. Ik ben eigenlijk geen verteller. Ik heb mijn verhaal nooit op scholen verteld, zoals andere mensen uit het verzet. Ik vind het niet zo prettig om met het verleden te worden geconfronteerd. Toch doet het me ook goed dat sommige delen van het verhaal nu gepubliceerd worden. Het relaas over mijn broer bijvoorbeeld, en mijn kijk op dominee Visser ’t Hooft en Chrisje Kohlbrugge. Op die twee laatsten is na de oorlog veel kritiek geweest. Dat was wrang. Hoewel ik me nooit in de discussies heb willen mengen, geeft het me nu toch enige voldoening dat ik in dit boek mijn waardering voor ze heb kunnen uitspreken.

Jeugdjaren

Ik ben Jan van Borssum Buisman, 81 jaar oud, beeldhouwer en gepensioneerd conservator van Teylers Museum in Haarlem, waar ook mijn vader conservator is geweest. Ik ben geboren op 9 maart 1919 in Teylers Museum. Dat is te zeggen, ik ben niet in het museum zelf geboren, maar in het zogenaamde Fundatiehuis. Dat was het oude herenhuis aan de Damstraat waar Pieter Teyler in de achttiende eeuw woonde. Teyler was een rijke zijde- en lakenkoopman, die van zijn woonhuis het eerste museum van Nederland maakte. Kort na zijn dood werd er een prachtige ovale museumzaal gebouwd aan de achterkant. Die zaal is nog altijd het hart van het museum. Teylers Museum werd voor het publiek geopend in 1784. Later verhuisde de hoofdingang van het museum naar het Spaarne. Het Fundatiehuis bleef het woonhuis van de conservator en de vergaderplaats van de bestuursleden van de Teylers Stichting, die zijn nalatenschap beheerden en die ‘de directeuren’ werden genoemd.

In zijn testament had Teyler bepaald dat de conservator een kunstenaar moest zijn. In de achttiende eeuw had men het idee dat kunst en wetenschap sterk met elkaar samenhingen. De collectie van Teyler bestaat dan ook uit een belangrijke wetenschappelijke verzameling en opmerkelijke kunstwerken, zoals tekeningen van Rembrandt en van de beroemde Italiaanse meesters Michelangelo en Rafael. De conservator heette oorspronkelijk ‘kasteleyn’. Het was zijn taak om de verzamelingen te beheren en openbaar toegankelijk te houden.

In 1913 was mijn vader tot conservator benoemd. Hij was ook kunstschilder. Zijn vader, mijn grootvader dus, was een remonstrantse dominee. Mijn vader had een bestaan opgebouwd als kunstenaar. Hij heeft als portretschilder gewerkt in Den Haag en tekenles gegeven aan de Kunstacademie in Rotterdam. Zoals dat destijds vaker ging, kon hij pas een gezin stichten toen hij die vaste aanstelling kreeg als conservator bij Teyler. Voor kunstenaars was het heel moeilijk om een gezin te onderhouden.

Mijn ouders waren al wat ouder toen ze trouwden. Toen ze mij kregen – ik was de derde – was mijn moeder al veertig en mijn vader vierenveertig. Mijn moeder kwam uit een doktersgezin. Ze behoorde tot de Waalse kerk; een hervormde kerk waar de dienst in het Frans wordt gehouden. Die kerk is opgericht door protestanten die in de zeventiende eeuw Frankrijk waren ontvlucht vanwege geloofsvervolgingen. De Waalse kerk in Haarlem had een heel mooi kerkgebouwtje. Als kind ging ik er wel eens heen met mijn moeder. Later, na de oorlog, ging ik er ook graag naar toe, al had ik een remonstrantse opvoeding gehad. Er preekte een inspirerende dominee.

Ik was het derde en laatste kind. Ik had een zuster die vijf jaar ouder was en een broer van drie jaar ouder. We vormden een levendig gezin. Dat mijn vader als zoon van een dominee was gaan schilderen, was minder vreemd dan het misschien lijkt. Zijn vader was een vrijzinnige dominee, en in de negentiende eeuw hielden veel dominees zich bezig met kunst en literatuur. Ze schreven vaak gedichten. Het was een protestants milieu dat ook artistiek was. Een halfbroer van mijn vader is aan het toneel gegaan en werd later directeur van de Haarlemse schouwburg.

