Hans Stevens

Ridders van Malta

900 jaar monniken en militairen

ebook editie, november 2011

Walburg Pers

Voor Anne-Marie om haar geduld

Beeld omslag voorzijde:
De gang door de eeuwen heen heeft zich niet voltrokken zonder enige smetten achter te laten op het blazoen van de Sint Jansridders, maar het Maltezer kruis vormt nog altijd het fiere symbool van hun volgelingen. (Schilderij Diederik Stevens)

Deze digitale uitgave is gebaseerd op de eerste druk, 2008

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen
Opmaak ePub: Walburg Pers

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.791.1
NUR 680

© 2008 Hans Stevens, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2011 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Woord vooraf

‘Traditiegetrouw eigentijds’ is het officieuze motto van de Soevereine Militaire Hospitaal Orde van Sint Jan van Jeruzalem, van Rhodos en van Malta  –  kortweg de Orde van Malta genoemd. De kerndoelstelling is vandaag nog dezelfde als bij de oprichting, bijna 1000 jaar geleden : het christelijk geloof uitdragen door zorg te verlenen aan de zieke medemens. De invulling van dat doel is met haar tijd meegegaan.

De eerste ridders verzorgden tijdens de kruistochten zieke en door – islamitische – Turken gewonde pelgrims. Nu runt de Orde van Malta in Bethlehem het grootste kraamziekenhuis in het – islamitische – Palestijnse gebied. De pelgrimages zijn gebleven, maar nu jaarlijks naar Lourdes met vele duizenden zieken, leden en vrijwilligers van de Orde.

De Orde van Malta heeft vanaf het ontstaan een multinationaal karakter gehad. Thans is de orde in alle werelddelen, in meer dan 100 landen, actief. Variërend van noodhulp bij natuurrampen tot structurele medische zorg. In de derde wereld, maar ook in Nederland.

De Reformatie heeft een scheiding in de Orde van Sint Jan aangebracht. Gelukkig werkt de Orde van Malta nu nauw samen met zijn protestantse evenknie, de Johanniter Orde.

De Orde wordt gevoed door zijn wortels. Die liggen deels in de bijbel en deels in een lange geschiedenis. Hans Stevens heeft na intensieve studie die wortels in dit boek bloot gelegd.  Ik hoop dat veel lezers geboeid zullen raken door deze geschiedenis en daardoor ook belangstelling krijgen voor de hedendaagse activiteiten van de Orde van Malta.

Mr. Berend-Jan baron van Voorst tot Voorst

Voorzitter van de Nederlandse Associatie van de Orde van Malta

Voorwoord van de auteur

Hoewel allerminst schrijver van historische verhandelingen raakte ik, naarmate ik mij verdiepte in de lotgevallen van de middeleeuwse ridderlijke gemeenschappen in het Heilige Land en daarbuiten, steeds meer geboeid door hun rijke en bewogen geschiedenis. Een geschiedenis die soms grenst aan ongeloofwaardigheid en die een sterk beroep doet op onze verbeeldingskracht, omdat wij ons de vaak rauwe werkelijkheid van dat wisselvallige leven als lid van een dergelijke orde bijna niet meer kunnen voorstellen. In recente jaren zijn er vooral over de Tempeliers tal van studies verschenen, waarbij het niet ontbrak aan allerlei fantastische theorieën. Maar over die andere ridderorde, de hospitaalridders van Sint Jan, die, in tegenstelling tot de tempelridders, na een heroïsch bestaan van negen eeuwen nog altijd tastbaar in de wereld aanwezig is, bestaan in ons taalgebied maar weinig publicaties. En dus heb ik aan de verleiding om in die leemte te voorzien niet kunnen weerstaan.

Het is een zeer boeiend onderzoek geweest. En naarmate de nevel over de beginjaren zich verdichtte, werd de prikkel sterker om door die mist heen te dringen. Want in het algemeen geldt: hoe minder we weten, hoe heviger de nieuwsgierigheid. Over de ridderorden is door allerlei kroniekschrijvers veel opgetekend, ook over die beginjaren, en toch blijven er nog veel raadsels. Om die op te lossen kunnen we soms onze fantasie gebruiken, soms gewoon ons gezonde verstand, maar meestal zullen we ons bij ons gebrek aan kennis moeten neerleggen. Geschiedschrijvers hebben bovendien nogal eens moeten vaststellen, dat de overgeleverde gegevens lang niet altijd even betrouwbaar zijn.

Toch is er voldoende materiaal bewaard gebleven om het mogelijk te maken een min of meer volledig overzicht samen te stellen van de belevenissen die de hospitaalbroeders van Sint Jan, alsmede de daaruit voortgekomen Maltezer orde en de Johannieter broeders, in negenhonderd jaar hebben doorstaan. De ridders van het Hospitaal zijn begonnen als monniken en als nederige dienaren van gewonden en van pelgrims. Later aanvaardden ze militaire taken in het kader van de strijd om het behoud van het Heilige Land. En sinds het begin van de 19de eeuw ligt het accent opnieuw op humanitaire werkzaamheden. Maar zoals het dergelijke organisaties betaamt timmeren zij niet aan de weg. Daarom weten maar weinig mensen, dat de Ridders van Malta en de Johannieters over de hele wereld vele duizenden leden tellen die zonder ophef steun bieden aan wie dat nodig hebben en daarbij worden geholpen door vele tienduizenden vrijwilligers. Weinig mensen weten ook, hoe de idealen van de broederschap soms bijna in bloed waren gesmoord, of ten prooi waren gevallen aan corruptie en tuchteloosheid. De oorsprong van het instituut der Maltezer ridders is omgeven door wonderverhalen. Maar het grootste mirakel is dat de orde negen eeuwen van opperste glorie en dramatisch verval heeft weten te overleven.

Wie meer wil weten over de Orde van Malta en de Johannieters vindt achterin een lijst van publicaties, waaruit ook ik in ruime mate heb geplukt. De lijst is overigens beperkt, aangezien dit boek geen wetenschappelijke pretentie heeft. Wel heb ik er naar gestreefd uit de soms elkaar tegensprekende gegevens die de geschiedschrijving ons door de tijd heen heeft aangereikt, de mijns inziens meest waarschijnlijke te kiezen. Natuurlijk ben je bij het bij elkaar sprokkelen van dat materiaal afhankelijk van anderen, wier taak het is de betrouwbaarheid van de bronnen te onderzoeken. Voor dat soort fundamenteel onderzoek ben ik niet toegerust. Gelukkig zijn er inmiddels in ruime mate vergelijkende studies opgezet en als de experts hun werk goed hebben gedaan mogen we aannemen, dat momenteel het kaf voldoende van het koren is gescheiden.

Het raadplegen van literatuur alleen kan niet volstaan om een stuk geschiedenis in een publicatie verantwoord vast te leggen. Daarom heb ik diverse personen bereid gevonden mij te adviseren, de juiste weg te wijzen, aan gegevens te helpen etc. Ik noem allereerst drs. Cas de Quay, secretaris van de Orde van Malta en zijn collega van de Johanniter Orde, mr. Fernand Pahud de Mortanges. Zonder hun medewerking zou dit boek niet tot stand zijn gekomen. Dit geldt eveneens voor mr. B. J. baron van Voorst tot Voorst, voorzitter van de afdeling Nederland van de Orde van Malta, en voor jhr. mr. J. P. de Savornin Lohman, coadjutor van de Johanniter Orde in Nederland. Waardevolle adviezen zijn mij verder verstrekt door jkvr. prof. dr. J.M. van Winter en door drs. Casper Staal, conservator van het Catharijneconvent in Utrecht. Tenslotte noem ik mr. Eduard G.H.M. baron van Hövell van Wezeveld en Westerflier, oud-coadjutor van de Orde van Malta, voor zijn belangrijk correctiewerk. Aan hen allen mijn welgemeende dank voor hun vriendelijke bijdragen.

Inleiding

Vrijwel iedereen die zich heeft voorgenomen een bepaalde periode uit het verre verleden van wat stof te ontdoen, ondervindt, na enig overdenken, al spoedig de noodzaak om aan die periode een fundament te geven, een plaats in het geheel. Want pas uit de samenhang van de historische situatie kunnen bepaalde ontwikkelingen beter begrepen worden. Wanneer we dan willen proberen om de 900-jarige geschiedenis van de Maltezer Orde in grote lijnen te beschrijven, met inbegrip van de wederwaardigheden van de orde in onze gewesten, dan lijkt het bijna onontkoombaar om in het kort even in te gaan op de politieke omstandigheden van omstreeks 1100. Dat is één jaar nadat de kruisvaarders op barbaarse wijze Jeruzalem hadden ‘bevrijd’ en daar het pelgrimsverblijf van de hospitaalbroeders hadden aangetroffen, de bakermat van de Orde van Malta.