De verwevenheid van artistiek en kerkelijk werd in ons gezin voortgezet. Mijn zuster is net als haar grootvader theologie gaan studeren. Ze is later getrouwd met een dominee, die ook zoon van een kunstschilder was. Kunst en religie lagen niet ver uit elkaar. Liggen moet ik misschien zeggen. Ze hebben een zekere natuurlijke samenhang. Dat heb ik zelf ook zo ervaren. Het heeft te maken met immateriële ontroering. Religie kan gaan om wonderen en verwondering. En de kunst ook. Je kunt dat filosofisch benaderen, maar ook betrekken op de ervaring van de schoonheid van de schepping. Het is moeilijk om dat precies uit te leggen. Belangrijkste is om te melden dat ik opgroeide in een inspirerende omgeving. Het was een beetje het culturele klimaat geïnspireerd door ‘de Tachtigers’ in de literatuur. Elsbeth Etty heeft het heel goed beschreven in haar boek over Henriëtte Roland Holst.

Ik heb zelf nooit overwogen om dominee te worden. Ik voelde me altijd meer aangetrokken tot het artistieke. Ik was vaak bij mijn vader in het atelier. Ik tekende of knutselde. Ik zou geen goede dominee zijn geworden, want ik ben geen spreker. Ik zou nooit op de kansel kunnen staan. Ik zou me generen. Maar interesse voor religie had ik wel, en heb ik gehouden. Later, in de oorlog, kwam ik in Genève via dominee Visser ’t Hooft van de Wereldraad van Kerken, die toen in oprichting was, in contact met de oecumenische beweging. Oecumene sprak me aan. Na de oorlog ben ik een keer naar Taizé geweest, toen ik op de motor door Frankrijk toerde. Daar was een oecumenische kloostergemeenschap met een artistieke inslag. Ik voelde me ertoe aangetrokken, maar het was me toch allemaal iets te idealistisch. Er werd een te hoge mate van perfectie verwacht. Bovendien moest je er een gelofte van celibaat afleggen en dat vond ik wel erg ingrijpend. Het bleef dus bij een bezoekje van een dag.

Terug naar mijn jeugd. Ik heb de beste herinneringen aan mijn jeugdjaren. Stel je voor: het huis waarin ik opgroeide telde ik weet niet hoeveel kamers. Er waren drie zolders. We hadden heel veel ruimte om te spelen. Teylers Museum heeft een zaal vol technische instrumenten en wonderbaarlijke objecten, zoals de grootste elektriseermachine ter wereld en de zogenaamde ‘zondvloedmens’ van 12 miljoen jaar geleden. Dat is een fossiel die in de achttiende eeuw werd gezien als het overblijfsel van een mens, ‘een zondaar’ die door God was gestraft met de zondvloed. In 1811 bleek dat het een reuzensalamander was. Het was een omgeving die enorm tot mijn verbeelding sprak.

Ondanks het leeftijdverschil trok ik veel op met mijn broer en zuster. Het was heel vrolijk in huis. Mijn moeder speelde piano en we zongen met haar. Achteraf realiseer ik me dat we heel vrij werden opgevoed. Niet dat er geen regels waren, maar wel dat we in de opvoeding weinig vooroordelen meekregen.

Mijn broer Garrelt en ik hadden ieder een eigen vriendenkring, maar ik heb altijd goed met hem kunnen opschieten. We deden veel samen. In het museum mochten we eigenlijk niet spelen, maar dat deden we wel. In de aula speelden we schooltje. Garrelt overhoorde me dan, en we maakten grote tekeningen op het bord. We knutselden graag. Later bouwden we radio’s: van die grote dingen met lampen erin, veel weerstandjes en ingewikkelde schema’s. Mijn broer hielp me. Om een goede ontvangst te krijgen, had je heel lange antennes nodig. We klommen dan langs de sterrenwacht op het dak van het museum om de antennedraad te bevestigen. We sportten ook veel. Ik speelde hockey. Later ben ik ook gaan tennissen en roeien. En ik vond het vooral heerlijk om bij mijn vader in het atelier te schilderen en te boetseren.