Voor drie religieuze groeperingen vormde de stad Jeruzalem een heel bijzonder sacraal centrum: christenen, Joden en Arabieren. Van die drie kunnen de Joden zich op de oudste rechten beroepen. Hun grote betrokkenheid is verklaarbaar als men zich realiseert, dat koning David al tweeduizend jaar eerder het Kanaänitische volk der Jebusieten, vermoedelijk de oorspronkelijke stichters van Jeruzalem, versloeg en de stad onder zijn heerschappij bracht. Maar in het jaar 1100 kunnen de Joden slechts terugzien op een zeer rampzalig verlopen bewoning van hun heilige plaats. Urusalim, zoals de vroegere benaming luidde, is feitelijk nauwelijks in Joodse handen gebleven sinds David’s verovering. De periode waarin de Israëlieten heer en meester van Jeruzalem waren, beslaat slechts ongeveer zeventig jaar. Assyriërs, Babyloniërs, Romeinen, Perzen, Byzantijnen, Franken, Arabieren en Turken zijn de voornaamste volkeren, wier vaandels voor kortere of langere tijd van de stedelijke tinnen en transen hebben gewapperd. In de drieduizend jaar geschiedenis die we van de stad kennen is ze ruim twintig keer door telkens andere volkeren bezet geweest.

Van de vele, en vaak fraaie, gebouwen die de Joodse gemeenschap in Jeruzalem tot stand had gebracht, zoals de tempel van Salomon, en het nog veel grotere en imponerende bedehuis van Herodes, en de paleizen van achtereenvolgende heersers, is niets overgebleven. Iedere volgende verovering ging gepaard met de vernietiging van culturele manifestaties uit het voorgaande tijdperk, tot wanhoop van de archeologen. Wat voor een bepaald volk een gewijde plaats vertegenwoordigde, vormde voor de vijand van dat moment een bron van irritatie en diende dus te verdwijnen.

Zo was intussen op de plaats van de vroegere Joodse tempel – die al door de Romeinse bezettende macht in het jaar 70 was verwoest – de zogenaamde koepel van de rots opgetrokken, het oudste islamitische gebedshuis, dat met zijn schitterende gouden bekroning reizigers al van grote afstand het mohammedaanse karakter van de stad inprentte. Waarom de muzelmannen daarvoor juist deze plek hadden uitgekozen had behalve met de prominente ligging ook te maken met zijn bijzondere betekenis, aangezien volgens de moslimtraditie zich hier het laatste oordeel zal voltrekken. In de Joodse opvatting heeft op diezelfde plaats het altaar gestaan, waarop Abraham zijn zoon moest offeren. Het gaat dus inderdaad om een bijzonder gewijd oord, en het is begrijpelijk dat de Joden het verlies van hun heiligdom tot op de dag van vandaag massaal betreuren, en wel bij de klaagmuur, het enige restant van de vroegere tempel en sinds het begin van de achtste eeuw deel uitmakend van de al Aksa-moskee, een bouwwerk dat qua grandeur de koepel van de rots naar de kroon steekt.

De christelijke herinneringen

Van de talrijke stenen getuigen die nog eeuwenlang de herinnering levend hadden gehouden aan de christelijke invloeden, zijn er omstreeks het jaar 1100 nog maar weinig in hun oorspronkelijke vorm overgebleven. Dat is vooral toe te schrijven aan de Perzische verwoestingen tussen 614 en 629. Wel is later door de Byzantijnse keizers de kerk van het Heilig Graf hersteld, maar van de vroegere luister is toch veel verloren gegaan.

Opmerkelijk is wel, dat bij de Arabische verovering van Jeruzalem in 638 de christelijke gebouwen voor zover nog aanwezig werden gespaard krachtens een plechtige belofte van kalief Omar, de opvolger van Mohammed en de stichter van het grote islamrijk. Hij bracht zelfs een officieel bezoek aan de Heilige Grafkerk, die blijkbaar nog overeind was gebleven en waar hij aan de uitnodiging van de patriarch om op zijn gebedskleedje neer te knielen geen gevolg gaf, ‘omdat’, zoals hij hoffelijk zei, ‘anders de islamieten deze kerk als hun heiligdom zullen beschouwen tot nadeel van uw gelovigen’. Jeruzalem is tot 1099, met een onderbreking tussen 1071 en 1098, in handen van de Arabieren gebleven.

Van het uitgestrekte grondgebied waarover het Byzantijnse keizerrijk op het hoogtepunt van zijn glorie beschikte, was weinig overgebleven. Zowel in het westen, vooral dan Italië, als in het oosten zagen de achtereenvolgende keizers zich geconfronteerd met zeer agressief gedrag van stammen en volksgroepen die worden aangelokt door de rijkdom waarmee Byzantium zich in de wijde omtrek faam had verworven. In oostelijk Europa waren het de Bulgaren, de Hongaren en de Serven die zich opstandig toonden, in Italië hadden de keizer en de paus af te rekenen met het zo mogelijk nog driestere volk der Langobarden, later nog aangevuld door de Vikingen uit Normandië. De Noorman Robert Guiscard wist de paus, Leo IX, zelfs gevangen te nemen en ontrukte vervolgens Apulië en Calabrië aan de macht van Byzantium. En verder overschreden van tijd tot tijd stammen uit het Midden- en Verre Oosten de grenzen van het keizerrijk. Daaronder vormden de Seltsjoeken veruit de grootste bedreiging.

Het westen van Europa had bij het aanbreken van het jaar 1100 buitengewoon verwarde eeuwen achter de rug, maar er was toch een begin te ontdekken van een zekere bestuurlijke structuur, waarvan de basis was gelegd door keizer Karel de Grote. Tussen 500 en 800 was daarvan nog geen sprake, mede als gevolg van de onophoudelijke invasies van Noormannen en ook van volkeren uit de meer oostelijke gebiedsdelen van het avondland, de Magyaren bijvoorbeeld. Alles wat bij hen onbegrip ontmoette zoals kloosters en kerken – die toen al in ruime mate waren gebouwd – werd zonder pardon verwoest. Daarbij is onnoemelijk veel historisch materiaal verloren gegaan, maar het is desondanks nog gelukt om een groot aantal voortbrengselen uit de scriptoria van die kloosters te redden. Het waren immers vooral de monniken die het gedachtegoed van tientallen christelijke en Arabische geleerden voor het nageslacht hebben veiliggesteld door hun vlijtig kopieerwerk. De Kerk, zich bewust van de waarde van die arbeid, stimuleerde de monniken daarbij zoveel mogelijk, vooral natuurlijk waar het traktaten en bespiegelingen van kerkvaders en theologen betrof. ‘Met elk woord dat ge schrijft, brengt ge de duivel een slag toe’ zou Bernardus van Clairvaux later beweren, sprekend over dat monnikenwerk.

Zuidelijk Europa had dan weer te lijden van invallen en plunderingen van de geïslamiseerde Arabieren en Turken. Ondanks hun nederlagen in 732 bij Poitiers en in 785 bij Barcelona was het grootste deel van Spanje was nog altijd in hun bezit gebleven en de dreiging van een verder doorstoten in noordelijke richting was heel reëel.Tegelijkertijd was in dit deel van het continent sprake van een enorme culturele opbloei onder begunstiging van het mohammedaanse bewind. Intussen begonnen zich geleidelijk de contouren af te tekenen van de belangrijkste staten die in westelijk Europa de macht zouden gaan delen. Via tal van tussenfasen namen uit het rijk van Charlemagne het Romaanse Frank(en)rijk, met aan het hoofd een koning, en het Germaanse Duitsland (het heilige Roomse rijk), met aan het hoofd een keizer, vorm aan in een verder nog uitermate verbrokkeld Europa. Het waren landen met een zelfde christelijke signatuur, namelijk rooms-katholiek, in tegenstelling tot het Griekse katholicisme van het Byzantijnse keizerrijk. Een halve eeuw eerder was het tot een definitieve scheiding gekomen tussen de twee christelijke belevingsvormen.

Kenmerkend voor het westen was de ontwikkeling van het feodale stelsel, waarbij de koningen en keizers grote delen van hun grondgebieden in leen gaven aan vrienden en verwanten om die sterker aan zich te binden of als beloning voor hun diensten, met een groot verlies aan samenhang als gevolg. Via erfelijke overdracht bleven de bezittingen dan in familiehanden, en naarmate dit algemene praktijk werd, verzwakte het centrale gezag dienovereenkomstig. De Italiaanse gebieden die nog behoorden tot het oosterse keizerrijk, hadden dan weer vaak te lijden onder de plundertochten van de Arabieren die tot de Alpen wisten door te dringen. Kortom, in een groot deel van Europa en de Levant waren stabiliteit en gevestigde verhoudingen ver te zoeken, tot groot nadeel van de naar veiligheid en vrede snakkende bewoners in deze gebieden.

Bovenstaande zeer korte en uiteraard allesbehalve volledige samenvatting van enkele belangrijke tendensen en krachtlijnen moge volstaan om de situatie te schetsen aan het einde van de elfde eeuw in de landstreken waarmee we ons in de komende hoofdstukken vooral bezighouden.

HOOFDSTUK 1

Handelscontacten ten grondslag aan oprichting van Hospitaalorde van Sint Jan

Handeldrijven zit de kustbewoners rond de Middellandse Zee van oudsher in het bloed. Ongeacht het regiem dat toevallig aan de macht is, ongeacht het land waar ze thuishoren, proberen zij sinds ’smensen heugenis zoveel mogelijk economisch voordeel te trekken uit hun geografische situatie. Ze kennen uit ervaring de behoeften van de diverse bevolkingsgroepen en komen daaraan maar al te graag tegemoet, aanvankelijk door ruilverkeer tussen goederen onderling, later gevolgd door handel op basis van betaling in goud of muntgeld. Ook Italiaanse havensteden, belust op macht en rijkdom, pikken hun graantje mee in die stroom van economische acties. Daarbij denken we natuurlijk meteen aan de twee aartsrivalen Venetië en Genua, maar Amalfi, gelegen op een gunstige locatie aan de Golf van Salerno, had zijn kansen al eerder gegrepen.

Inwoners van deze welvarende Apulische stadsrepubliek hebben een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van de Hospitaalorde van Sint Johannes de Doper, de broederschap waaruit later de Orde van Malta zou voortkomen. Daarom staan we wat langer bij die oorsprong stil om een min of meer afgerond beeld te kunnen schetsen van de omstandigheden rond de eerste ontwikkelingen van deze ridderlijke organisatie.

Het binnenland van westelijk Europa heeft in de handelsbewegingen eeuwenlang nauwelijks een rol van betekenis gespeeld bij gebrek aan een interessant exportpakket, en vooral ook bij gebrek aan geldmiddelen. Op kleine schaal vond wel uitwisseling plaats tussen bepaalde producten en grondstoffen, en hier en daar treffen we in de zesde eeuw al vestigingen aan van buitenlandse zakenmensen, zoals in Parijs, waar een Syrische koopman het in 591 zelfs tot bisschop schopte. Maar pas vanaf de negende eeuw zien we in ruimere mate kooplui en marktkramers door Europa trekken om hun waren, vaak van oosterse oorsprong, aan de man te brengen. Het duurde dan ook niet lang of de meer welvarende bewoners van Europa wensten geen afstand meer te doen van al die geurige en kostelijke voortbrengselen van de nijverheid in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.Veel handelaren en afnemers troffen elkaar op de jaarmarkten in Champagne, die in de middeleeuwen tot de eerste en grootste uitstalplaatsen behoorden van producten uit de toenmalig bekende wereld.

Rijke clientèle

Vooral de vorstenhoven en de abdijen schaarden zich onder de nieuwe clientèle. Zij konden zich de aanschaf van al die luxe goederen gemakkelijk veroorloven uit de opbrengst van hun landgoederen, die vaak een enorme oppervlakte besloegen. Sinds de Karolingische tijd, toen de koningen hun staat nog als privé eigendom beschouwden, was er weliswaar heel wat land aan vazallen toebedeeld, maar de vorsten hadden nog voldoende overgehouden om er zelf goed van te kunnen leven. En wat de abdijen betreft, de meeste hadden zich, na de confiscatie van veel van hun goederen onder Karel Martel, van die aderlating kunnen herstellen door de vele schenkingen die gelovigen later weer aan de Kerk hadden gedaan.

Dat er ook voordien wel degelijk sprake was van handelscontacten tussen westelijk Europa en het oosten valt af te leiden uit een bewaard gebleven oorkonde uit 716 van de Merovingische koning Childerik II. Daaruit blijkt, dat de abdij Corbie, gelegen in de buurt van Amiens, een grote variatie aan oosterse producten placht in te slaan, zoals allerlei specerijen, wijnen uit Italië, vijgen en rijst. De monniken hadden voor de invoer van deze uitheemse waren zelfs vrijdom van belastingen weten te verkrijgen. Daarmee behoort Corbie zeer zeker tot de eerste religieuze gemeenschappen in Noord-Frankrijk die wisten te profiteren van de pas ontdekte nieuwe markten. Het is dus niet juist te veronderstellen, dat de Europese kennismaking met die zuidelijke producten het resultaat was van de kruistochten. Al veel eerder was men op de hoogte van het bestaan daarvan, maar de daadwerkelijke aanschaf was slechts voor weinigen weggelegd.

Overal thuis

Vandaag is Amalfi eerder bekend als populaire badplaats, vooral voor Italianen, maar de stad heeft al een lange historie die begon in de zesde eeuw, toen de eerste commerciële contacten met het noorden van Afrika tot ontwikkeling kwamen. In de loop van de negende eeuw, wellicht zelfs al eerder, vestigden zich Arabische kooplieden in Amalfi en stichtten er goederendepots en een consulaat. Omstreeks die tijd werd de basis gelegd van de handelsrelaties. Dat proces nam in de volgende jaren een hoge vlucht, zozeer zelfs, dat Amalfi tegen het einde van die eeuw was opgeklommen tot de grootste Europese invoerhaven van goederen uit Noord-Afrika. Toen Venetië en Genua nog maar aan het begin van hun bloei stonden hadden de Amalfitaanse neringdoenden al overal in de Levant hun vertegenwoordigers aangesteld. Amalfi had zich terzelfdertijd ontwikkeld tot een van de belangrijkste havens voor bedevaartgangers naar Jeruzalem.

Dat grote delen van het Byzantijnse rijk in die tussentijd waren geïslamiseerd bleek weinig of geen nadeel te berokkenen aan de handelsbelangen, want de Amalfitanen waren vertrouwd geraakt met de taal van de Arabieren en met de moslimse zeden en gewoonten. Ze breidden hun verkeer nog uit tot Tunesië en Egypte, daarbij ondersteund door een omvangrijke koopvaardijvloot. Een tijdlang wisten de ondernemende Amalfitanen de relaties met Syrië en met noordelijk Afrika vrijwel te monopoliseren.Vooral op Alexandrië werd een drukke scheepvaartverbinding onderhouden. En omdat Amalfi tot het jaar 1127 toen het door de Noormannen werd veroverd, tot Byzantium behoorde, voelden de handeldrijvende inwoners van de stad zich ook thuis op de vele marktplaatsen van het oosterse keizerrijk. Ze konden daar vaak profiteren van bepaalde voorrechten, zoals vrijstelling van overslag- of douanerechten.

De bloei van Amalfi liet overigens niet na de afgunst op te wekken van hun rivalen zoals Venetië, Commachio, Pisa en later ook Genua die uiteindelijk besloten hiervoor met Amalfi radicaal af te rekenen, namelijk door de stad eenvoudig plat te branden. Venetië had dit anderhalve eeuw eerder al eens met Commachio gedaan. Nee, die handelssteden hielden toentertijd niet van halve maatregelen tegen hun concurrenten.

Gouden bul

De positie van Venetië in het internationale handelsverkeer was in het jaar 992 aanzienlijk versterkt doordat de oosterse keizer de belastingen op de scheepvaart verlaagd had in ruil voor de hulp die de stad moest bieden tegen de moslimse piraterijen aan de Adriatische kust. Inplaats van de 30 gouden munten, bezanten, die de handelaren telkens verplicht waren te betalen bij het doorvaren van de zee-engte, was dit bedrag voor Venetiaanse schepen verlaagd tot 17 stuks, 2 bij aankomst en 15 bij vertrek.[1]

Voor Amalfi was dit privilege, gezien zijn ligging aan de andere kant van Italië, vermoedelijk geen al te groot bezwaar. Meer last ondervonden de Amalfitaanse kooplieden van de zogenaamde gouden bul die keizer Alexius in 1085 aan Venetië toekende, waarbij deze stad toestemming kreeg om in het gehele Griekse rijk vrij handel te kunnen drijven. Ook mochten de Venetianen eigen opslagplaatsen en kantoren inrichten in Constantinopel. Maar de ondernemers uit Amalfi hadden zich intussen al zo stevig genesteld in grote delen van dit imperium dat ze nog lange tijd daarna hun activiteiten ongestoord konden voortzetten. Ze beschikten trouwens zelf ook over werkplaatsen en vemen in de Byzantijnse hoofdstad. In sommige steden, zoals bijvoorbeeld in Antiochië, waren zelfs een hele straten in hun bezit waar ze hun producten aan de man konden brengen. Vertrouwd als deze initiatiefrijke gelukzoekers waren met de zee hadden ze een groot aandeel in de ontwikkeling van nieuwe zeevaarttechnieken. Het was bijvoorbeeld een Amalfitaan die het magnetische kompas, vermoedelijk een uitvinding van de Arabieren, wist te verbeteren, zodat de bruikbaarheid van dit instrument voor de koersbepaling op zee er sterk op vooruit ging.

Pas na de verovering van Amalfi door de Noormannen ging het duidelijk bergafwaarts met de welvaart van de stadsstaat. Aartsvijand Venetië wist te bedingen, dat de Amalfitanen jaarlijks drie solidi per hoofd der bevolking moesten betalen aan de basiliek van San Marco voor iedere opslagplaats of andere vestiging die zij in Byzantium bezaten of oprichtten.

In- en uitvoer

Een belangrijk deel van de oosterse artikelen waarmee Europa in de middeleeuwen werd bevoorraad, zoals tapijten, zijde, katoen, ijzer, koper, papyrus, hennep, huiden, glaswerk, graan, olie, specerijen, rijst, asperges, abrikozen, suiker, honing, wijn, dadels en vijgen, verspreidde zich via Amalfi verder het achterland in. Het pauselijk hof in Rome kon in het bijzonder van de zo onmisbare wierookproducten worden voorzien. Maar ook de levenswijze van de gewone man werd door al die nieuwe artikelen beïnvloed. ‘Rechtstreeks betekende het, dat het doordringende aroma van peper, kaneel en gember een menigte van tekortkomingen in de keuken kon bedekken; het betekende ook, dat voorname lieden bij hun dood met specerijen konden worden gebalsemd inplaats van te worden bewaard in pekel. Een stroom van weeldeproducten baande zich een weg naar de huizen’, aldus de Engelse auteur Robert Southern.[2]

Op de heenreis naar de Levant vervoerden de Italiaanse kooplui veelal wapens (Germaanse smeden waren in Klein-Azië en het Midden-Oosten befaamd), timmerhout (waaraan in de Levant en Egypte een grote behoefte bestond voor de bouw van schepen) laken en wol, maar ook menselijke koopwaar in de vorm van slaven. Die werden meestal geronseld in Dalmatië en de Balkanlanden.

Uit welbegrepen eigenbelang onderhielden de opeenvolgende Arabische en Turkse heersers in Afrika en het oosten redelijk goede betrekkingen met hun westerse handelsrelaties, in weerwil van de godsdienstige verschillen en van allerlei politieke problemen. Zo valt ook te verklaren waarom de Amalfitanen, inmiddels gewend aan de omgang met moslims, voet aan de grond kregen in Jeruzalem. Dat gebeurde vermoedelijk al halverwege de tiende eeuw toen Palestina in handen was van Egypte. Met het bestuur van dit land, gebaseerd op de islam, en meer bepaald op de sjiietische versie daarvan, (Bagdad, de andere pool van het mohammedanisme, hing de soennietische ofwel orthodoxe versie aan) wist Amalfi tot beider voordeel jarenlang tamelijk vriendschappelijke betrekkingen te onderhouden. Dat was zeer uitzonderlijk, want dit regiem, in handen van de kaliefen, de opvolgers van de profeet Mohammed, kenmerkte zich van tijd tot tijd door een onverzoenlijke houding ten opzichte van andersdenkenden, en christenen in het bijzonder. Maar de Amalfitanen bleven buiten schot; ze waren veel te belangrijk als leveranciers van de westerse, en als afnemers van oosterse producten. De Italianen richtten in de heilige stad een handelspost in en bouwden er zeer waarschijnlijk ook een kapel, misschien zelfs een bescheiden klooster, ten dienste van hun landgenoten. En in deze historische omgeving zou ruim een eeuw later het moedercomplex tot stand komen, dat de bakermat zou vormen van de ridderlijke orde van Sint Jan, vandaag beter bekend onder de namen Orde van Malta (rooms-katholiek) en Johannieter Orde (protestant).

Schrikbewind

Ondanks de voortdurende dreigingen en onzekerheid ontkiemden er ook krachten die voor korte duur tot een zekere versoepeling leidden in de relatie tussen moslims en christenen. Perioden waarin de christelijke bewoners van Palestina – merendeels naar de oosterse riten levend – gruwelijk te lijden hadden, werden afgewisseld met, soms lange, intervallen van tolerantie. Zo konden onder de islamitische overheersing van het Heilige Land, die al begonnen was in het jaar 638, de bedevaartstochten vanuit het westen van tijd tot tijd, zij het met onderbrekingen en nooit zonder ernstige risico’s, toch voortgang vinden. Hoewel pelgrimages naar Jeruzalem al dateren van de tweede eeuw na Christus vormde de zogenaamde vondst van het heilige kruis in het jaar 325 een grote stimulans voor de gelovigen om in groten getale naar het Morgenland te reizen. Ze kwamen trouwens niet alleen uit het westen, maar evenzeer uit Armenië, Syrië, Perzië, Ethiopië, ja tot India aan toe. Er zijn tientallen beschrijvingen bekend van pelgrims die de gevaarlijke expeditie aandurfden. De Arabische heersers over Palestina zagen al die stoeten reizigers aan één kant niet ongaarne komen, omdat ze behoorlijk wat geld in het laatje brachten. Iedere bedevaartganger diende bij de Jaffapoort, de westelijke toegang tot de stad waarachter de christelijke heiligdommen waren gelegen, een gouden munt als tolgeld te betalen, en daarnaast had de economie van Jeruzalem natuurlijk baat bij de bestedingen van de pelgrims tijdens hun verblijf. Relatief was de situatie voor de christelijke onderdanen van het mohammedaanse bewind niet zo ondraaglijk als wel eens wordt afgeschilderd. Als ze zich maar rustig hielden en geen ambtelijke functies begeerden konden Joden en christenen tamelijk ongestoord hun geloof belijden.

Maar begin elfde eeuw kwam in die situatie een abrupt einde met het aantreden van kalief al-Hakim in Egypte. De nieuwe machthebber, voortkomende uit een dynastie van streng-sjiïetische kaliefen, Fatimieden genaamd, was nog slechts een knaap van 11 jaar toen hij, na de plotselinge dood van zijn vader, de troon besteeg, maar al na enkele jaren ontpopte deze jongeman zich tot een fanatiek en meedogenloos personage, die zichzelf zag als de ‘mahdi’, de rechtstreekse uitvoerder van Allah’s bevelen. Die hielden volgens zijn uitleg in om in het hele land zoveel mogelijk Joden en christenen over de kling te jagen tenzij ze zich tot de islam zouden bekeren. Ook de aanhangers van de soennietische versie van de islam behoorden tot de slachtoffers.

Kerk van de mesthoop

Duizenden inwoners van Jeruzalem en andere steden in Palestina kwamen in de gevangenis terecht of vonden door marteling de dood. Wie het ‘geluk’ had in leven te blijven mocht tot zijn dood rondlopen met een koperen kruis aan zijn hals met een gewicht van enkele kilo’s. Alle gebouwen die in voorgaande eeuwen door christenen tot stand waren gebracht werden met de grond gelijk gemaakt, met inbegrip van de basiliek van het Heilig Graf. Spottend herdoopte de verlichte moslimdespoot – hij was toen 15 jaar – de ruïne van de Grafkerk tot ‘kerk van de mesthoop’. Een vernederender kwalificatie voor dat sacrale bouwwerk, al eeuwen hét religieuze centrum voor alle christenen, was nauwelijks denkbaar, al ging het hier niet om de oorspronkelijke basiliek van keizer Constantijn uit het eerste kwart van de vierde eeuw. Want dat schitterende gebouw met zijn koepel, portalen en portieken, aanvankelijk genoemd naar de Anastasis, de opstanding van Jezus, was al eens eerder verwoest, en wel in het begin van de zevende eeuw door de Perzen. De pracht van de basiliek laat zich nog aflezen uit een zeldzaam ontwerp uit de vierde eeuw, dat bewaard wordt in de nationale bibliotheek van Oostenrijk. In eenvoudiger vorm is het godshuis later hersteld en overleefde het tal van troebelen tot aan al-Hakim’s vernietigingsactie die zich voltrok in het jaar 1009 of 1010.

Hervatting der pelgrimages

De nachtmerrie duurde tot al-Hakim’s dood in 1021. Een van zijn opvolgers, al-Moestansir, een kleinzoon van de tiran, was uit ander hout gesneden en verleende de keizer van Byzantium toestemming om de kerk van het Heilig Graf weer op te bouwen. De versoepeling in de betrekkingen paste in het kader van een afspraak tussen keizer Michael IV van Byzantium en de kalief in het jaar 1037, waarbij 5000 moslimgevangenen in Constantinopel werden vrijgelaten in ruil voor een grotere godsdienstvrijheid in Jeruzalem, en wellicht ook elders in het moslimrijk.

De eerste zorg van de ‘basileus’, de Griekse naam voor de keizer, was om zo snel mogelijk een begin te maken met de wederopbouw van de basiliek van het Heilig Graf, zodat geleidelijk de bedevaarten naar het graf van Christus weer op gang konden komen. Een dergelijke tocht vormde immers een garantie voor vergeving van zonden, voor de verlossing van de ziel en een plaats in het paradijs, herhaaldelijk plechtig verzekerd door het kerkelijke gezag. Maar door geldgebrek moest de keizer zich beperken tot het herstel van de rotonde boven de grafkapel. Vermoedelijk is pas rond het jaar 1042 met het karwei begonnen onder het bestuur van keizer Constantijn IX. Het moment van de voltooiing is al evenmin precies bekend. De meeste berichten spreken van het jaar 1048.

Het oudste zegel van het Hospitaal van Sint Jan met de koepel van het Heilig Graf en onderaan een zieke, voor wie het wierookvat wordt gezwaaid.